Marian Bethke (ur. 1917, Ostrówek) pochodzi z biednej rolniczej rodziny, zamieszkałej na Kresach Zachodnich II RP, na terenach zamieszkałych przez sporą mniejszość niemiecką. Po wybuchu II wojny światowej został internowany w obozie w Karolewie – Niemcy kierowali tam Polaków w ramach „Akcji Inteligencja” (niem. Intelligenzaktion). Udało mu się stamtąd wydostać i wrócił do pracy jako najemny robotnik rolny. W 1943 r. został wcielony do Wehrmachtu i skierowany na front zachodni do Francji. W 1944 r. został wzięty do niewoli przez wojska alianckie, skąd trafił do Polskich Sił Zbrojnych stacjonujących w Szkocji, a następnie do II Korpusu Polskiego we Włoszech. Po wojnie wrócił do Polski, zamieszkał z żoną w Sępólnie Krajeńskim, pracował m.in. w Państwowym Ośrodku Maszynowym i tartaku.
[00:00:07] Autoprezentacja boh. urodzonego w 1917 r. w Ostrówku w powiecie wyrzyskim.
[00:00:30] Przedstawienie rodziców: Katarzyny i Jana. Boh. miał kilku braci. Gdy wybuchła wojna, boh. pracował u gospodarza. Brat mieszkał w Bydgoszczy, pojechał do niego, a potem razem z nim i jego rodziną „jechalim na ucieczkę”, dojechano do Kutna. Potem boh. wrócił do domu i do pracy u gospodarza, ale przyszedł Niemiec z wioski i go zabrał do piwnicy w Przepałkowie. Potem zgromadzone tam osoby wywieziono do Sępólna Krajeńskiego do aresztu, a potem do obozu w Karolewie.
[00:04:05] Boh. zajmował się w lagrze zbieraniem ziemniaków. Matka i rodzeństwo pracowało u gospodarza Niemca, który wyciągnął go z obozu. Jakiś czas potem podpisał volkslistę i zabrano go do wojska niemieckiego.
[00:06:40] Boh. rok służył w Wehrmachcie, skierowano go Francji nad kanał La Manche – służba wartownicza. Potem miała miejsce inwazja aliantów i dostał się do niewoli, do amerykańskiego lagru. Tam „posortowali nas”, rozdzielając Niemców i Polaków. Boh. trafił do polskiego wojska. Polaków zabrano do łaźni, potem „przemundurowali nas na polskie wojsko”. Boh. dobrze się czuł zmieniając mundur, „byłem całkiem inny chłop”. Polaków zabrano do Szkocji.
[00:10:56] Boh. był jakiś czas w Neapolu, we Włoszech złożył przysięgę i został wysłany na front. Do końca wojny był we Włoszech. Nie walczył w pierwszej linii, był w uzupełnieniu 17 baonu piechoty. Będąc na froncie zachorował i zabrano go do szpitala, po 3-4 miesiącach wrócił do jednostki, zrobił prawo jazdy i był kierowcą zaopatrzenia.
[00:14:47] Boh. nie brał udziału w bitwie o Monte Cassino, był w rezerwie, ale miał kontakt z walczącymi na pierwszej linii. Bombardowanie klasztoru i natarcie piechoty. Podczas składania przysięgi byli generałowie Anders i Maczek. Walki o Monte Cassino „nie było wcale na co patrzeć, bo to wszystko się mieszało razem”.
[00:19:15] Boh. doszedł do Bolonii, stosunek Włochów do Polaków: „za Polakamy to oni byli całkiem wariatne”. Dłuższy czas stacjonowano w Ankonie, boh. był kierowcą. Wspomnienie Włoszek, „ładne byli baby” – kontakty z miejscowymi.
[00:22:52] Z aliantami, Amerykanami i Anglikami, dogadywano się „podług minów”, z Włochami łatwiej się było porozumieć. Sytuacja pod koniec wojny – „polskie wojsko już miało przejść na amerykańskie żołdy, pod Amerykanów, i to miało przecie iść dalej, że na ruska miało iść, no”, tak mówiono. „Niemców też przeinaczyli, że pójdą z niemi na ruska, i to ta wojna miała się skończyć na rusku”.
[00:25:35] Wspomnienie z Ankony. Boh. nie miał w wojsku źle, ale chciał spokoju. Służył w kompanii rezerwowej.
