Object

Access to this material is only available in the reading room of the Pilecki Institute at ul. Foksal 17 in Warsaw. The reading room is open from 9–15, Monday to Friday. An appointment must be made in advance by emailing czytelnia@instytutpileckiego.pl or calling (+48) 22 182 24 75. We also ask that you read the rules for visiting and accessing the collections in advance.
Access to this material is only available in the reading room of the Pilecki Institute at ul. Foksal 17 in Warsaw. The reading room is open from 9–15, Monday to Friday. An appointment must be made in advance by emailing czytelnia@instytutpileckiego.pl or calling (+48) 22 182 24 75. We also ask that you read the rules for visiting and accessing the collections in advance.

Soból Sławomir

Ref. no.:

IP/DF/SE/0028

Last and first name of the witness:

Soból Sławomir

Duration:

01:21:00

Date and place of recording:

16 maja 2018, Gdańsk

Description:

Sławomir Soból (ur. 1952, Gdańsk) wspomina swoją pracę w tajnych strukturach drukarskich i kolportażowych działajacych od końca lat 70. i 80. w Trójmieście. Boh. zetknął się z antysystemowym myśleniem w kościele jezuitów przy ul. Mickiewicza w Gdańsku, gdzie był ministrantem. Podczas wyjazdów w Tatry kikakrotnie zetnkął się z szykanami milicji wobec opiejującego się grupą księdza. Uczestniczył w spotkaniach duszpasterstwa akademickiego, organizowanych przez ROBCiO tajnych wykładach, gdzie działacze opozycyjni opowiadali o historii Polski alternatywnej w stosunku do oficjalnie nauczanej. Został członkiem Ruchu Młodej Polski, a tam szybko szefem podziemnej drukarni Wydawnictw Młoda Poska. Zajmował się drukiem niezależnego pisma Bratniak oraz ulotek wzywających do demonstracji rocznice wydarzeń grudniowych, 1 maja czy 11 listopada, a także organizował siatkę kolportażu bibuły po trójmiejskich zakładach pracy. Wspomina trudności, z jakimi musieli się borykać przy tej pracy: ograniczony czas, konieczność przestrzegania zasad kospiracji, trudności w zdobywaniu papieru, prymitywne warunki pracy, kłopoty z kolportażem i braki lokalowe. Jednak ta całkowicie społeczna działalność dawała ogromna satysfakcję. Zdaniem boh. długoletnia lektura niezależnej prasy miała największy wpływ na ukształtowanie się dojrzałej świadomości społeczno-politycznej robotników Wybrzeża, znacznie lepiej przygotowanych do organizacji strajków, negocjacji z władzami i utworzenia niezależnych związków zawodowych niż robotnicy w reszcie kraju. Po zawarciu Porozumień Gdańskich siatka druku i kolportażu przeszła pod zarząd gdańskich struktur NSZZ „Solidarność”, choć pozostała tajna. Kontaktem odpowidzialnym był Bogdan Borysewicz. Boh. zajmował się drukiem i kolportażem pisma Solidarność. Pismo Regionu Gdańskiego, a po wprowadzeniu stanu wojennego również poszukiwaniem lokali dla ukrywających się działaczy związku. Przez znaczną część działalności poligraficznej boh. pozostawał w stałym kontakcie z Adamem Hołyszem, oficerem SB, który współpracował z podziemiem. Dzięki temu oraz przestrzeganiu rygorystycznych zasad konspiracji nikt z nigdy nie wpadł, a historyk Andrzej Paczkowski określił siatkę drukarzy Sobola „najbardziej zakonspirowaną w kraju”. Sam boh. zawsze używał pseudonimu „Jan Kowalski” i w swoim zakładzie pracy zawsze kupował Bratniaka dla niepoznaki. Pismo Bratniak wydawane było do końca obrad okrągłego stołu. Boh. do dziś pozostaje w kontakcie z współpracownikami z siatki drukarskiej, wierny swoim narodowo-konserwatywnym ideałom. Podkreśla potrzebę rozliczeń za zbrodnie tego czasu: mordestwo w kopalni Wujek, śmierć Grzegorza Przemyka i księdza Jerzego Popiełuszki. more...
less

