Stefan Bach (ur. 1933, Kosowo k. Kartuz) wspomina z perspektywy dziecka realia okupacji niemieckiej na kaszubskiej wsi, np. wybicie wiejskich psów, które przeszkadzały w podsłuchiwaniu pod oknami, czy w domu mówiło się po polsku lub kaszubsku (było to zakazane). Opowiada o wysiedleniach Kaszubów do Niemiec, osiedlaniu niemieckich osadników w kaszubskich gospodarstwach oraz o niemieckiej szkole. Pan Stefan przywołuje historię sołtysa-Kaszuby, który w 1939 roku chronił mieszkańców wsi (m.in. księdza) przed wywózką lub rozstrzelaniem – uratowanego przez tegoż księdza przed rozstrzelaniem w 1945 roku przez Rosjan.
[00:00:06] Autoprezentacja boh. urodzonego w Kosowie w 1933 r.
[00:00:17] Wybuch II wojny św. – ojciec zabrał rodzinę z domu i ukrył w rowie za wsią, widok niemieckiego samolotu, który zrzucił bombę. Pobyt w Kosowie uciekinierów z Kacka i Gdyni. Wjazd do wsi niemieckich żołnierzy, jeden skontrolował dokumenty rodziców.
[00:03:45] Rozkaz zabicia psów, które mieli polscy gospodarze. Ojciec kupił psa od Niemca i ten pies, z odpowiednim rodowodem, nie stracił życia. Psy zabijano, ponieważ przeszkadzały w podsłuchiwaniu pod oknami, czy Kaszubi nie łamią zakazu rozmów w ojczystym języku. Psy zabijał policjant, któremu trzeba było zapłacić za odstrzał zwierząt. [+]
[00:06:00] Gospodarstwa oglądali niemieccy cywile w towarzystwie sołtysa – wysiedlenie kilkunastu rodzin, m.in. Mazurów, Plichtów – ich gospodarstwa zajęli Niemcy. W Kosowie zostało tylko czterech polskich gospodarzy. Boh. chodził do szkoły z synami niemieckich osadników. Wysiedlenie nastąpiło w nocy – do domów przyszli SS-mani, rodziny wywieziono do obozu w Potulicach, skąd wyjechali na roboty w głąb Niemiec. Po wojnie prawie wszyscy wrócili do domów. [+]
[00:10:24] W 1940 r. boh. poszedł do I klasy – liczebność klas, bicie przez nauczycielkę za rozmowy po kaszubsku, kary cielesne za inne przewinienia. Nauczycielka złamała kij na głowie boh. – opatrzenie przez lekarkę. [+]
[00:16:00] Jesienią 1944 r. nauczycielka wyjechała i nie było szkoły we wsi. Naukę wznowiono po wojnie. Wyjazdy Niemców ze wsi. Mroźna zima 1944-45.
[00:19:05] We wsi byli uciekinierzy z Żuław. Podczas wycofywania się wojsk niemieckich w Kosowie kwaterowali żołnierze – pożar w sąsiednim Przodkowie, ucieczka Niemców. Odgłos nadjeżdżających czołgów – ich wjazd do wsi. Do domu przyszedł radziecki żołnierz, który zrewidował rodzinę i wypił kawę, którą wcześniej musiała wypić matka. Wyjazd czołgów do Trzech Rzek. Podczas strzelaniny rodzina schroniła się w piwnicy – sprawdzanie dokumentów przez żołnierza z granatem. Wieś opuścili niemieccy gospodarze. Wkroczenie Armii Czerwonej – żołnierze zabrali konie z gospodarstwa, zostawiając w zamian swoje zmęczone zwierzęta. [+]
[00:25:20] Po ucieczce niemieckich gospodarzy boh. wchodził do domów, w których nie było żadnych sprzętów. Walki w okolicy Banina i Rębiechowa o otwarcie drogi do Gdańska. Niektóre chałupy w Kosowie zajął radziecki szpital polowy – zachowanie rannych. W szkole była sala operacyjna. Działalność warsztatów przyfrontowych: szewców, kowali, wulkanizatorów. Odejście Rosjan po zdobyciu Gdańska. [+]
[00:28:12] Rodzice boh. nie bali się Armii Czerwonej. Żołnierze niczego z domów nie zabierali. Opowieść o czerwonoarmiście i zegarkach.
[00:30:02] W Przodkowie stacjonowało NKWD, które wzywało na przesłuchania młode kobiety, w tym siostrę boh. Boh. nie wie, o co je pytano. Rosjanie zabierali mężczyzn do różnych prac, np. wycięto drzewa wokół cmentarza, by wyłożyć balami rozjeżdżoną drogę.
[00:33:10] Niektórzy mężczyźni, w tym ojciec, zostali wywiezieni przez Rosjan – po wojnie rodzina dostała wiadomość, że ojciec zmarł na Syberii. Dwaj bracia boh. służyli w Wehrmachcie, pod Smoleńskiem dostali się do niewoli – jeden z braci poszedł do Armii Berlinga i przeszedł szlak bojowy od Lenino do Berlina. Pod koniec wojny brat, podporucznik LWP, przyjechał do domu na urlop. Drugi brat był w łagrze, po zakończeniu wojny wrócił do domu. [+]
[00:35:52] Rodzina boh., podobnie jak inne, które zostały w Kosowie, podpisała volkslistę. Synowie po ukończeniu 18 lat szli do Wehrmachtu.
