Korzeniowski Jan

Świadkowie Epoki

IP/DF/SE/0760

22 lipca 2019, Kraków

[00:54]

Jan Korzeniowski relacjonuje historię swojego wuja, Andrzeja Gnojka, który w czasie II wojny światowej prowadził młyn parowy w miejscowości Brzeźnica. Andrzej Gnojek pomagał podczas okupacji okolicznej ludności, ukrywał Żydów, rozdawał mąkę i świadczył inną pomoc mimo gróźb aresztu i obozu. Umarł w zapomnieniu. Krewny postuluje uznanie jego zasług i uhonorowanie.

[00:00:10] Autoprezentacja boh. urodzonego w 1971 r. w Andrychowie.
[00:00:20] Wuj Andrzej Gnojek był młynarzem w Brzeźnicy, urodził się w 1884 r. we wsi Marcyporęba w przysiółku Granice. Wielodzietna rodzina miała niewielkie gospodarstwo rolne. Dwóch braci wuja wyjechało do Kanady, dziadek boh. Józef Gnojek wyjechał do Ameryki.
[00:01:20] przerwa techniczna – zasłanianie zasłon [00:02:00] Wuj Andrzej jako dziecko chodził nad strumień ze swoim dziadkiem. Zbudowano tam prymitywne koło młyńskie napędzane wodą – mielenie zboża. Wuj służył w armii austriackiej jako ogniomistrz. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości wrócił do domu, potem osiedlił się w Bystrej koło Bielska-Białej i miał warsztat. Po jakimś czasie zbudował młyn parowy koło stacji kolejowej w Brzeźnicy. Tam mieszkał i pracował w okresie międzywojennym. Był to jedyny młyn w okolicy i korzystali z niego okoliczni chłopi.
[00:04:50] W czasie okupacji młyn przejęli Niemcy i wuj musiał dla nich pracować. Większość mąki była na potrzeby wojska niemieckiego. Chłopi mogli dla siebie zmielić niewielką ilość zboża, wuj to sabotował i pomagał chłopom. Niemcy go za to karali, płacił grzywnę, był też aresztowany. Wuj służąc w armii austriackiej nauczył się niemieckiego i to mu się przydawało. Zatrudniał w młynie młodych mężczyzn, którzy nie chcieli jechać na roboty do Niemiec. Mówił o tym boh. Józef Korzeniowski, kowal z Brzeźnicy.
[00:09:55] Charakter wuja, który pochodził z wielodzietnej rodziny i potrafił się dzielić tym, co miał. Boh. poznał jego historię z opowieści ojca oraz sąsiadów z Marcyporęby i Brzeźnicy. Badał również historię rodziny w archiwach. Wuj Andrzej pomagał osobom wysiedlonym ze wschodu, dawał im żywność. Pomagał też finansowo szkołom w Jaśkowicach i Łączanach.
[00:13:25] W czasie okupacji wuj zatrudniał w młynie dwóch Żydów: Romana i Kulmana Bestlerów. Dostarczał również żywność rodzinie żydowskiej ukrywającej się w Skawinie. W młynie ukrywał się Żyd Jakub Gluksmann, który przeżył wojnę i po wojnie był widziany w Krakowie przez jednego z sąsiadów.
[00:15:00] Podczas okupacji wuj musiał się dostosować do nakazów wprowadzonych w młynie przez okupanta, ale w tajemnicy mielił zboże dla okolicznych mieszkańców. Niemcy nie przebywali w młynie cały czas, ale mieszkali blisko, na stacji kolejowej. Wuj za swoją działalność był wielokrotnie karany grzywną, konfiskowano mu zboże, dwa razy siedział w areszcie. Po wyjściu był kontrolowany przez Niemców, ale kontynuował swoją działalność do końca okupacji.
