Słomczyński Janusz

Świadkowie Epoki

IP/DF/SE/1255

14 sierpnia 2020, Sopot

1:36

Janusz Słomczyński (ur. 1935, Mińsk Mazowiecki) wspomina lata wojenne i powojenne, zapamiętane z perspektywy dziecka: likwidację getta w Mińsku Maz., wkroczenie Armii Czerwonej i egzekucję publiczną niemieckiego zbrodniarza.

[00:00:06] Autoprezentacja boh. urodzonego w 1935 r. w Mińsku Mazowieckim.
[00:00:36] Przedwojenny Mińsk – brak kanalizacji, brak elektryczności w wielu domach. Liczebność społeczności żydowskiej przed wojną – zanieczyszczona rzeka Srebrna dzieliła miasto na część żydowską i polską. Opis pałacu Dernałowiczów i jego okolicy: parku i spiętrzenia rzeki Srebrnej.
[00:09:50] Dziadek, zdun, wcześnie zmarł i ojciec boh. był wychowywany przez matkę, bieda w domu – ojciec złowił w przeręblu ryby na Wigilię. Pomimo biedy ojciec skończył gimnazjum i podjął pracę na kolei. Rodzice pobrali się w 1933 r., w 1938 ojciec zapisał się na studia zaoczne, po ich ukończeniu rodzina miała przeprowadzić się do Warszawy.
[00:14:17] Początek wojny – ucieczka rodziny w pole, ostrzał z samolotów. Wjazd kolumny niemieckich motocyklistów. Początek niemieckiej okupacji – trudności aprowizacyjne. Ojciec wyjeżdżał na wieś i kupował mięso u chłopów – wyjazdy na zmianę z panem Gańko, z którym dzielono się żywnością. [+]
[00:18:45] Przewaga drewnianej zabudowy w Mińsku. Rodzina mieszkała w domu przy ul. Wroniej 10, na dole mieszkał inż. Pasławski z rodziną. Wyprawy po wodę do sąsiada, warunki mieszkaniowe – ogrzewanie w domu.
[00:21:28] Szykany wobec żydowskiej ludności. Na ulicy Karczewskiej boh. widział Żydów z opaskami na rękach. Powstanie getta w Mińsku. W 1942 r. likwidowano getto. Niemcy wyciągali ludzi z domów i gromadzili ich na Rynku – zabijanie kalek i dzieci. Selekcja przed wyjazdem do Treblinki – młodych Żydów skierowano do pracy w fabryce Rudzkiego. Rozlokowanie grupy Żydów w szkole im. Kopernika przy ul. Siennickiej. Próba oporu podjęta przez Żydów – egzekucja kilkuset osób na cmentarzu żydowskim.
[00:28:04] Grupa Żydów prowadzonych na cmentarz zaczęła się bić ze strażnikami – wszyscy Żydzi zostali zabici. Walka Żydów, którzy zabarykadowali się w szkole – podpalenie budynku przez Niemców. Boh. widział dym z balkonu domu, potem zauważył biegnące dziecko żydowskie i uciekających dorosłych. Przeszukiwania domów prowadzone przez Ukraińców i Łotyszy. Boh. był w mieszkaniu z mamą, gdy weszło dwóch Ukraińców – rewizja w domu. [+]
[00:37:27] Kilka dni później służąca sąsiadów znalazła w komórce na podwórku Żyda, który na jej widok uciekł, a potem powiesił się w pobliskim zagajniku. [+]
[00:41:35] Sceny z okupacji – na dworcu kolejowym w Mińsku boh. widział żandarmów bijących cywila. W drodze do kościoła boh. i ojciec usłyszeli krzyki dochodzące z terenu getta – reakcja ojca.
