Object

Access to this material is only available in the reading room of the Pilecki Institute at ul. Foksal 17 in Warsaw. The reading room is open from 9–15, Monday to Friday. An appointment must be made in advance by emailing czytelnia@instytutpileckiego.pl or calling (+48) 22 182 24 75. We also ask that you read the rules for visiting and accessing the collections in advance.
Access to this material is only available in the reading room of the Pilecki Institute at ul. Foksal 17 in Warsaw. The reading room is open from 9–15, Monday to Friday. An appointment must be made in advance by emailing czytelnia@instytutpileckiego.pl or calling (+48) 22 182 24 75. We also ask that you read the rules for visiting and accessing the collections in advance.

Kownacki Stefan

Ref. no.:

IP/DF/SE/0884

Last and first name of the witness:

Kownacki Stefan

Duration:

01:18:00

Date and place of recording:

16 września 2019, Zabiele

Description:

Stefan Kownacki ps. „Gołąb” (ur. 1930, Skroda Wielka) wspomina czasy okupacji niemieckiej i sowieckiej, które przeżył w rodzinnym domu na Podlasiu. Opowiada o wybuchu wojny, kontyngentach dla wojska, ucieczce ojca, a także o stryju Janie Kownackim ps. „Napoleon”, rusznikarzu, żołnierzu Armii Krajowej. Pan Stefan wspomina też rodzinę Filipkowskich, która aż do wyzwolenia ukrywała Żydów. Opowiada o swojej działalności (od 1948) w antykomunistycznym oddziale – przenoszeniu meldunków, zrywaniu plakatów propagandy PRL-owskiej i rozwieszaniu plakatów narodowych. Wspomina milicyjną obławę we wsi Poryte, a także o akcjach partyzanckich, w tym akcji odbicia członków podziemia z więzienia w Grajewie. Po kilkuletnim okresie ukrywania się pan Stefan ujawnił się 1 lipca 1953. W ramach służby wojskowej został skierowany na 2 lata do pracy w kopalni Murcki w Katowicach.

Summary:

