Ewa Ludomira Cipkowska z d. Konieczkowska (ur. 1933, Wilczogóra) wspomina czasy II wojny światowej z perspektywy kilkuletniego dziecka. Mieszkała z rodziną we wsi Wilczogóra koło Sierpca, gdzie rodzice prowadzili 21-morgowe gospodarstwo, a ojciec był wziętym stolarzem. Z czasu okupacji niemieckiej zapamiętała strach przed zabraniem rodziców, budzące przerażenie opowieści o egzekucji Polaków w sąsiednim Rościszewie, pogłoski o zabieraniu Polaków na roboty do III Rzeszy. Jej rodzice przechowywali przez pewien czas żydowskiego chłopca, a potem ukryli go w innej wsi – przeżył wojnę, choć jego dalsze losy sa nieznane. Boh. wspomina kobietę z sąsiedniej wsi, matkę dwóch synów, która została skatowana przez Niemców za przechowywanie partyzantów. W wielu domach z okolicy przyjmowano partyzantów na nocleg.
[00:00:03] Ur. 30 września 1933 r. w Wilczogórze. Ojciec 15 lat starszy od mamy. Bicie jako metoda wychowawcza. Starszy brat zmarł na koklusz. Młodszy brat Adam Wiesław. Imiona Adam i Ewa w rodzinie.
[00:05:42] Rodzice byli rolnikami (21 mórg ziemi), ojciec dorabiał jako stolarz, mieszkali w Wilczogórze k. Borkowa Wielkiego.
[00:08:58] Początek wojny – mama płakała. Manewry wojskowe. Meble wykonywane przez ojca. Dziadek był cieślą, stawiał domy. [+]. [00:13:38] Pierwsze wspomnienie z wojny: przyjście żołnierzy niemieckich po mleko. Zabieranie dobytku przez Niemców, rozbieranie budynków, murów z kamienia – na budowę dróg.
[00:16:32] Kobieta z Białego Błota [Nowicka? d.d. Tubyszewska], matka dwóch synów, przechowywała partyzantów, została za to aresztowana, skatowana w Sierpcu, „cała była granatowa” – nikogo nie wydała, partyzantów nie złapali.
[00:20:20] Wyczerpany partyzant przyszedł do sołtysa, który doniósł na niego do żandarmów w Rościszewie – Niemcy nie interweniowali ze strachu. Nalot bombowy – sołtys zmarł trafiony odłamkiem w serce.
[00:22:49] Michał Gadomski z Sierpca zorganizował we wsi tajne nauczanie. Mama kupiła zeszyty u Niemki. Żydowski chłopczyk przyszedł późną jesienią w czapce pilotce i jesionce do domu boh. – przechowywał się przez „krótki czas”. Ojciec odwiózł go „do domu z palącymi się światłami”, udało mu się przetrwać wojnę, nauczył się katechizmu i katolickich modlitw. Cieszył się po wojnie: „Pani, pani, przeżyłem!”.
[00:29:45] Ojciec wywiózł chłopca, bo rodzina bała się kłopotów: w drugiej części domu mieszkała babcia, (dziadek zmarł niedługo po urodzeniu boh.), ciocia Szaławska. Budowa domu przez ojca. Obawy dalszej rodziny o życie z Żydem w domu – siedział w oddzielonej od reszty mieszkania, ukrytej „komorze”.
[00:38:07] Po wojnie mama boh. spotkała chłopca przypadkiem w Sierpcu. Przed wojną w Wilczogórze nie było Żydów, w Sierpcu było ich wielu, zajmowali się handlem i transportem. Nieznane są dalsze losy żydowskiego chłopca. Ojciec wywiózł go „ciemną nocą, daleko poza Rościszewo”
[00:42:00] Motywy postępowania rodziców. Pojawienie się żydowskiego chłopca w domu boh. – dalsze wspomnienia. Babcia Pelagia Osmólska miała 10 dzieci: Jan, Kazimierz, Stanisław, Janina, Lucyna, Zofia, Jadwiga, Barbara, Halina (Władysława), Narcyza (ur. 1928 r.).
[00:48:41] W Rościszewie sołtys dostał rozkaz od Niemców, by powiesił swojego syna. Polacy musieli dokonywać egzekucji na innych Polakach. [+]
[00:51:18]. Wszyscy Żydzi w Sierpcu zostali „przepędzeni”, uciekali na wieś. Żydówka z dwoma synami przyszła do mamy. Żydowscy chłopcy pasali krowy u babci i u sąsiadów Giżyńskich. Przed wojną i po wojnie przychodzili ludzie „po wspomożeniu” – dostawali jedzenie, opowiadali historie.
[00:56:03] Pomoc partyzantom – przychodzili do domu na nocleg w „ciepłą pościel” po wujkach. Brat mamy zatrudniony u Niemki w Borkowie – uniknął wywózki na roboty, pracował z kilkoma kobietami. [+]
[00:58:50] Prezentacja boh. i rodziców, ojciec starszy od mamy o 15 lat, oboje zmarli w grudniu 1977 r. Mama w dniu pogrzebu ojca dostała ataku [padaczki?] – pierwszej pomocy udzielał jej mąż boh. (nauczył się w technikum w Doboczynie).
