Marian Zbisław Szpak (ur. 1924, Izbica) w kwietniu 1940 roku został deportowany wraz z rodziną w okolice Pawłodaru w Kazachstanie. W 1941 roku po zawarciu układu Sikorski-Majski wraz ze starszym bratem dostał się do formowanej Armii Polskiej na Wschodzie, gdzie został przydzielony do artylerii 10 Dywizji Piechoty. Wiosną 1942 został przez Krasnowodzk ewakuowany z ZSRR do Persji, a następnie przez Irak do Palestyny. Po reorganizacji Armii Polskiej dostał się do Pułku Artylerii Przeciwlotniczej 3 Dywizji Strzelców Karpackich. Ranny w bitwie pod Monte Cassino, walczył o wyzwolenie Ankony i Bolonii. W 1947 roku wrócił do Polski i zamieszkał w Szczecinie. Pracował w Baltonie jako kierowca. W 2019 roku awansowany na stopień kapitana. Mieszka w Szczecinie.
[00:00:15] Ur. w Łucku na Wołyniu. Ojciec ranny w czasie bombardowania Łucka, sąsiad Ukrainiec Kiryczuk, członek Komunistycznej Partii Ukrainy, zadenuncjował ojca. Ojciec aresztowany, zamordowany po kilku dniach, oficjalna informacja: zesłany w głąb ZSRR. Nauczycielka boh. pracowała w urzędzie bezpieczeństwa, jej brat zamordowany przez władze polskie za „działalność szpiegowską”. Lisiecki – drugi stracony przez NKWD.
[00:05:18] W Łucku mieszkało 40 proc. Żydów, zgodne życie z Polakami. Wielu Żydów było komunistami. Ksiądz Bukowiński opiekował się biednymi. Jego gosposia, praczka w seminarium, zamieszkała na strychu w domu boh., zniszczona bielizna księdza.
[00:08:50] Boh. służył jako ministrant, był „łobuzem”, miał własne „dzielnicowe wojsko”, dowódcą był były legionista Mierzejewski. Dzielnica Krasne – starcia z narodową organizacja ukraińską. „Wywiezienie na Syberię to było szczęście” wobec mordów rzezi wołyńskiej.
[00:10:40] Dwie cegielnie w Łucku, pokłady gliny. Ręczne wyrabianie cegieł, suszenie na słońcu [+]. Wśród mieszkańców przeważali biedni robotnicy. Nieupilnowane dzieci, łobuzerka.
[00:13:50] Dyrektor szkoły Ukrainiec. Władysław Kocewicz – kolega „z oddziału”, został politrukiem, patriota, wychowywany przez ojca. Pokazał boh. bibliotekę, czytanie „Trylogii” Sienkiewicza – kształtowanie postaw patriotycznych i nacjonalizmu. Podskórna nienawiść między Polakami, Ukraińcami i Żydami.
[00:18:42] Zamordowanie ojca kilka dni po aresztowaniu. Strach boh., zabawy bronią na zamku. Ojciec był policjantem, stosował wobec dzieci kary cielesne: „pies stale bity bicia się nie boi”. Ucieczki z domu, kryjówka w krzakach na łące – namiot, spanie w wagonach kolejowych, zdobywanie jedzenia.
[00:22:40] Edukacja, szkoła jako „gniazdo patriotyzmu”. Wiadomość o wywózkach. Przygotowanie do wyjazdu, przekonanie o nędzy w ZSRR, marne mundury żołnierzy radzieckich. Oczekiwanie na stacji kolejowej na transport pod strażą żołnierzy.
[00:24:55] Wagony towarowe, dziura asenizacyjna w podłodze. Przesiadka do wagonów szerokotorowych w Szepietówce, ucieczka starszego brata. Oddanie fajki ojca przypadkowemu starszemu pasażerowi, ucieczka mężczyzny do Łucka.
[00:32:15] Po dwóch tygodniach podróży przyjazd, koniec maja [1940]. Smród w wagonie, wydłubywanie dziur w ścianach. Załatwianie się pod wagonem podczas postojów. Przyjazd do obozu w regionie Pawłodaru (Kazachstan).
[00:35:02] Obóz otoczony wysokim murem z drutem kolczastym, zimne noce, ognisko z ropy naftowej na środku placu, okopcone twarze. Większość deportowanych stanowiły kobiety i dzieci. Rodzina boh. mogła zabrać duży bagaż. Posiłek – kasza manna, „bałanda” (zupa) z kawałkiem chleba.