[00:00:07] Przedstawienie postaci, rodziców.
[00:00:37] Dom rodzinny, stryj Jan Kownacki ps. „Napoleon”, dowódca kompanii i rusznikarz. Ukrywał się w piwnicy, przed wojną służył w kawalerii, stacjonował w Suwałkach
[00:02:48] Rodzina boh. wybrana jako „placówka”, od tej pory do domu przychodzili oficerowie. W Skrodzie było siedemnastu członków konspiracji, 9 kompania powiatu grajewskiego. Boh. pełnił wartę na tych spotkaniach.
[00:04:23] Oddział „Burego”, wybudzali boh. w nocy i wysyłali go po stryja do kryjówki w piwnicy.
[00:06:00] Zadaniem boh. było przenoszenie meldunków do sąsiedniej wioski, zrywanie plakatów komunistycznych i nalepianie w ich miejsce narodowych. Podczas takiej akcji na skrzyżowaniu pojawiło się dwóch żołnierzy, kolega zrywał plakaty, boh. celował z pistoletu w żołnierza.
[00:09:50] Gdy stryj opuścił kryjówkę, boh. przejął obowiązki.
[10:01] Rozkaz zabrania listy wyborczej od sołtysa - sołtys oddał listę, trafiła do dowódcy, był to rok 1946. Wierszyk, który mówili, wieszając plakaty.
[00:13:00] Ojciec był rolnikiem, cała rodzina pomagała na roli. Podczas pracy na polu widać było ostrzał polskiej artylerii w niemieckie samoloty [we wrześniu 1939]. Pierwszego dnia wojny ojciec uciekł za Narew.
[00:14:45] Polska kawaleria ruszająca na Prusy, wspomnienia kawalerzystów. Dziadek dał dla wojska trzy jałówki (jałowizna). O wybuchu wojny rodzina dowiedziała się od gońca z Grabowa.
[00:16:46] Rodzeństwo boh., przed wojną szkoła była w wiosce.
[00:18:30] Wywózki na Syberię po wojnie. Boh. oskarżony o nielegalne posiadanie broni, aresztowanie stryja, brata, boh. się ukrywał. Kontakt z oddziałem „Orła”, boh. przeszedł do partyzantów „Orła”, szef oddziału Kazimierz Lenkiewicz ps. „Warmiak”. Nadali boh. pseudonim „Gołąb”, dali mu pistolet. Akcja ataku partyzantów w stodole – zdrajca Godlewski. Strzelanina z milicją. [+] Działanie w konspiracji. Marsz z komendantem – nie wiedzieli dokąd. Kolejne kryjówki, m. in. u państwa Kowalczyków. [41:40] W Nowej Rudzie postój w chlewiku, śniadanie. Pod talerzem komendant zostawił 80 zł. Odkopanie skrzyni z amunicją w lesie. Miejscowość Brzózki, gdzie znaleźli rannego „Sokoła”.
[00:49:55] boh. ukrywał się 6 lat, ujawnił się 1 lipca 1953 w prokuraturze wojewódzkiej w Białymstoku. Poszedł do UB, gdzie zdał broń. Sześć lat ukrywania się z „palcem na spuście”.
[54:00] Ujawnienie się stryja i „Orła”. „Róg” nie ujawnił się.
[58:37] Pobór do wojska, boh. trafił na Śląsk do kopalni, praca przez 2 lata, kopalnia Murcki w Katowicach
[01:01:40] Okupacja sowiecka, nauka w szkole.
[01:06:20] Koniec wojny: dwóch enkawudzistów wpadło aresztować stryja, wujek zdołał uciec.
[01:07:25] Akcja milicji i UB w Grajewie, mobilizacja partyzantów, kilkaset osób, uderzenie na Grajewo, aby odbić z więzienia „narodowców”, rozstrzelanie ubeków. [+]
[01:08:30] Koniec wojny, kiedy boh. wrócił z wojska, poczuł wolność.
[01:08:40] W wojsku wiedział, że jest obserwowany. Zwerbowano szpicli, aby go obserwowali, jeden z mężczyzn przyznał się do tego, boh. mówił mu, co ma opowiadać do UB na jego temat. [+]
[01:11:50] Jeden z Żydów pasał krowy u gospodarza. Rodzina Filipkowskich ukrywała Żydów. Po wojnie ci Żydzi wyjechali do Ameryki
more...
less

Interviewer:

Żukowska Ewa

Locations:

Skroda Wielka
rzeka Narew
Katowice
Podlasie
Grajewo
Brzózki
Nowa Ruda
Poryte
Górny Śląsk
more...
less

Director of photography:

Żukowska Ewa

Persons:

Rajs Romuald „Bury”
Kownacki Jan „Napoleon”
Skrodzki Witold „Wierzba”
Skrodzki Ludwik
Rogiński Hieronim „Róg”
Borys Marian „Czarny”
Lenkiewicz Kazimierz „Warmiak”
Milewski Dominik „Sokół”
rodzina Filipkowskich
Chrzanowski Bronisław „Orzeł”, „Ostry”
more...
less

Collection:

Świadkowie Epoki

Keywords:

urodzeni w 1930
okupacja niemiecka
okupacja radziecka
kawaleria
plakaty
propaganda
powojenne podziemie antykomunistyczne
partyzantka antykomunistyczna
kontyngent
jałówka
pomoc Żydom
ukrywanie Żydów
pomaganie Żydom
ratowanie Żydów
Polacy pomagający Żydom
Polacy ratujący Żydów
II wojna światowa
Armia Krajowa
Narodowe Zjednoczenie Wojskowe (NZW)
represje w PRL
XVI Komenda Okręgu NZW „Orzeł”
Żydzi
ujawnienie się
pobór
KBW
UBP
NKWD
wywózka na Syberię
kopalnia Murcki
żołnierze-górnicy
górnictwo
ukrywanie się
Wojskowy Korpus Górniczy
wojskowe bataliony pracy
more...
less

Material:

Film

Object collections:

Last modified:

Jun 17, 2020

In our library since:

Jun 17, 2020

Number of object content hits:

0

All available object's versions:

https://archiwum.instytutpileckiego.pl/publication/4275

Show description in RDF format:

RDF

Show description in OAI-PMH format:

OAI-PMH

Edition name Date
Kownacki Stefan Jun 17, 2020

This page uses 'cookies'. More information