Karpowicz Piotr, cz.2

Świadkowie Epoki

IP/DF/SE/0695

29 czerwca 2019, Konikowo

0:59

Piotr Karpowicz ps. „Rybka” (ur. 1928, Wilno, zm. 2023, Koszalin) – młodociany uczestnik obrony Wilna we wrześniu 1939, podczas okupacji niemieckiej czło-nek Szarych Szeregów i żołnierz Armii Krajowej Okręgu Wileńskiego. Przeszedł przeszkolenie bojowe w Uderzeniowych Batalionach Kadrowych. Uczestnik operacji „Ostra Brama”. W 1945 roku został aresztowany przez NKGB i uwię-ziony w więzieniu w Łukiszkach. Skazany przez sąd doraźny na 10 lat zesłania. Do 1954 roku więziony w łagrze w Norylsku, tam w 1953 roku brał udział w an-tysowieckim powstaniu łagierników. Po powrocie do Polski w 1955 roku pra-cownik naukowy Politechniki Gdańskiej, a następnie Politechniki Koszalińskiej. Piotr Karpowicz zmarł 24 lipca 2023 w Koszalinie.

[00:00:10] W 1936 r., gdy miał miejsce pogrzeb serca Piłsudskiego, boh. miał osiem lat i był z rodzicami przy trybunie na ulicy Mickiewicza – przejście konduktu. Po śmierci Marszałka w mieście wyły syreny. Na Cmentarzu Na Rossie leżą także pochowani koledzy, którzy zginęli podczas powstania wileńskiego. Przed wojną w Zaduszki boh. jako harcerz pełnił wartę przy grobie Serca Marszałka.
[00:02:25] Starszy brat był w harcerskiej drużynie Czarnej Trzynastki. Potem wielu harcerzy znalazło się w oddziale „Szczerbca”, harcerzy szkolono na dowódców. Boh. należał do zuchów. W 1939 był w Lidze Obrony Kraju [LOPP: Liga Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej] – przygotowania ludności do wojny, zabezpieczanie okien.
[00:04:50] Wydarzenia z roku 1938 – ultimatum wobec Litwy. Boh. był u wuja, który mieszkał przy granicy z Litwą. W jego folwarku była strażnica WOP [KOP]. Wuj dowiedział się o zastrzeleniu polskiego żołnierza przez Litwinów. Stosunki polsko-litewskie. Dziadkowie mieli majątek Nadłumienie [?] koło Kowna, boh. był tam po 1939 r., w okolicy mówiono po polsku. W Wilnie był świadkiem demonstracji, w czasie której krzyczano: „Na Kowno”.
[00:07:40] Gdy Rosjanie wkraczali do Wilna [w 1939], boh. był u ciotki, która mieszkała przy głównej ulicy Mickiewicza 44, w kompleksie budynków Kowalskiego. W połowie września dawał jabłka polskim żołnierzom, a kilka dni później zobaczył czerwonoarmistów – ich wygląd i zapach. Wprowadzono godzinę policyjną, zamknięto sklepy, nastąpiły aresztowania polskiej inteligencji. Żydzi witali sowietów chlebem i solą, żydowska młodzież wstępowała do milicji.
[00:11:30] NKWD [w 1944] zajęło budynki po gestapo, pomieszczenia w podziemiach Niemcy przerobili na cele, zostawiając też narzędzia tortur.
[00:12:20] Ogłoszono, że polscy oficerowie mają się zgłaszać do władz. Zgłaszających się wypuszczano, ale był to kamuflaż. Większość oficerów nie ujawniła się. Rodzina boh. mieszkała na Zwierzyńcu, na posesji były dwa domy i duży sad. Rodzice ukrywali oficerów. Boh. zaprzyjaźnił się z por. Władysławem Mińczukiem, który potem przysłał list z Londynu, w którym pisał, że służy w RAF.
[00:14:15] 10 lutego [1940] nastąpiła masowa deportacja. Wywożono rodziny oficerów, m.in. tych z Katynia. Ojcowie dwóch kolegów: [Wieśka] Michałowskiego i Sławka Rzepeckiego zginęli w Katyniu.
[00:15:20] Siostra ojca, ciotka Raińska, miała dom w Ponarach. Pewnego dniach ciotka i wuj przyszli do domu boh. i opowiadali, że do Ponar są przywożeni Żydzi, których rozstrzeliwują pijani Litwini. Wcześniej w miejscu straceń sowieci mieli magazyny paliwa. Strażnicy polowali na ludzi, którzy próbowali uciekać. Krewni przez jakiś czas nie chcieli wracać do domu. [+]
[00:18:00] W Wilnie utworzono getto, wyprowadzano stamtąd ludzi do pracy – warunki bytowe w getcie. Z posesją graniczyły forty, w których pracowali Żydzi. Strażnicy pozwalali im wychodzić i rodzice dawali im mąkę, którą wsypywano w spodnie, mające nogawki zawiązane na dole.
