Marian Bethke (ur. 1917, Ostrówek) pochodzi z biednej rolniczej rodziny, zamieszkałej na Kresach Zachodnich II RP, na terenach zamieszkałych przez sporą mniejszość niemiecką. Po wybuchu II wojny światowej został internowany w obozie w Karolewie – Niemcy kierowali tam Polaków w ramach „Akcji Inteligencja” (niem. Intelligenzaktion). Udało mu się stamtąd wydostać i wrócił do pracy jako najemny robotnik rolny. W 1943 r. został wcielony do Wehrmachtu i skierowany na front zachodni do Francji. W 1944 r. został wzięty do niewoli przez wojska alianckie, skąd trafił do Polskich Sił Zbrojnych stacjonujących w Szkocji, a następnie do II Korpusu Polskiego we Włoszech. Po wojnie wrócił do Polski, zamieszkał z żoną w Sępólnie Krajeńskim, pracował m.in. w Państwowym Ośrodku Maszynowym i tartaku.
[00:00:07] Autoprezentacja boh. urodzonego w 1917 r. w Ostrówku w powiecie wyrzyskim.
[00:00:30] Przedstawienie rodziców: Katarzyny i Jana. Boh. miał kilku braci. Gdy wybuchła wojna, boh. pracował u gospodarza. Brat mieszkał w Bydgoszczy, pojechał do niego, a potem razem z nim i jego rodziną „jechalim na ucieczkę”, dojechano do Kutna. Potem boh. wrócił do domu i do pracy u gospodarza, ale przyszedł Niemiec z wioski i go zabrał do piwnicy w Przepałkowie. Potem zgromadzone tam osoby wywieziono do Sępólna Krajeńskiego do aresztu, a potem do obozu w Karolewie.
[00:04:05] Boh. zajmował się w lagrze zbieraniem ziemniaków. Matka i rodzeństwo pracowało u gospodarza Niemca, który wyciągnął go z obozu. Jakiś czas potem podpisał volkslistę i zabrano go do wojska niemieckiego.
[00:06:40] Boh. rok służył w Wehrmachcie, skierowano go Francji nad kanał La Manche – służba wartownicza. Potem miała miejsce inwazja aliantów i dostał się do niewoli, do amerykańskiego lagru. Tam „posortowali nas”, rozdzielając Niemców i Polaków. Boh. trafił do polskiego wojska. Polaków zabrano do łaźni, potem „przemundurowali nas na polskie wojsko”. Boh. dobrze się czuł zmieniając mundur, „byłem całkiem inny chłop”. Polaków zabrano do Szkocji.
[00:10:56] Boh. był jakiś czas w Neapolu, we Włoszech złożył przysięgę i został wysłany na front. Do końca wojny był we Włoszech. Nie walczył w pierwszej linii, był w uzupełnieniu 17 baonu piechoty. Będąc na froncie zachorował i zabrano go do szpitala, po 3-4 miesiącach wrócił do jednostki, zrobił prawo jazdy i był kierowcą zaopatrzenia.
[00:14:47] Boh. nie brał udziału w bitwie o Monte Cassino, był w rezerwie, ale miał kontakt z walczącymi na pierwszej linii. Bombardowanie klasztoru i natarcie piechoty. Podczas składania przysięgi byli generałowie Anders i Maczek. Walki o Monte Cassino „nie było wcale na co patrzeć, bo to wszystko się mieszało razem”.
[00:19:15] Boh. doszedł do Bolonii, stosunek Włochów do Polaków: „za Polakamy to oni byli całkiem wariatne”. Dłuższy czas stacjonowano w Ankonie, boh. był kierowcą. Wspomnienie Włoszek, „ładne byli baby” – kontakty z miejscowymi.
[00:22:52] Z aliantami, Amerykanami i Anglikami, dogadywano się „podług minów”, z Włochami łatwiej się było porozumieć. Sytuacja pod koniec wojny – „polskie wojsko już miało przejść na amerykańskie żołdy, pod Amerykanów, i to miało przecie iść dalej, że na ruska miało iść, no”, tak mówiono. „Niemców też przeinaczyli, że pójdą z niemi na ruska, i to ta wojna miała się skończyć na rusku”.
[00:25:35] Wspomnienie z Ankony. Boh. nie miał w wojsku źle, ale chciał spokoju. Służył w kompanii rezerwowej.
[00:27:12] Ze Szkocji do Neapolu dopłynięto statkiem w kilka dni, konwój dotarł do Gibraltaru i tam się rozdzielił. Wcześniej z Francji do Szkocji płynięto promem, „porty byli rozbite” – wykorzystanie przypływów i odpływów.