[00:38:50] Przejazd 140 km odkrytymi gazikami. Przegląd deportowanych, przydział do pracy. Boh. pracował przy rozbijaniu tafli „sulifatu” – kawałów soli przywożonych ze słonego jeziora. Legionista Sierpiński opowiadał przeżycia wojenne – spór z boh., brygadzista Kirgiz.
[00:42:44] Donos Sierpińskiego do brygadzisty. Spotkania mieszkańców w lesie nad Irtyszem: wspólne modlitwy, śpiewanie pieśni, „nie mogli z nas tego wykarczować”, donos do NKWD. Dotkliwe kary za niesubordynację: 3 lata łagru za zbieranie kłosków przez kobiety.
[00:45:58] Wieści o umowie z Sikorskim, przybycie Sikorskiego do obozu, przedstawiciel wojska polskiego, początkowy brak zaufania do przybyłych rekrutów – późno otrzymali broń. Przejazd sańmi do Pawłodaru w 30-stopniowym mrozie, spotykanie rannych żołnierzy wracających z wojny – żołnierz z uschniętą ręką.
[00:48:03] Boh. miał przestrzeloną lewą dłoń, gnijąca kość w palcu wskazującym, kpt. Majewski, chirurg wojskowy.
[00:50:48] Ranni żołnierze traktorzyści, Kirgizi. Mordowanie jeńców rosyjskich przez NKWD. Bitwa pod Kurskiem, pokonanie Niemców.
[00:54:14] Porozumienie Sikorski-Majski. Trudne warunki bytowe Armii Andersa – niewystarczające racje żywnościowe, spanie w namiotach, brak uzbrojenia. St. sierżant Kamiński. Zbrodnia katyńska – dokumenty filmowe.
[00:57:15] Surowa dyscyplina w Armii Andersa, „żołnierz to nie był człowiek”. Dowódca V dywizji znienawidzony przez żołnierzy. Przejazd przez miasto Krasnowodzk [Turkmenbaszy], powitanie przez chór żydowski śpiewający po polsku, posiłek: kasza z morską rybą. Solone śledzie bez wody do jedzenia. Lepszy prowiant dla oficerów. Przewożenie rekrutów tankowcami.
[01:00:18] Zaprzyjaźniony żołnierz Jan. Załatwianie się na tankowcu – ubikacje wiszące nad wodą, ochlapywanie ludzi na pokładzie. Worki z prowiantem dla oficerów (sucha kiełbasa). Kołysanie na Morzu Kaspijskim. Schodzenie do perskich łodzi po drabinkach sznurowych. Żołnierze Andersa nie mieli broni. Podczas walk żołnierze radzieccy nie wszyscy mieli broń – zdobywali od poległych.
[01:06:15] Stosunek Persów do żołnierzy polskich: pomagali, obsługiwali żołnierzy, sprzątali odchody. Wąskie drogi wykute w skale, samochody porzucone w przepaściach.
[01:09:50] Przyjazd do Iraku. Stosunek Brytyjczyków do Irakijczyków.
[01:12:10] Żydzi w Armii Andersa, przyjaciel Jasio zdezerterował na przepustce do Palestyny. Modlitwy żołnierzy rano i wieczorem. Podchorąży Sadowski – zginął we Włoszech. Oficerowie brytyjscy, boh. służył w dywizji karpackiej. Rolnik antysemita woził wodę w Iraku. Wielu Żydów poległo pod Monte Cassino. Bez polskich dokumentów Żydom trudno było dostać się do wojska polskiego.
[01:18:45] Zachorowanie na malarię w Kazachstanie. [+] Niesnaski między polskimi i brytyjskimi żołnierzami. Żołnierz australijski na promenadzie w Tel Awiwie zniszczył wózek Żydówce. Zaczepni i bezduszni żołnierze australijscy, otrzymywali podwójny żołd. Pochówek żołnierza rozszarpanego przez minę w Tobruku.
[01:23:29] Polacy w kantynie we Włoszech zaczepiali Włoszki (Franek Nerka, bokser z brygady karpackiej), awantura i bójka w kantynie, rzucanie butelkami. Kolega Bolek Świderski pobity do nieprzytomności przez Brytyjczyków („fakenów”).
[01:29:53] Droga przez Środkowy Wschód: Irak-Syria-Palestyna-Włochy. Podwodne łodzie japońskie. Upał podczas przeprawy do Włoch. Rekiny i delfiny płynące przy łodzi. Wyskoczenie żołnierza do wody, uratowanie przez załogę. Droga statkiem z Iraku do Palestyny, potem autobusem przez kamienną pustynię. Proszenie o „bakszysz”, dawanie papierosów Arabom.