[00:18:00] Wuja nachodził „partyjniak” Weltz i namawiał go, by podpisał volkslistę – groźba konfiskaty młyna i wywózki rodziny do Niemiec. Wiosną 1941 wuj podpisał volkslistę. W młynie było radio i wuj słuchał audycji z Zachodu. Wiedział, że rząd Sikorskiego wydał dyrektywę, która zezwalała na podpisanie volkslisty w szczególnych okolicznościach. Po przejściu frontu, w marcu 1945 wuj został aresztowany i siedział w więzieniu w Krakowie na Montelupich, a potem trafił do obozu o zaostrzonym rygorze w Jaworznie. W lutym 1947 odbył się proces i skazano go na 2,5 roku więzienia, wyrok odsiedział w obozie. Majątek wuja skonfiskowano. [+]
[00:24:37] Po wyjściu na wolność wuj zamieszkał w Bielsku-Białej. Często przyjeżdżał w odwiedziny w rodzinne strony. Zmarł w 1968 r. Po aresztowaniu wuja wiele osób podpisywało listy do władz w jego sprawie. Boh. ma oświadczenie dyrektora szkoły w Jaśkowicach na temat pomocy ze strony wuja. Jest też oświadczenie proboszcza ks. Jana Wolnego. Wuj nie miał dzieci, jego najbliższą rodziną był ojciec boh., który zmarł w 1987 r. W tamtych czasach nie można było otwarcie mówić o przeszłości – charakter wuja Andrzeja Gnojka. Pracownicy młyna byli wdzięczni za to, że dał im pracę w czasie okupacji. Gdy po wojnie wuja aresztowano, jego żona wróciła w swoje rodzinne strony.
[00:31:00] Wuj zatrudniał w młynie dwóch braci Bestlerów: Romana i Kalmana, którzy byli malarzami pokojowymi. Na pobliskiej stacji kolejowej mieszkali Niemcy. Bestlerowie pochodzili z pobliskich Jaśkowic. Potem ukrywali się w Skawinie i wuj dostarczał im mąkę. W młynie ukrywał się też Jakub Gluksmann, który przeżył wojnę.
[00:33:38] Wuj pomagał biedakom, ale pobierał opłaty za mielenie zboża od zamożnych gospodarzy. Według zarządzeń niemieckich mąka dla chłopów nie mogła być drobno zmielona. Wuj odmówił jednemu z gospodarzy, ale ten uzyskał drobny przemiał w innym młynie i pokazał wujowi, że można obejść niemiecki zakaz. Pewnego wieczoru doszło do napadu na młyn i wuja postrzelono w rękę. Podobno jeden z okolicznych chłopów znał napastników.
[00:36:58] Wuj pochodził z wielodzietnej wiejskiej rodziny, ale miał średnie wykształcenie, w armii austriackiej nauczył się niemieckiego. Był wyczulony na biedę i chętnie pomagał innym. Boh. od dziecka znał historię wuja, współcześnie bardziej się nią zainteresował, szukał informacji w archiwach. Nie zdawał sobie sprawy z tego, że po wojnie liczni mieszkańcy upominali się o sprawiedliwość dla wuja. W tamtym czasie władze komunistyczne to zataiły – represje wobec osób, które podpisały volkslistę.
[00:40:03] Współcześnie boh. chciał coś zrobić z informacjami i tym, że wuj pomagał Żydom – wniosek do Jad Waszem. Instytut zajął się sprawą wuja – przesyłanie dokumentów. Do przyznania tytułu Sprawiedliwego wśród Narodów Świata potrzeba potwierdzenia osób uratowanych. Boh. nie wie, co po wojnie działo się z Jakubem Gluksmanem.
[00:43:26] W czasie przemian ustrojowych po 1989 r. boh. był młody. Jego ojciec zmarł, gdy miał 16 lat, miał jeszcze trójkę młodszego rodzeństwa, starsze rodzeństwo już nie mieszkało w domu. Boh. jako nastolatek musiał pracować.
[00:45:10] Boh. zajął się sprawą wuja Andrzeja Gnojka, młynarza z Brzeźnicy, i prześledził jego historię – motywacja do upamiętnienia krewnego. Sytuacja w czasie okupacji – powody podpisania volkslisty i kara po wojnie. Krótkie podsumowanie działalności wuja w czasie okupacji: pomoc okolicznym mieszkańcom oraz ukrywanie Żydów.
więcej...
mniej

Rydel Emilia

Latusek Adam

Film