[00:27:12] Ze Szkocji do Neapolu dopłynięto statkiem w kilka dni, konwój dotarł do Gibraltaru i tam się rozdzielił. Wcześniej z Francji do Szkocji płynięto promem, „porty byli rozbite” – wykorzystanie przypływów i odpływów.
[00:30:08] Gdy ogłoszono koniec wojny, boh. był we Włoszech, stamtąd pojechał do Szkocji. Do Polski przyjechał w maju 1945 r. Do kraju nie wracał chętnie, ale wielu żołnierzy wracało. Gdyby wiedział jak jest w Polsce, to by nie przyjechał. Z Anglii korespondował z rodziną, spotkał się z nią na stacji w Sępólnie. Wcześniej dopłynął statkiem do Gdańska, tam dostał „paszport” i pojechał do domu. Spotkał się z żoną i matką
[00:33:53] Sytuacja po powrocie, „uciecha nie była”, piętno „andersowca”. Boh. zatrudnił się w tartaku, a potem w Państwowym Ośrodku Maszynowym był traktorzystą. Gdy zachorował, odszedł na rentę. Ukrył dokumenty z wojska i odznaczenia, uważał, że głupio zrobił wracając. Wielu kolegów zostało w Anglii, ale nie miał z nimi kontaktu.
[00:37:32] We wrześniu 1939 uciekano w kierunku Warszawy, gdy boh. był w Kutnie zakończyła się kampania wrześniowa. Niedługo potem boh. zabrano do obozu w Karolewie. Obóz zrobiono na terenie majątku, ludzi trzymano w oborach, spano na słomie. Boh. zabrano do drugiego majątku i tam zbierał ziemniaki. W obozie byli tylko Polacy. Kucharz pochodził z Sępólna – zupa dla więźniów. W grupie roboczej był kolega ze szkoły. Po wykopkach boh. wrócił do obozu, wyciągnął go stamtąd Niemiec Karol Radtke, burmistrz z Płoskowa. Gdy gospodarz po niego przyjechał, komendant obozu zawołał boh. do biura, „ja tak stojałem kole pieca, to jak mnie pierdolnął, to żem usiad”. Na drugi dzień boh. zwolniono. Komendantem był Ryngel z Więcborka, z zawodu siodlarz. W Więcborku [przed wojną] był sąd. W obozie w Karolewie razem z boh. siedział sędzia. Więźniowie grabili liście na podwórzu i zrobili z nich stertę – dręczenie sędziego. [+]
[00:46:57] Po wyjściu z obozu boh. musiał podpisać volkslistę, jakiś czas potem wcielono go do wojska. W Wehrmachcie służył w kompanii wartowniczej, stacjonowano koło Frankfurtu. We Francji dostał się do niewoli. W jednostce niemieckiej było dużo Polaków, folksdojczów. Boh. chodził do szkoły razem z niemieckimi dziećmi i znał niemiecki. W czasie służby w Wehrmachcie rozmawiano po niemiecku. Wspomnienie znajomego, który zadał się z Niemką, został wcielony do Wehrmachtu i zginął na froncie wschodnim.
[00:51:47] Relacje z Niemcami przed wojną, boh. chodził do szkoły w Płoskowie i Wielowiczu, potem zaczął pracować u gospodarza. Po śmierci ojca gospodarstwo w Płoskowie przejął najstarszy brat. Boh. miał 3 lata, gdy zmarł ojciec. Pracował w majątku przy koniach i koń go kopnął w brzuch.
[00:54:56] Po skończeniu szkoły boh. pracował u Karola Radtke – zakres prac. W gospodarstwie pracowały cztery rodziny. Przed wojną gospodarzył stary Radtke, a potem jego syn. Po wojnie nie było w okolicy gospodarzy Niemców, wszystkich wysiedlono do Niemiec. Stary Radtke schował się na strychu w oborze, ale go sowieci znaleźli go i zabili. Karol Radtke trafił na front wschodni i tam zginął.
[01:00:45] W czasie okupacji boh. ożenił się, żona pochodziła z Sępólna. Gdy zabrano go do Wehrmachtu, to raz przyjechał do domu na urlop. Było wielu tutejszych Niemców, którzy źle traktowali dla Polaków.