Summary:

[00:00:14] Prezentacja. Nauka w II LO w Gdańsku, studia na Politechnice Gdańskiej ukończone w 1976 r. W 1977 r. służba wojskowa w Służbie Oficerów Rezerwy. Rodzice: mama pochodziła z Wileńszczyzny (okolice Baranowicz), wykształcenie średnie, pracowała w handlu. Ojciec spod Grójca, w 1939 r. brał udział w obronie Helu, wywieziony na roboty do Niemiec. Matka wcielona do wojska jako sanitariuszka w wojnie rosyjsko-fińskiej w 1939 r., z której uciekła na przełomie 1939/1940 do Polski. Na granicy radziecko-niemieckiej złapali ją Niemcy i wysłali na roboty. Tam rodzice się poznali.
[00:03:04] Mama została zwolniona z robót, ojciec uciekł, ukrywał się u rodziny w okolicach Grójca, tak dotrwał do końca wojny.
[00:03:54] Nastawienie antykomunistyczne w rodzinnym domu, boh. był ministrantem w kościele Andrzeja Boboli u jezuitów w Gdańsku. Wyjazd w góry z księdzem, który był znany SB, milicja wyrzuciła ich z powrotem do Gdańska. Kolejne wyjazdy w Tatry, znów nękanie przez milicję – niezgoda boh. na szykanowanie księdza. Ksiądz zaszczepił miłość do turystyki, kajakarstwa, kolarstwa (kolega, który przeleciał do Szwecji na lotni).
[00:08:02] Kursy samokształceniowe w kościele jezuitów przy ul. Mickiewicza w Gdańsku prowadził ks. Bronisław Sroka. Przyjeżdżali na wykłady: Aleksander Hall, rodzeństwo Rybickich, [Grzegorz] Grzelak. Ok. 1976 r. uczestnicy kursów byli już pod obserwacją SB. Lektury prasy podziemniej.
[00:09:10] Cały rok 1977 – służba wojskowa. Podczas urlopów kontakt z grupą opozycjonistów. Po wojsku budowa struktur kolportażu, wydawanie pisma Bratniak od grudnia 1977 r. Ruch Młodej Polski, ROPCiO, stworzenie struktur drukarskich związanych z opozycją narodowo-konserwatywną.
[00:11:24] Drukowanie w latach 70. na powielaczu spirytusowym (pierwszy numer Bratniaka w 500 egzempalrzach) – matryca, denaturat, metoda wałkowa na flaneli. W styczniu 1977 r. 300 numerów Bratniaka, konfiskata przez SB. W 1978 r. 2 tys. egzemplarzy Bratniaka – ciężka praca, 60 tys. kartek A4 jednorazowo. Współpracownicy z duszpasterstwa akademickiego. Pierwsza ulotka: do studentów, robiona metodą fotograficzną, wydana 5 stycznia 1977 r., w rocznicę powstania PPR.
[00:14:10] Budowanie struktury wydawniczej z zachowaniem zasad wojennej konspiracji. Rodzice boh. wiedzieli, że w ich domu drukuje się i składa Bratniaka. Gotowy numer przekazywało się do punktów kontaktowych – Mirosław Rybicki dostarczał teksty, czasem gotowe matryce. Ograniczanie kontaktów między poszczególnymi członkami siatki. Magda Modzelewska, Gabriela Turzyńska (przyszła żona) przepisywały początkowo teksty na matryce. Wydrukowanie 1 numeru zajmowało ok. tygodnia, popołudniami – większość drukarzy uczyła się, studiowała albo pracowała. Druk odbywał się w pokoju boh. (w mieszkaniu we Wrzeszczu przy ul. Danusi), który był zamykany na klucz, stały tam grube ryzy papieru – na 1 numer zużywano ok. 120 ryz papieru A4. Papier zdobywało się przez tę samą sieć konspiracyjną, nie można było kupić opicjalnie. 2 tys. egzemplarzy broszury o Katyniu. Pseudonim operacyjny boh.: Jan Kowalski. Podsłuchy zakładane przez SB.
