Kuzak Maria

Świadkowie Epoki

IP/DF/SE/0154

2 października 2018, Rupniów

1:55

Maria Kuzak z domu Adamczyk (ur. 1928, Tarnawa k. Bochni) opowiada o miejscowej społeczności żydowskiej przed wojną i jej losach w czasie okupacji niemieckiej. W jej domu rodzinnym ukrywał się żydowski chłopak, Józef Hechel (jego rodzina miała przed wojną restaurację w Łapanowie). Jego młodsza siostra, Zosia, umieszczona w gospodarstwie Grabowskiego, została wydana przez gospodarza i zastrzelona przez Niemców.

[00:00:01] Autoprezentacja boh. urodzonej w 1928 r. w Tarnawie.
[00:00:22] Przedstawienie rodziców: Agaty i Andrzeja oraz szóstki rodzeństwa.
[00:02:22] Powody sprzedaży nieruchomości w Grabiu – rodzina przeprowadziła się do Tarnawy. Ojciec uratował życie swojej matce, która chciała się powiesić, gdy poborca przyjechał po zboże za podżyrowane pożyczki.
[00:05:25] Budowa nowego domu – boh. urodziła się w stodole. Ojciec założył warsztat i zbudował maszynę do młocki. Choroba ojca.
[00:09:20] Wybuch wojny – ludzie nie gromadzili się z obawy przed bombami. Boh. przed wojną chodziła do szkoły, edukację na poziomie podstawowym skończyła po wojnie – zaliczenie VII klasy w Łapanowie. Boh. dostała się do szkoły handlowej w Krakowie, kłopoty z ułamkami, nauka bez podręczników.
[00:14:48] Po ślubie boh. przeprowadziła się do męża, jego matka w wieku 14 lat wyemigrowała do Ameryki, w latach 20. wróciła z rodziną do Polski.
[00:16:56] Ucieczki ludzi z dobytkiem na wschód po wybuchu wojny. Ojciec ukrywał dzieci pod mostem koło młyna. Niemcy założyli posterunek w sąsiednim Zbydniowie i codziennie przyjeżdżali do ojca, by w młynie ładować akumulatory. [+]
[00:19:34] Ojciec walczył w wojnie 1920 r., w tym czasie urodziła się siostra boh. Początek wojny we wrześniu 1939.
[00:21:27] Boh. wyszła za mąż w 1948 r., rok później mąż został aresztowany za działalność w podziemiu antykomunistycznym – rewizja w domu w poszukiwaniu ukrytej broni. Mąż widział, jak partyzanci chowali w lesie ukradzioną maszynę do pisania, ale ich nie zdradził. Rada od milicjanta. Poszukiwanie męża w różnych więzieniach. Boh. spotkała męża dopiero podczas rozprawy, na której skazano go na 7 lat więzienia – reakcja boh. po ogłoszeniu wyroku. W lesie ukrywali się akowcy, którzy nie ujawnili się po wojnie. [+]
[00:31:09] Boh. przeprowadziła się do Tarnawy i tu urodziła syna. [+]
[00:32:02] Widzenia z mężem w więzieniu w Nowogardzie. Tajemnica dobrze przyrządzonej baraniny. Mąż podczas odbywania wyroku nie widział syna.
[00:39:42] We wrześniu 1939 ojciec chował dzieci w wodzie pod mostem na młynówce. Sytuacja majątkowa rodziny męża.
[00:41:26] Zakupy w żydowskim sklepie przez Bożym Narodzeniem. Stosunki z Żydami przed wojną.
[00:45:24] W styczniu do domu przyszedł Żyd Józef Hechel, którego rodzice mieli restaurację w Łapanowie. Tego dnia był pogrzeb brata boh. Józik ukrywał się na strychu obory. Do młyna codziennie przyjeżdżali Niemcy, którzy ładowali akumulatory. Ojciec wstawał przed świtem i sprzątał ślady bytności partyzantów. [+]