[00:30:08] Gdy ogłoszono koniec wojny, boh. był we Włoszech, stamtąd pojechał do Szkocji. Do Polski przyjechał w maju 1945 r. Do kraju nie wracał chętnie, ale wielu żołnierzy wracało. Gdyby wiedział jak jest w Polsce, to by nie przyjechał. Z Anglii korespondował z rodziną, spotkał się z nią na stacji w Sępólnie. Wcześniej dopłynął statkiem do Gdańska, tam dostał „paszport” i pojechał do domu. Spotkał się z żoną i matką
[00:33:53] Sytuacja po powrocie, „uciecha nie była”, piętno „andersowca”. Boh. zatrudnił się w tartaku, a potem w Państwowym Ośrodku Maszynowym był traktorzystą. Gdy zachorował, odszedł na rentę. Ukrył dokumenty z wojska i odznaczenia, uważał, że głupio zrobił wracając. Wielu kolegów zostało w Anglii, ale nie miał z nimi kontaktu.
[00:37:32] We wrześniu 1939 uciekano w kierunku Warszawy, gdy boh. był w Kutnie zakończyła się kampania wrześniowa. Niedługo potem boh. zabrano do obozu w Karolewie. Obóz zrobiono na terenie majątku, ludzi trzymano w oborach, spano na słomie. Boh. zabrano do drugiego majątku i tam zbierał ziemniaki. W obozie byli tylko Polacy. Kucharz pochodził z Sępólna – zupa dla więźniów. W grupie roboczej był kolega ze szkoły. Po wykopkach boh. wrócił do obozu, wyciągnął go stamtąd Niemiec Karol Radtke, burmistrz z Płoskowa. Gdy gospodarz po niego przyjechał, komendant obozu zawołał boh. do biura, „ja tak stojałem kole pieca, to jak mnie pierdolnął, to żem usiad”. Na drugi dzień boh. zwolniono. Komendantem był Ryngel z Więcborka, z zawodu siodlarz. W Więcborku [przed wojną] był sąd. W obozie w Karolewie razem z boh. siedział sędzia. Więźniowie grabili liście na podwórzu i zrobili z nich stertę – dręczenie sędziego. [+]
[00:46:57] Po wyjściu z obozu boh. musiał podpisać volkslistę, jakiś czas potem wcielono go do wojska. W Wehrmachcie służył w kompanii wartowniczej, stacjonowano koło Frankfurtu. We Francji dostał się do niewoli. W jednostce niemieckiej było dużo Polaków, folksdojczów. Boh. chodził do szkoły razem z niemieckimi dziećmi i znał niemiecki. W czasie służby w Wehrmachcie rozmawiano po niemiecku. Wspomnienie znajomego, który zadał się z Niemką, został wcielony do Wehrmachtu i zginął na froncie wschodnim.
[00:51:47] Relacje z Niemcami przed wojną, boh. chodził do szkoły w Płoskowie i Wielowiczu, potem zaczął pracować u gospodarza. Po śmierci ojca gospodarstwo w Płoskowie przejął najstarszy brat. Boh. miał 3 lata, gdy zmarł ojciec. Pracował w majątku przy koniach i koń go kopnął w brzuch.
[00:54:56] Po skończeniu szkoły boh. pracował u Karola Radtke – zakres prac. W gospodarstwie pracowały cztery rodziny. Przed wojną gospodarzył stary Radtke, a potem jego syn. Po wojnie nie było w okolicy gospodarzy Niemców, wszystkich wysiedlono do Niemiec. Stary Radtke schował się na strychu w oborze, ale go sowieci znaleźli go i zabili. Karol Radtke trafił na front wschodni i tam zginął.
[01:00:45] W czasie okupacji boh. ożenił się, żona pochodziła z Sępólna. Gdy zabrano go do Wehrmachtu, to raz przyjechał do domu na urlop. Było wielu tutejszych Niemców, którzy źle traktowali dla Polaków.
[01:03:34] Boh. bał się w czasie natarcia amerykańskiego, „cała kompania się rozwaliła”, kapitan „starszy gość” nie uciekał. Boh. uciekł do tyłu, nie miał broni, ale znalazł karabin i go wziął, by nie posądzono go o dezercję. Spotkał kilku kolegów i starszego sierżanta, do kija przywiązano białą szmatę i żołnierze poszli do niewoli. W grupie byli Polacy i Niemcy, ci nie chcieli iść do niewoli, porucznik płakał. Zdarzenia miały miejsce w czasie walk o Cherbourg. [+]
[01:07:46] W obozie jenieckim pytano, kto jest Polakiem – rozdzielenie Polaków i Niemców. „Dwa tygodnie trzymali nas tak jak niewolników, jak Niemców”. W wojsku amerykańskim „już tam byli takie żydki”, byli też Polacy. Z obozu jenieckiego boh. pojechał do Szkocji, potem wysłano go do Włoch, do Neapolu. Potem walczył w szeregach polskiego wojska.
[01:12:26] Długość służby w Wehrmachcie. Ze Szkocji boh. pojechał do Włoch, a po wojnie przyjechał do Anglii. Po jakimś czasie „tam się już rychtowali do domu”, likwidowano polskie jednostki. Wielu byłych żołnierzy zaczęło pracować na fermach.