[01:34:28] Żydzi pracujący fizycznie. Przypłynięcie na Sycylię, wybuchy bomb głębinowych. Zwiedzanie Włoch.
[01:36:25] We Włoszech służba w „paplotce” (pułku artylerii przeciwlotniczej), dobre wyszkolenie strzeleckie. Początek bitwy o Monte Cassino, propaganda niemiecka. Ostrzał dwóch tysięcy dział alianckich. Polacy zajęli pozycje Brytyjczyków.
[01:40:21] Dominujące uczucie: strach, odór rozkładających się ciał mulników arabskich. Zwożenie rannych samochodami marki Willys. Śmierć wielu młodych ludzi, boh. zbierał rannych, „wszędzie szczątki ludzkie”. Nieporozumienia z armią francuską.
[01:44:35] Zamaskowane bunkry niemieckie, wszechobecne poczucie zagrożenia. Zdobywanie niemieckiego bunkra. Ślązak w mundurze Wehrmachtu [+]. Obserwowanie śmierci kolegów z jednostki. Marzenie chłopców o piechocie – najbardziej narażona na śmierć jednostka.
[01:48:50] Ostrzał artylerii nocą. Stary kapral dostawał duży żołd, boh. otrzymywał 1 funta. Ranni polscy żołnierze. Uratowanie boh. przez brata. Boh. ranny odłamkiem w rękę, nieopatrzne podniesienie się, postrzał w brzuch. Odgłos broni niemieckiej i polskiej. Świetne przygotowanie i wyposażenie armii niemieckiej.
[01:55:01] Zdobycie klasztoru – boh. był szpitalu w Campobasso – równe traktowane przez lekarzy i pielęgniarki żołnierzy alianckich i niemieckich. Radość ze zdobycia szpitala. Groby niemieckie na Monte Cassino. Pierwsze wykonanie piosenki „Czerwone maki na Monte Cassino” w kinie, wykonywał śpiewak Aston. Częstowanie jeńców niemieckich papierosami przez polskich żołnierzy. [+].Ranny w pośladek jeniec niemiecki. Jeńcy niemieccy odsyłani do obozów angielskich. Dwa tysiące jeńców niemieckich w bitwie pod Ankoną.
more...
less
Pilecki Institute Library in Warsaw
ul. Sienna 82
Mon - Fri 8:00 - 16:00
(+48) 22 182 24 75
Reading Room of the Augustów Branch of the Pilecki Institute
ul. 3 Maja 16
Tue, Thu 09:00 - 16:00
(+48) 502 461 075
Berlin Branch of the Pilecki Institute
Pariser Platz 4a
Tue - Fri 10:30 - 17:30
(+49) 30 275 78 955
New York Branch of the Pilecki Institute
92 Greenwich Street
Mon - Fri 10:00 - 16:00
(+1) 917 655 9918
This page uses 'cookies'. More information
In the Pilecki Institute Archives we gather and make available digital versions of various documents. All of them describe the fates of Polish citizens who experienced two totalitarianisms – the German and the Soviet – in the 20th century. We acquire digital copies of documents held by numerous domestic and foreign institutions: the Bundesarchiv, the United Nations Archives, the British National Archives and the Polish State Archives. In this way we are building a knowledge base and a hub for comprehensive research on the Second World War and the dual occupation of Poland – for scholars, journalists, people of culture, families of the victims and witnesses to the crimes, as well as all history enthusiasts.
Our website archiwum.instytutpileckiego.pl presents a complete collections catalog. They can be easily navigated thanks to the full-text search engine and descriptions attached to all items. Access to the content is possible only at the reading rooms of the Pilecki Institute’s Library in Warsaw and Berlin, where our employees help with general inquiries regarding the collections, help users navigate our online catalogs, and enable access to materials subject to availability restrictions.
Some documents, such as those from the Bundesarchiv or the KARTA Center, are subject to restrictions resulting from agreements between the Institute and the transferring institutions. After arriving at the Library, visitors must sign relevant declarations granting access to documents exclusively on site. Information on access restrictions is included in the Library’s regulations. Before the visit, we encourage you to familiarize yourself with the scope and structure of our archival, library and audio-visual resources, as well as with the visiting rules and regulations concerning the use of the collections.
Everyone interested in using our collections is invited to the Pilecki Institute Library in Warsaw and the Reading Rooms of the Augustów, Berlin and New York Branches. Their contact details can be found here. Remote access to some materials from the Pilecki Institute Archives is also possible. We also ask that you read the rules for visiting and accessing the collections in advance.
Please read the privacy policy. Using the website is a declaration of an acceptance of its terms.