Elżbieta Mazurek (ur. 1959, Warszawa), wnuczka Antoniego i Władysławy Nagórków, którzy w czasie wojny w Otwocku ukrywali pięć osób pochodzenia żydowskiego. Opowiada historię pomocy Żydom podczas okupacji niemieckiej oraz powojennych kontaktów z Beniaminem Krochmalikiem (jednym z ocalonych) i jego rodziną.Antoni i Władysława Nagórkowie mieszkali na obrzeżach Otwocka przy ul. Wiejskiej 38. Przed wojną Antoni pracował na kolei, Władysława zajmowała się domem. Ok. połowy 1942 roku przyjęli pod swój dach i ukryli w piwnicy pięciu Żydów. Jednym z nich był Benjamin Krochmalik (Krochmalnik), przed wojną fryzjer w pobliskiej Kołbieli. W sierpniu 1942 roku, gdy wracał z pracy poza gettem, Władysława przywołała go do siebie i ostrzegła, że grozi mu aresztowanie i wywózka. Zaproponowała schronienie. Tak przeżył okupację. Choć po wojnie zamieszkał z rodziną w Australii, od połowy lat 70. corocznie ich odwiedzał, a po jego śmierci przejeżdżają jego dzieci i wnuki. Elżbieta Mazurek jest żoną Waldemara Mazurka, który w latach 80. działał w podziemnej „Solidarności” w zakładach „Tewa” na warszawskim Służewcu. Opowiada o aresztowaniu go w kwietniu 1982 i późniejszych represjach wobec niego, m.in. zwolnieniu z pracy.
more...
less
[00:01:03] Dziadkowie boh. mieszkali przed wojną w Otwocku przy ul. Wiejskiej 38. Babcia zajmowała się domem i dziećmi, dziadek pracował na kolei. Babcia pobożna, zawsze w cieniu. Boh. poznała rodzinny sekret, dopiero gdy przyjechał do Polski Ben – w 2. połowie lat 70. – (75 lub 76 r.). Pojawił się przed domem babci i zapukał do werandy. Babcia od razu go poznała. [++]
[00:03:25] Boh. poznała go w 1977 r., powracał co roku, odwiedzał też kolegów oraz osoby, które pomogły uratować jego przyszłą żonę Różę.
[00:04:39] Beniamin Krochmalik, Róża Krochmalik – małżeństwo. Dom babci był drewniany, pod podłogą wydrążono piwniczkę – chowało się tam na stojąco pięciu Żydów. Gdy zagrożenie mijało, wchodzili do domu i żyli obok dziadków, „jak rodzina”. Na zewnątrz wychodzili po zmroku.
[00:06:53] Oboje dziadkowie byli zaangażowani w ratowanie „swoich” Żydów, babcia dbała o żywność (przywoziła od rodziny na wsi), rodzice dzielili się plonami z gospodarstwa.
[00:08:46] Kupowanie chleba: mama boh., wówczas dziewczynka, jeździła do różnych sklepików (żeby nie kupować za dużo jednym sklepie) po jedzenie.
[00:09:55] Ben podczas odwiedzin u babci zaglądał do piwniczki – był podenerwowany. Babcia podczas pierwszych odwiedzin po raz pierwszy opowiedziała o przechowywaniu Żydów, bała się sąsiadów. Pierwsza wizyta: wielkie emocje u babci. Ben przyjechał z Australii. Próby nawiązania kontaktu listowego z babcią i dziadkiem. Pozostałe cztery ocalałe osoby się nie odzywały.
[00:14:14] Ben przyjeżdżał w odwiedziny latem, był na ślubie boh. 16 czerwca, pomagał finansowo, przysyłał paczki (kosmetyki), mówił i pisał po polsku. Przed wojną był już dorosły. Cała jego rodzina zginęła podczas wojny, został sam. Odwiedził kolegę w Otwocku przy ul. Andriollego.