[01:15:02] W polskim wojsku żołd płacono na czas. „Jak wojna się skończyła, to była uciecha”. Boh. nie wiedział, że w Polsce są komuniści. Gdyby wiedział, to by nie wrócił, „mówili, że nie mam się bać i ten, a to było całkiem inaczej”. Po przyjeździe do kraju musiał mieć świadków, że jest Polakiem. Jego świadkiem była znajoma żony. Nie wystarczył dowód polski sprzed wojny. Z Anglii wrócił w mundurze, ale każdy wracający dostał też cywilne ubranie. W Polsce nie chciano go brać do wojska. Po powrocie zamieszkał z żoną w Sępólnie i zaczął pracę w tartaku.
[01:19:40] Początkowo boh. nie mówił o swojej wojennej przeszłości, ale potem koledzy go o to pytali. Sytuacja boh. po powrocie: „takie szepty to tam szli”.
[01:21:42] Niemiecki wójt Płoskowa miał gospodarstwo i boh. u niego pracował. Czasem boh. śni się wojna i moment wzięcia do niewoli. Boh. ma 103 lata.
mehr...
weniger
Bibliothek des Pilecki-Instituts in Warschau
ul. Sienna 82
Mo - Fr 8:00 - 16:00
(+48) 22 182 24 75
Lesesaal der Bibliothek des Pilecki-Instituts in Augustów
ul. 3 Maja 16
Di., Do. 09:00 - 16:00
(+48) 502 461 075
Bibliothek des Pilecki-Instituts in Berlin
Pariser Platz 4a
Di - Fr 10:30 - 17:30
(+49) 30 275 78 955
Pilecki-Institut in New York
92 Greenwich Street
Mo - Fr 10:00 - 16:00
(+1) 917 655 9918
Diese Seite verwendet Cookies. Mehr Informationen
Das Archiv des Pilecki-Instituts sammelt digitalisierte Dokumente über die Schicksale polnischer Bürger*innen, die im 20. Jahrhundert unter zwei totalitären Regimes – dem deutschen und sowjetischen – gelitten haben. Es ist uns gelungen, Digitalisate von Originaldokumenten aus den Archivbeständen vieler polnischer und ausländischer Einrichtungen (u. a. des Bundesarchivs, der United Nations Archives, der britischen National Archives, der polnischen Staatsarchive) zu akquirieren. Wir bauen auf diese Art und Weise ein Wissenszentrum und gleichzeitig ein Zentrum zur komplexen Erforschung des Zweiten Weltkrieges und der doppelten Besatzung in Polen auf. Wir richten uns an Wissenschaftler*innen, Journalist*innen, Kulturschaffende, Familien der Opfer und Zeugen von Gräueltaten sowie an alle an Geschichte interessierte Personen.
Das Internetportal archiwum.instytutpileckiego.pl präsentiert unseren Bestandskatalog in vollem Umfang. Sie können darin eine Volltextsuche durchführen. Sie finden ebenfalls vollständige Beschreibungen der Objekte. Die Inhalte der einzelnen Dokumente können Sie jedoch nur in den Lesesälen der Bibliothek des Pilecki-Instituts in Warschau und Berlin einsehen. Sollten Sie Fragen zu unseren Archivbeständen und dem Internetkatalog haben, helfen Ihnen gerne unsere Mitarbeiter*innen weiter. Wenden Sie sich auch an sie, wenn Sie Archivgut mit beschränktem Zugang einsehen möchten.
Teilweise ist die Nutzung unserer Bestände, z. B. der Dokumente aus dem Bundesarchiv oder aus der Stiftung Zentrum KARTA, nur beschränkt möglich – dies hängt mit den Verträgen zwischen unserem Institut und der jeweiligen Institution zusammen. Bevor Sie vor Ort Zugang zum Inhalt der gewünschten Dokumente erhalten, erfüllen Sie bitte die erforderlichen Formalitäten in der Bibliothek und unterzeichnen die entsprechenden Erklärungsformulare. Informationen zur Nutzungsbeschränkung sind in der Benutzungsordnung der Bibliothek zu finden. Vor dem Besuch empfehlen wir Ihnen, dass Sie sich mit dem Umfang und Aufbau unserer Archiv-, Bibliotheks- und audiovisuellen Bestände sowie mit der Besucherordnung und den Nutzungsbedingungen der Sammlung vertraut machen.
Alle Personen, die unsere Bestände nutzen möchten, laden wir in den Hauptsitz des Pilecki-Instituts, ul. Sienna 82 in Warschau ein. Die Bibliothek ist montags, dienstags und freitags von 8 bis 16 Uhr und mittwochs und donnerstags von 8 bis 19.30 Uhr geöffnet. Bitte melden sie sich vor Ihrem Besuch per E-Mail: czytelnia@instytutpileckiego.pl oder telefonisch unter der Nummer (+48) 22 182 24 75 an.
In der Berliner Zweigstelle des Pilecki-Instituts befindet sich die Bibliothek am Pariser Platz 4a. Sie ist von Dienstag bis Freitag von 10.30 bis 17.30 Uhr geöffnet. Ihr Besuch ist nach vorheriger Anmeldung möglich, per E-Mail an bibliothek@pileckiinstitut.de oder telefonisch unter der Nummer (+49) 30 275 78 955.
Bitte lesen Sie unsere Datenschutzerklärung. Mit der Nutzung der Website erklären Sie sich mit ihren Bedingungen einverstanden..