[01:03:34] Boh. bał się w czasie natarcia amerykańskiego, „cała kompania się rozwaliła”, kapitan „starszy gość” nie uciekał. Boh. uciekł do tyłu, nie miał broni, ale znalazł karabin i go wziął, by nie posądzono go o dezercję. Spotkał kilku kolegów i starszego sierżanta, do kija przywiązano białą szmatę i żołnierze poszli do niewoli. W grupie byli Polacy i Niemcy, ci nie chcieli iść do niewoli, porucznik płakał. Zdarzenia miały miejsce w czasie walk o Cherbourg. [+]
[01:07:46] W obozie jenieckim pytano, kto jest Polakiem – rozdzielenie Polaków i Niemców. „Dwa tygodnie trzymali nas tak jak niewolników, jak Niemców”. W wojsku amerykańskim „już tam byli takie żydki”, byli też Polacy. Z obozu jenieckiego boh. pojechał do Szkocji, potem wysłano go do Włoch, do Neapolu. Potem walczył w szeregach polskiego wojska.
[01:12:26] Długość służby w Wehrmachcie. Ze Szkocji boh. pojechał do Włoch, a po wojnie przyjechał do Anglii. Po jakimś czasie „tam się już rychtowali do domu”, likwidowano polskie jednostki. Wielu byłych żołnierzy zaczęło pracować na fermach.
[01:15:02] W polskim wojsku żołd płacono na czas. „Jak wojna się skończyła, to była uciecha”. Boh. nie wiedział, że w Polsce są komuniści. Gdyby wiedział, to by nie wrócił, „mówili, że nie mam się bać i ten, a to było całkiem inaczej”. Po przyjeździe do kraju musiał mieć świadków, że jest Polakiem. Jego świadkiem była znajoma żony. Nie wystarczył dowód polski sprzed wojny. Z Anglii wrócił w mundurze, ale każdy wracający dostał też cywilne ubranie. W Polsce nie chciano go brać do wojska. Po powrocie zamieszkał z żoną w Sępólnie i zaczął pracę w tartaku.
[01:19:40] Początkowo boh. nie mówił o swojej wojennej przeszłości, ale potem koledzy go o to pytali. Sytuacja boh. po powrocie: „takie szepty to tam szli”.
[01:21:42] Niemiecki wójt Płoskowa miał gospodarstwo i boh. u niego pracował. Czasem boh. śni się wojna i moment wzięcia do niewoli. Boh. ma 103 lata.
more...
less
Pilecki Institute Library in Warsaw
ul. Sienna 82
Mon - Fri 8:00 - 16:00
(+48) 22 182 24 75
Reading Room of the Augustów Branch of the Pilecki Institute
ul. 3 Maja 16
Tue, Thu 09:00 - 16:00
(+48) 502 461 075
Berlin Branch of the Pilecki Institute
Pariser Platz 4a
Tue - Fri 10:30 - 17:30
(+49) 30 275 78 955
New York Branch of the Pilecki Institute
92 Greenwich Street
Mon - Fri 10:00 - 16:00
(+1) 917 655 9918
This page uses 'cookies'. More information
In the Pilecki Institute Archives we gather and make available digital versions of various documents. All of them describe the fates of Polish citizens who experienced two totalitarianisms – the German and the Soviet – in the 20th century. We acquire digital copies of documents held by numerous domestic and foreign institutions: the Bundesarchiv, the United Nations Archives, the British National Archives and the Polish State Archives. In this way we are building a knowledge base and a hub for comprehensive research on the Second World War and the dual occupation of Poland – for scholars, journalists, people of culture, families of the victims and witnesses to the crimes, as well as all history enthusiasts.
Our website archiwum.instytutpileckiego.pl presents a complete collections catalog. They can be easily navigated thanks to the full-text search engine and descriptions attached to all items. Access to the content is possible only at the reading rooms of the Pilecki Institute’s Library in Warsaw and Berlin, where our employees help with general inquiries regarding the collections, help users navigate our online catalogs, and enable access to materials subject to availability restrictions.
Some documents, such as those from the Bundesarchiv or the KARTA Center, are subject to restrictions resulting from agreements between the Institute and the transferring institutions. After arriving at the Library, visitors must sign relevant declarations granting access to documents exclusively on site. Information on access restrictions is included in the Library’s regulations. Before the visit, we encourage you to familiarize yourself with the scope and structure of our archival, library and audio-visual resources, as well as with the visiting rules and regulations concerning the use of the collections.
Everyone interested in using our collections is invited to the Pilecki Institute Library in Warsaw and the Reading Rooms of the Augustów, Berlin and New York Branches. Their contact details can be found here. Remote access to some materials from the Pilecki Institute Archives is also possible. We also ask that you read the rules for visiting and accessing the collections in advance.
Please read the privacy policy. Using the website is a declaration of an acceptance of its terms.