[00:48:15] W domu ukrywano siostrę Józika, Zosię, którą później ojciec umieścił u Grabowskiego – wydanie jej kryjówki. Józef doczekał do końca wojny. [+]
[00:51:46] Śmierć brata w wyniku wypadku, pomoc księdza Drąga i lekarza Janika. [+}
[00:54:32] Siostra Józika miała 11 lat, gdy się pojawiła. Zginęła, gdy miała 14 lat. Powody oddania jej do Grabowskiego. Ojciec był łącznikiem w partyzantce, śmierć innego łącznika. Stosunek boh. do Zosi. [+]
[00:59:24] Boh. nosiła jedzenie ukrywającemu się Józikowi, w młynie zawsze byli obcy ludzie. Boh. dowiedziała się, że Józik wyjechał za granicę i potem został zabity. Józik razem z Rosjaninem Fiodorem, który uciekł z niewoli, poszli zobaczyć, jak wygląda Polska po wojnie. [+]
[01:05:12] Boh. zgłosiła, że rodzina przechowywała Żydów w czasie okupacji. Opieka nad Zosią. Boh. nie wie, w jakich warunkach przechowywał ją Grabowski – jego zdrada.
[01:09:26] Tragedia w rodzinie Grabowskich – śmierć córki Heleny.
[01:11:45] Ojciec przed wojną postawił młyn i tartak, był domorosłym konstruktorem i sam budował maszyny. Wypadek czternastoletniego brata Józka i jego śmierć.
[01:13:41] Rodzina Józika miała przed wojną restaurację w Łapanowie – jego przyjście do domu boh. w dzień pogrzebu brata.
[01:14:55] Policjant, który podobnie jak ojciec działał w partyzantce, ostrzegł rodzinę o donosie, że ukrywają Żydówkę. Powody zdrady Grabowskiego, który wydał dziewczynę. Okoliczności ochrzczenia dziewczyny przez księdza Kmiecika, zapłata za jej przechowywanie. Boh. dowiedziała się po wojnie o śmierci Zosi.
[01:22:36] Do młyna codziennie przyjeżdżali Niemcy, latem Józik ukrywał się w olszynie nad rzeką. Zaduma nad śmiercią Zosi.
[01:24:55] Sytuacja materialna rodziny boh. po ślubie. Reakcja na wiadomość o śmierci Józika, który po wojnie pracował w handlu zagranicznym, kupił boh. prezenty i prosił ojca o rękę boh. Żydowska ludność Tarnawy i okolicznych wiosek.
[01:28:37] Boh. zgłosiła władzom, że ukrywała Żyda – przebieg przesłuchania w Nowej Hucie. Spotkanie z rodziną z Rzeszowa, która też ukrywała Żydów.
[01:31:24] Ojciec należał do Armii Krajowej, śmierć jednego z łączników. Boh. wprowadziła się do starego domu w Rupniowie – stan budynku.
[01:33:51] Powody, dla których rodzina pomagała Żydom, wiek Józika i Zosi. Ojciec ukrywał nocną działalność partyzantów.
[01:36:00] Początek wojny – matka piekła chleb i dzieliła się nim z ludźmi uciekającymi na wschód. Wiadomości na temat Rosjan krążące wśród mieszkańców wsi. Ojciec słuchał w domu radia pod pierzyną – powody przeniesienia radia na cmentarz. Wypadek z nieuziemionym radiem. [+]
[01:41:11] Partyzant nocujący w domu zobaczył Niemców, którzy przyjechali do młyna – jego reakcja i reprymenda od matki. Boh. nosiła Józikowi jedzenie w wiadrze – nauka robienia sosu.
[01:45:07] Mąż boh. Kazimierz Kuzak był w Armii Krajowej, powody jego aresztowania po wojnie. Mąż został skazany na 7 lat, ale siedział 4,5 roku. Mąż zmarł podczas pobytu w Stanach Zjednoczonych, gdzie po wylewie trafił do domu opieki, okoliczności śmierci.
więcej...
mniej

Rytel-Andrianik Artur

Instytut Pileckiego

Film