[00:36:46] Zabieranie przez Rosjan mężczyzn do pracy. Ojciec został wywieziony, a informacja o jego śmierci dotarła do rodziny przez Czerwony Krzyż.
[00:38:38] Początek okupacji niemieckiej – boh. jechał z ojcem w pole i widział mężczyzn, m.in. księdza Paszotę, prowadzonych przez Niemców. Obowiązek zdawania broni – rewizja na plebanii. Mężczyźni zostali zabrani do Kartuz, gdzie ich przesłuchiwano. Ksiądz Paszota został wypuszczony dzięki wstawiennictwu Niemca z Kobysewa. W 1945 r. ksiądz uchronił Niemca przed wywiezieniem.
[00:42:32] Schyłek niemieckiej okupacji – w 1945 r. boh. był z siostrą w kościele, przy wyjściu dowiedział się, że Ukraińcy rewidują ludzi i sprawdzają dokumenty. W drodze do domu boh. spotkał dwóch sąsiadów z Kosowa, Kreftów, którzy byli dobrze ubrani, mieli porządne buty – Ukraińcy ich aresztowali, a potem rozstrzelali, zwłoki wywieziono do lasu.
[00:47:19] Symulowanie chorób przez Kaszubów w Wehrmachcie, by nie wracać na front.
[00:49:38] Po wojnie boh. był w Służbie Polsce i pracował w Katowicach i okolicznych miejscowościach – przygotowywanie nasypów pod tory, by dowozić piach do zasypywania wyeksploatowanych szybów kopalni. Po powrocie do domu boh. pracował w gospodarstwie, a potem poszedł do wojska. Służba w jednostce w Stargardzie Szczecińskim – podczas walk z UPA na Lubelszczyźnie jednostce zabrano sztandar. Do jednostki w Stargardzie trafiło wielu Kaszubów z okolicy Kosowa. Po przysiędze boh. poszedł do szkoły podoficerskiej do Torunia i skończył ją jako kucharz. Po powrocie do jednostki był szefem kuchni – podlegało mu siedmiu kucharzy.
[00:55:33] Po wyjściu z wojska boh. pracował jako murarz. Po ślubie zamieszkał w Przodkowie, gdzie prowadził gospodarstwo. Walka z ZUS-em o emeryturę z pracy jako murarz.
more...
less
Pilecki Institute Library in Warsaw
ul. Sienna 82
Mon - Fri 8:00 - 16:00
(+48) 22 182 24 75
Reading Room of the Augustów Branch of the Pilecki Institute
ul. 3 Maja 16
Tue, Thu 09:00 - 16:00
(+48) 502 461 075
Berlin Branch of the Pilecki Institute
Pariser Platz 4a
Tue - Fri 10:30 - 17:30
(+49) 30 275 78 955
New York Branch of the Pilecki Institute
92 Greenwich Street
Mon - Fri 10:00 - 16:00
(+1) 917 655 9918
This page uses 'cookies'. More information
In the Pilecki Institute Archives we gather and make available digital versions of various documents. All of them describe the fates of Polish citizens who experienced two totalitarianisms – the German and the Soviet – in the 20th century. We acquire digital copies of documents held by numerous domestic and foreign institutions: the Bundesarchiv, the United Nations Archives, the British National Archives and the Polish State Archives. In this way we are building a knowledge base and a hub for comprehensive research on the Second World War and the dual occupation of Poland – for scholars, journalists, people of culture, families of the victims and witnesses to the crimes, as well as all history enthusiasts.
Our website archiwum.instytutpileckiego.pl presents a complete collections catalog. They can be easily navigated thanks to the full-text search engine and descriptions attached to all items. Access to the content is possible only at the reading rooms of the Pilecki Institute’s Library in Warsaw and Berlin, where our employees help with general inquiries regarding the collections, help users navigate our online catalogs, and enable access to materials subject to availability restrictions.
Some documents, such as those from the Bundesarchiv or the KARTA Center, are subject to restrictions resulting from agreements between the Institute and the transferring institutions. After arriving at the Library, visitors must sign relevant declarations granting access to documents exclusively on site. Information on access restrictions is included in the Library’s regulations. Before the visit, we encourage you to familiarize yourself with the scope and structure of our archival, library and audio-visual resources, as well as with the visiting rules and regulations concerning the use of the collections.
Everyone interested in using our collections is invited to the Pilecki Institute Library in Warsaw and the Reading Rooms of the Augustów, Berlin and New York Branches. Their contact details can be found here. Remote access to some materials from the Pilecki Institute Archives is also possible. We also ask that you read the rules for visiting and accessing the collections in advance.
Please read the privacy policy. Using the website is a declaration of an acceptance of its terms.