[00:44:22] Zbliżanie się frontu w 1944 r. – rodzina spakowała trochę rzeczy i wyjechała na wieś. Ojciec stał na podwórku i czytał ulotki zrzucane przez Rosjan z samolotów – przejazd kolumny uciekających czołgów niemieckich przez wieś. Po ucieczce Niemców z Mińska rodzina postanowiła wracać do domu – kradzież części rzeczy przez gospodarza, u którego mieszkano. Po powrocie do mieszkania okazało się, że nic z niego nie zginęło. [+]
[00:51:16] Stan mieszkania po powrocie. W lipcu 1944 r. do miasta wkroczyli żołnierze Armii Czerwonej. Przed wkroczeniem czerwonoarmistów miasto zajęła Armia Krajowa – represje i czystki po wkroczeniu sowietów. W marcu 1945 r. NKWD zamordowało burmistrza i kilka innych osób stanowiących mińską elitę.
[00:53:58] Atmosfera w mieście po wyzwoleniu, plakaty propagandowe. Reakcja boh. na widok portretu Lenina. Do mieszkania wprowadził się radziecki oficer Szura – jego relacje z rodziną. Żołnierze Armii Czerwonej smarowali buty łojem – smród zjełczałego tłuszczu. [+]
[00:58:07] Na podwórku kwaterowali szeregowi żołnierze, którzy wyłapywali drób. Relacje z Szurą, który zamieszkał w domu.
[00:59:49] Wiadomość o wybuchu powstania warszawskiego – atmosfera w Mińsku. Łuny nad stolicą, odgłosy detonacji. Dziecięce zabawy bronią i pociskami artyleryjskimi – boh. bawił się popsutym pistoletem. [+]
[01:03:18] W 1941 r. ojciec zaczął pracować w spółdzielni rolniczo-handlowej, która ściągała kontyngenty ze wsi. Wyjazdy ojca na wieś. Pamięć boh. wspomogły dokumenty znajdujące się w zbiorach rodziny.
[01:06:20] Jesienią 1945 r. boh. rozpoczął naukę w V klasie szkoły powszechnej i poznał kolegę Kazika Brewczyńskiego. Kierownikiem szkoły był pan Tauzowski, wychowawcą klasy ks. Jan Fatek. Wspomnienie lekcji z ks. Fatkiem.
[01:08:55] Kazik Brewczyński pochodził z biednej rodziny, jego mama zamiatała ulice. Odwiedziny w ubogim domu kolegi, wyprawy na ryby, wspólne zabawy. Po wyjeździe boh. na Wybrzeże znajomość się urwała. Boh. dowiedział się, że kolega pracuje w Radomiu, ale gdy tam pojechał okazało się, że Kazik Brewczyński zmarł. [+]
[01:13:05] W 1946 r. szkoła mieściła się w pałacu Dernałowiczów – codzienne picie tranu, kłopoty z nauczycielem matematyki, który bił uczniów.
[01:16:27] Pewnego dnia wychodząc ze szkoły boh. zobaczył biegnącego człowieka, którego gonił mężczyzna z bronią – postrzelenie uciekiniera i bicie go przez trzech mężczyzn. Niedaleko znajdował się budynek, w którym mieściło się UB. [+]
[01:24:46] Ojciec zapisał się na studia [przerwany wątek].
[01:25:54] Po wkroczeniu Armii Czerwonej do Mińska rozeszła się wieść, że odbędzie się egzekucja Niemca – boh. uciekł z domu, by ją zobaczyć. Tłum zgromadzony wokół szubienicy na Rynku, oczekiwanie na skazańca – widok niemieckiego żołnierza idącego w opasce na oczach. Przemówienia wygłaszane przez oficerów i kierownika szkoły Stanisława Cieślaka. Po dokonaniu egzekucji ciało wisiało kilka dni na szubienicy. [+]
[01:30:13] Ojciec rozpoczął studia w Wyższej Szkole Handlu Morskiego w Gdyni i rozpoczął pracę w centrali węglowej w Gdańsku. Powody opuszczenia Mińska Mazowieckiego – wyjazd na Wybrzeże. Nowy rozdział w życiu rodziny.
więcej...
mniej

Słomczyński Tomasz

Malawski Michał

Instytut Pileckiego

Film