[00:20:22] Stosunki polsko-żydowskie przed wojną, propaganda antysemicka – hasła „Nie kupuj u Żyda”, pismo „Falanga” głosiło walkę z Żydami i masonerią. Antyżydowski wpis [w zeszycie]. Rodzice nie byli antysemitami. Boh. jako dziecko był straszony Żydami, którzy porywają dzieci, potrzebne do produkcji macy – proces spuszczania krwi, strach przed wchodzeniem do dzielnicy żydowskiej. Żydzi dbali o swoją tradycję i kulturę.
[00:22:46] W czasie okupacji sowieckiej w mieście działały kina, ale wyświetlano głównie filmy propagandowe, np. „Lenin w październiku”. Działał teatrzyk „Lutnia” – treść przedstawień, występował w nim Ludwik Sempoliński, który śpiewał piosenkę „Ten wąsik” – skutki w czasie okupacji niemieckiej. Boh. był w domu koleżanki i podczas imprezy wystąpił Sempoliński. Ojciec kolegi Wojtka Ciesielskiego [Józef Ciesielski] był baletmistrzem i także występował w „Lutni” w duecie z Martówną [Maria Martówna].
[00:26:25] Pani Tańska uczyła niemieckiego na tajnych kompletach. W czasie operacji „Ostra Brama” boh. został lekko ranny – okoliczności zdarzenia. Zginęli wtedy Henryk Kozakiewicz i Jurek Ciszkowski. Dowódcą oddziału, walczącego na przedmieściach Wilna, był „Grom”.
[00:29:46] W czasie przesłuchań w NKWD proponowano boh. współpracę i wysłanie do podchorążówki w Lublinie. Cele znajdowały się w podziemiach – warunki przetrzymywania więźniów. Boh. spotkał nauczyciela matematyki z gimnazjum, współwięźniami byli także Kirklewski i Taper, oficer AK. Przesłuchania odbywały się nocami – traktowanie boh., NKWD nie wiedziało, że był drużynowym łączników. Boh. słyszał jęki i krzyki, na placu chowano zwłoki zmarłych więźniów. Widział ludzi prowadzonych w kapturach – system mijania się więźniów. W tym czasie w więzieniu był ktoś z oskarżonych w późniejszym procesie szesnastu, siedziała też [Stefania] Szantyr-Powolna, po latach prezeska Związku Żołnierzy Armii Krajowej.
[00:35:22] Zwłoki zmarłych w czasie transportu na Syberię wyrzucano na postojach. Podróż z Wilna do Mołotowska trwała trzy tygodnie. Przed wyjazdem z Wilna przemawiał politruk – wizja odkupienia win ciężką pracą.
[00:37:47] Zachowanie więźniów kryminalnych. W Mołotowsku jeden z recydywistów obiecał, że sprzeda kurtkę boh. za chleb i machorkę, ale oszukał go. W czasie robót ziemnych więźniów pilnował strażnik z karabinem – propozycja zamiany butów, niemieckich saperek boh., na kamasze. [+]
[00:40:52] Bunt w łagrze w Norylsku wybuchł wiosną po śmierci Stalina i trwał do lipca-sierpnia [1953]. Zbuntowali się nie tylko więźniowie obozu nr 5, w którym był boh., ale też inne obozy – żądania łagierników. Przesyłanie wiadomości między obozami – puszczane latawce, do których przyczepiano ulotki z wiadomościami, także dla mieszkańców Norylska. Obozy z więźniami kryminalnymi nie przyłączyły się do buntu [+]. Wspomnienie książki „Gułag” [Anne Applebaum].
[00:44:10] Listy z łagru można było wysyłać tylko do miejsc na terenie ZSRR. Boh. wiedział, że rodzice wyjechali do Polski, dostał od nich jedną paczkę, która szła pół roku. Rodzice napisali, że zostawiają dom w Wilnie i jadą na zachód, ale nie wiedzą dokąd. Napisała też do niego koleżanka z konspiracji Krysia Szczęsnowicz, informując o wyjeździe do Polski. Niektórzy akowcy otrzymywali korespondencję od osób z terenów Wileńszczyzny – odnalezienie rodziców boh. w Gdańsku. W paczce z domu były suchary nasączone smalcem, czosnek. [+]
[00:47:44] Zmiany ustrojowe w 1989 r. – boh. uczył angielskiego przy kościele św. Ducha w Koszalinie. W czasach komuny był inwigilowany na okoliczność ewentualnej działalności antykomunistycznej. Proboszcz udostępnił lokal na zebranie koszalińskich akowców. Przyjechała także córka rotmistrza Pileckiego.
[00:50:35] [Boh. śpiewa dwie piosenki z repertuaru wileńskich harcerzy. Śpiewa także hymn swojego oddziału oraz, w języku rosyjskim, piosenkę z łagru „Славное море – священный Байкал”].
więcej...
mniej

Suchanowski Łukasz

Latusek Adam

Instytut Pileckiego

Film