[00:18:30] Ben zawsze podkreślał swoją wdzięczność. Dziadek zmarł w 1977 r., z babcią Ben widział się wiele razy.
[00:19:50] Gdy Ben zmarł, pisała Róża, że jest jej ciężko. 20 lat po śmierci Bena przyjechał Robert (2015 r., syn), który jest emocjonalnie związany z ojcem, miał jego notes z adresami i notatkami. Przemówienie Roberta w Otwocku [w 2018 r.]. Drugi syn Bena Ryszard. Przyjazd całej rodziny Bena z Australii [2018].
[00:23:23] Notes Benjamina. Przyjazd rodziny do Polski w poszukiwaniu korzeni. Więzi rodzinne między obiema rodzinami. Korespondencja przez całe lata po wojnie, listy otwierane i cenzurowane w Polsce.
[00:27:20] Mąż boh. działał w podziemnych strukturach NSZZ „Solidarność” w zakładach Tewa na Służewcu. Boh. dowiedziała się o tym kilka dni przed aresztowaniem. Aresztowali go na początku kwietnia [1982] w domu. Boh. i ich kilkumiesięczna córka zostały bez środków do życia, próba znalezienie adwokata, spotkanie z żonami innych aresztowanych. Po miesiącu mąż wrócił, przez ten czas nie było z nim kontaktu. Sprawa w prokuraturze wojskowej.
[00:31:35] Mąż zwolniony z pracy w Tewie, represjonowany, nie mógł znaleźć pracy, zaczął pracować jako taksówkarz. I pracuje do dziś.
more...
less
Pilecki Institute Library in Warsaw
ul. Sienna 82
Mon - Fri 8:00 - 16:00
(+48) 22 182 24 75
Reading Room of the Augustów Branch of the Pilecki Institute
ul. 3 Maja 16
Tue, Thu 09:00 - 16:00
(+48) 502 461 075
Berlin Branch of the Pilecki Institute
Pariser Platz 4a
Tue - Fri 10:30 - 17:30
(+49) 30 275 78 955
New York Branch of the Pilecki Institute
92 Greenwich Street
Mon - Fri 10:00 - 16:00
(+1) 917 655 9918
This page uses 'cookies'. More information
In the Pilecki Institute Archives we gather and make available digital versions of various documents. All of them describe the fates of Polish citizens who experienced two totalitarianisms – the German and the Soviet – in the 20th century. We acquire digital copies of documents held by numerous domestic and foreign institutions: the Bundesarchiv, the United Nations Archives, the British National Archives and the Polish State Archives. In this way we are building a knowledge base and a hub for comprehensive research on the Second World War and the dual occupation of Poland – for scholars, journalists, people of culture, families of the victims and witnesses to the crimes, as well as all history enthusiasts.
Our website archiwum.instytutpileckiego.pl presents a complete collections catalog. They can be easily navigated thanks to the full-text search engine and descriptions attached to all items. Access to the content is possible only at the reading rooms of the Pilecki Institute’s Library in Warsaw and Berlin, where our employees help with general inquiries regarding the collections, help users navigate our online catalogs, and enable access to materials subject to availability restrictions.
Some documents, such as those from the Bundesarchiv or the KARTA Center, are subject to restrictions resulting from agreements between the Institute and the transferring institutions. After arriving at the Library, visitors must sign relevant declarations granting access to documents exclusively on site. Information on access restrictions is included in the Library’s regulations. Before the visit, we encourage you to familiarize yourself with the scope and structure of our archival, library and audio-visual resources, as well as with the visiting rules and regulations concerning the use of the collections.
Everyone interested in using our collections is invited to the Pilecki Institute Library in Warsaw and the Reading Rooms of the Augustów, Berlin and New York Branches. Their contact details can be found here. Remote access to some materials from the Pilecki Institute Archives is also possible. We also ask that you read the rules for visiting and accessing the collections in advance.
Please read the privacy policy. Using the website is a declaration of an acceptance of its terms.