Twardowski Romuald

Świadkowie Epoki

IP/DF/SE/0452

22 lutego 2019, Warszawa

01:30:00

Romuald Twardowski (ur. 1930, Wilno), kompozytor, wspomina okupację radziecką i niemiecką w swoim rodzinnym Wilnie. Opisuje szykany ludności cywilnej ze strony Rosjan i Niemców, w szczególności szykanowanie ludności żydowskiej przez Niemców oraz polskiej przez Litwinów. Wspomina współdziałanie Polaków w utrzymywaniu jedności narodowej w czasie okupacji, udział kościoła katolickiego w organizowaniu ruchu oporu, operację „Ostra Brama” oraz wyłapywanie przez NKWD członków polskich organizacji podziemnych. Wstrząsającym wspomnieniem jest historia narzeczonej bohatera, córki delegata duńskiego w komisji ds. badania zbrodni katyńskiej. Kobieta zginęła w podejrzanych okolicznościach po tym, jak jej ojciec wygłosił oświadczenie, że zbrodni tej dokonali Rosjanie. Zarówno w powojennym ZSRR, jak i potem w Polsce pan Romuald rozwijał swoją wielką miłość do muzyki – najpierw grał na organach w wileńskich kościołach, potem studiował kompozycję w Państwowym Konserwatorium Litewskiej SRR. Studia kontynuował w Polsce, do której udało mu się dotrzeć z matką w drugiej fali repatriacji w 1957 roku. więcej...
mniej