[01:02:36] Mama przyuczyła się do zawodu krawcowej w wieku 13 lat, była „bardzo dobrą” osobą. Ojciec spał w wełnianej białej szfafmycy i ciepłej bieliźnie. Mama szyła bieliznę osobistą, w czasie wojny szyła dla boh. sukienki ze starych ubrań ojca.
[01:04:26] Ojciec „wszystko umiał zrobić”, wykończył mieszkania w domu, zrobił drzwi, dziadek zbudował schody na strych. Bracia mamy też umieli wszystko naprawić, reperowali maszyn rolnicze i wozy – mieli piec kowalski opalany koksem. [+]
[01:07:10] Po śmierci wuja Kazika ksiądz go wychwalał z ambony. Niedocenienie na Zachodzie Polaków pomagających Żydom. Dobra Niemka – mieszkała z synem, który miał młockarnię, pomagał zdobyć słomę do krycia dachu.
[01:10:06] Niemieckie dzieci chodziły do niemieckiej szkoły, polskie dzieci się nie uczyły. Niemka kupowała zeszyty dla boh. Wyzwolenie – przyjście Rosjan. Jeden mówił po polsku, chciał przytulać dzieci, bo tęsknił za swoimi. Rodzice schowali pościel z łóżek, boh. z bratem spała na stole. Rosjanie byli zmęczeni. Niektóre Polki liczyły na małżeństwo w Rosjanami.
[01:14:35] Boh. nie rozumiała różnic między przedwojenną a powojenną Polską, po wojnie było „tyle pracy”. Strach przed zabraniem rodziców przez Niemców.
[01:17:06] W czasie okupacji we wsi gospodarstwa były oddalone od siebie [„rumotyki”]. Dzieciństwo w czasie wojny: lalki dla dziewczynek – Jagoda [Jadwiga] szybko zepsuła swoją lalkę, potem również lalkę boh. Ojciec zrobił foteliki na kółkach – woziły brata.
[01:20:11] Trauma powojenna trwa do dziś, szczególnie bez wsparcia rodziny. Boh. nie miała świadomości, że przechowywany przez rodziców chłopiec był Żydem. Strach przed przemocą, biciem, aresztowaniem. Pobicie przez niemieckich żandarmów sąsiada Malanowskiego o godz. 2 w nocy.
more...
less
Pilecki Institute Library in Warsaw
ul. Sienna 82
Mon - Fri 8:00 - 16:00
(+48) 22 182 24 75
Reading Room of the Augustów Branch of the Pilecki Institute
ul. 3 Maja 16
Tue, Thu 09:00 - 16:00
(+48) 502 461 075
Berlin Branch of the Pilecki Institute
Pariser Platz 4a
Tue - Fri 10:30 - 17:30
(+49) 30 275 78 955
New York Branch of the Pilecki Institute
92 Greenwich Street
Mon - Fri 10:00 - 16:00
(+1) 917 655 9918
This page uses 'cookies'. More information
In the Pilecki Institute Archives we gather and make available digital versions of various documents. All of them describe the fates of Polish citizens who experienced two totalitarianisms – the German and the Soviet – in the 20th century. We acquire digital copies of documents held by numerous domestic and foreign institutions: the Bundesarchiv, the United Nations Archives, the British National Archives and the Polish State Archives. In this way we are building a knowledge base and a hub for comprehensive research on the Second World War and the dual occupation of Poland – for scholars, journalists, people of culture, families of the victims and witnesses to the crimes, as well as all history enthusiasts.
Our website archiwum.instytutpileckiego.pl presents a complete collections catalog. They can be easily navigated thanks to the full-text search engine and descriptions attached to all items. Access to the content is possible only at the reading rooms of the Pilecki Institute’s Library in Warsaw and Berlin, where our employees help with general inquiries regarding the collections, help users navigate our online catalogs, and enable access to materials subject to availability restrictions.
Some documents, such as those from the Bundesarchiv or the KARTA Center, are subject to restrictions resulting from agreements between the Institute and the transferring institutions. After arriving at the Library, visitors must sign relevant declarations granting access to documents exclusively on site. Information on access restrictions is included in the Library’s regulations. Before the visit, we encourage you to familiarize yourself with the scope and structure of our archival, library and audio-visual resources, as well as with the visiting rules and regulations concerning the use of the collections.
Everyone interested in using our collections is invited to the Pilecki Institute Library in Warsaw and the Reading Rooms of the Augustów, Berlin and New York Branches. Their contact details can be found here. Remote access to some materials from the Pilecki Institute Archives is also possible. We also ask that you read the rules for visiting and accessing the collections in advance.
Please read the privacy policy. Using the website is a declaration of an acceptance of its terms.