[00:00:07] Autoprezentacja, opis rodziny, rodzice.
[00:02:13] Ojciec był legionistą, walczył z Piłsudskim na Ukrainie. Matka była po wojnie gosposią, opiekunką.
[00:03:45] Wybuch II wojny św., Niemcy zbombardowali lotnisko, trafili zbiornik z gazem. Bombardowanie kościoła Św. Jakuba, bomba nie wybuchła, wygląd ulic podczas nalotów, wykopane rowy, okna pozaklejane paskami papierowymi, rozdawano maski gazowe, wykupywanie rzeczy ze sklepów (sól, słonina).
[00:07:30] 18 września radzieccy żołnierze wkroczyli do miasta, czołg utopiony w rzece. Rozbrajanie żołnierzy, poczucie końca Polski.
[00:09:00] Pojawienie się sowieckiej bezpieki, rabowanie sklepów, w cenie zegarki, żony politruków szukały jedwabnych koszul nocnych, nosiły je potem jako suknie. Wyjście Rosjan, wkroczenie wojska litewskiego, zaskoczenie, nadzieja. Wzniecanie szowinizmu - oberwanie guzików z orzełkiem z mundurka szkolnego przez Litwina. Wjazd na koniu policjantów do kościoła, żeby rozpędzić ludzi. Wiosną 1940 Litwini zamykają katedrę podczas nabożeństwa, nikt nie mógł jej opuścić.
[00:13:10] Dzieciństwo boh., strzelanie z procy do pudełek od papierosów, wojna miała dla chłopców atrakcyjny posmak - samoloty, czołgi.
[00:13:50] Okupacja litewska: sklepy wypełnione żywnością, ale brak pieniędzy, żeby coś kupić, złotówki zlikwidowane, wprowadzono litewską walutę. Zwalniano urzędników, przedstawicieli inteligencji, sędziów.
[00:14:58] Inteligenci polscy w Wilnie, wybitni polscy artyści podczas bombardowań uciekli z Warszawy do Wilna. Rozkwit polskiego życia kabaretowego w Wilnie.
[00:16:35] Lipiec 1940, zakończenie okupacji. Powitanie republik radzieckich, okupacja radziecka, rozpoczęły się wywózki.
[00:19:17] Wiele osób umarło z powodu epidemii tyfusu wiosną 1941. Wyrzucanie ludzi przez Amię Radziecką.
[00:22:00] Wkroczenie Niemców, Żydzi serdecznie witali Niemców, rzucali kwiaty na czołgi.
[00:23:50] Sytuacja Żydów, na murach pojawiły się po polsku i niemiecku informacje, że Żydzi nie mogą chodzić chodnikiem i mają nosić opaski z literą „J”, utworzenie getta, dezinformacja, kolega Żyd daje boh. znaczki na przechowanie. Stara Żydówka wywróciła się ciągnąc swój dobytek, Niemiec ją kopał.
[00:26:30] Kara za przywłaszczenie mienia żydowskiego, Niemcy i Litwini łasi na dobytek Żydów. Na drzewie powieszony człowiek z tablicą na szyi: „Za kradzież mienia żydowskiego”.
[00:27:27] Pokaz rzeźby z lodu wykonanej przez Niemca. Głód w Wilnie, zdobycie oleju, ziemniaków graniczyło z cudem. Choroby, brakowało witamin.
[00:29:52] Bombardowania radzieckie, niewybuchy. W lipcu 1944 koniec okupacji niemieckiej, rodziny niemieckie wyjeżdżali, boh. bał się rozstrzeliwań, z kolegą schował się wśród bel papieru.
[00:34:14] Na zamku w Wilnie polska flaga, pojawienie się AK, akcją „Ostra Brama” dowodził pułkownik Umiastowski. Margrabina [Janina] Umiastowska, „dziwaczna” krewna pułkownika.
[00:36:30] Republika litewska, po kilku dniach na zamku pojawiła się czerwona płachta. Nagonka na żołnierzy AK, łapanka, partyzant Bernard Ładysz został złapany, wywieźli go, wrócił.
[00:38:19] Repatriacja, przyjazd przedstawicieli Związku Patriotów Polskich z Moskwy, agitacje za wyjazdem do Polski. Wyjazd polskiej inteligencji. Kościoły jako miejsca pielęgnujące polskość, można tam mówić po polsku. Wyjazd organisty, boh. wysłany na naukę gry na fortepianie. Po pół roku zaczął grać na organach kościelnych u bonifratrów.
[00:43:30] Boh. aresztowany w kościele bonifratrów, wypuszczony po przesłuchaniu. Granie na organach w kościele św Jana, warunki pracy.
[00:48:27] Sierpień 1944, wywiezienie z podwórza maszyny drukarskiej należącej do organizacji podziemnej. NKWD dowiedziała się o tym. Przesłuchiwanie matki boh.
[00:51:56] Boh. uderzony przez pijanego niemieckiego żołnierza. Płonące Wilno. Artyści polscy, którzy przeczekali wojnę w Wilnie. Ludwik Sempoliński musiał uciekać z Warszawy do Wilna za parodiowanie Hitlera [w piosence Ten wąsik].
[00:56:40] Boh. zapisał się do szkoły, przesłuchanie muzyczne, egzamin do konserwatorium, komponowanie muzyki. Delegacja polska w konserwatorium [1957 r.]. Namawiali boh. do wyjazdu do Polski, postanowili z matką wyjechać.
[01:05:00] Druga fala repatriacji, oczekiwanie w kolejkach, przylot z mamą do Warszawy.
[01:06:45] Warszawa, Państwowy Urząd Repatriacyjny. Mama ulokowana w Częstochowie, boh. w Warszawie. Spotkanie znajomych, warunki mieszkalne, dary. Pawilony na ul. Marszałkowskiej, moda męska, opis wyglądu ówczesnego eleganta.
[00:15:01] Cotygodniowe wyjazdy na wykłady nauczyciela [Bolesława] Woytowicza do [Państwowej Wyższej Szkoły Muzycznej] w Katowicach. Nauka kompozycji.
[01:20:33] Śmierć siostry na imieninach narzeczonego.
[01:22:17] Narzeczona boh. była Dunką, jej ojciec w czasie wojny był członkiem komisji badającej zbrodnię katyńską, wygłosił odczyty, iż dokonali jej Rosjanie. Podejrzenie, że Rosjanie zabili w Polsce jego córkę. Umarła przez zaczadzenie piecykiem, pochowana w Danii. Prowokacja UB w domu boh. nieudana dzięki żonie boh.
[01:31:39] Sowiecka okupacja, ludzie zgromadzeni nad brzegami rzeki obserwowali, jak Rosjanie wyciągali traktorami czołg, który ugrzązł na środku rzeki. Wycinanie płacht materiału z siedzeń autobusowych na buty.
[01:34:37] Zmiana flagi polskiej na czerwoną płachtę. Repatriacja była wybawieniem z piekła.
[01:35:20] Aresztowanie sąsiada, po odsiadce wyprowadzka do Gubina.
[01:36:50] Plaga złodziejstwa, morderstw, każdego poranka wiadomości o zabitych: jubiler, zegarmistrz, rozkopywanie grobów w poszukiwaniu złota.
[01:39:19] Dzień śmierci Stalina. Okropności wojny, przyjaźni między Stalinem a Hitlerem.
więcej...
mniej

Twardowska Alicja

Wydawnictwo Pani Twardowska

Film