[00:18:40] Współpraca z Adamem Hodyszem, pracownik Służby Bezpieczeństwa, on informował o zamierzeniach SB i ujawniał współpracowników. Kontakt przez Mirosława Rybickiego. Dbałość o zachowanie zasad konspiracji, dzięki temu do 1989 r. nigdy nie było wpadki. Drukowanie ulotek nawołujących do obchodów 3 maja, 11 listopada i w rocznicę wydarzeń grudniowych.
[00:23:04] Po latach spotkanie z Hodyszem. Spotkanie z drukarzami z czasu II wojny, obsługiwali drukarnię na czcionki (nie mieli do boh. zaufania). Drukarz offsetowy z Sopotu (ul. Sępia / Zamkowa Góra) – zgodził się za pieniądze drukować Bratniaka. Do tej pory pismo drukowane było w Warszawie przez Wydawnictwo im. Konstytucji 3 Maja. Zawrotny nakład 6 tys. egzemplarzy Bratniaka.Roznoszenie do punktów kolporterskich.
[00:25:23] Do Bratniaka pisywali: Adam Michnik, Jacek Kuroń, Andrzej Czuma, Leszek Moczulski, nacisk na publikacje historyczne (Katyń). W grupie drukarzy byli ludzie z wyższym wykształceniem, wiedzieli, co ich czeka w razie wpadki. Przyjmowano „do pracy” tylko sprawdzone, polecone osoby.
[00:30:03] Po wprowadzeniu stanu wojennego kilka osób się wykruszyło, przestraszyło. Wtedy struktury drukarskie Ruchu Młodej Polski przeszły pod zarząd gdańskiej „Solidarności”, drukowanie i kolportaż pisma Solidarność.
[00:31:19] Karnawał Solidarności – łatwo było drukować, ale struktury drukarskie zostały w podziemiu. Boh. był członkiem „S”, ale nie ujawnili drukarni, potem współpraca z Bogdanem Borusewiczem. Drukarz z Sopotu wyjechał do Australii w 1981 r. Ewa Rytel udostępniła swoje mieszkania do drukowania i składania pisma. Drukarnia w budynku Uniwersytetu Gdańskiego, tuż przy siedzibie SB. Marzec 1982, zderzenie się kolporterów z paczkami wydrukowanych nielegalnych publikacji z patrolem ZOMO.
[+].
[00:36:07] Introligator działający w jednym podwórku z komendą milicji. [+] Rozwożenie prasy podziemnej do domów działaczy z różnych zakładów pracy. Niedostatek egzemplarzy. Solidarność nauczycielska. Spotkania życzliwych ludzi – dom [p. Masalskiego], gdzie drukowano Bratniaka. Ryzykowny kolportaż, ciągła zmiana lokali: mieszkania prywatne, domy, zakład krawiecki.
[00:44:47] Tytuł Bratniak zaczerpnięty od nazwy przedwojennego stowarzyszenia studenckiego Bratnia Pomoc.
[00:47:07] Współpracownicy: Andrzej Kwiatek, Jan Rzepczyński, Janusz Różalski
Jacek Kozaka, Marek Przybylski, Teresa Przybylska, Ewa Gul (Rytel), Maryla Skrzecz, Kazimierz Klawiter, Jerzy Lamek. W późniejszym okresie: Marek Biernacki, Ryszard i Piotr Cimoszko, Krzysztof Figiel. Utrzymują ze soba kontakt do dziś. Bracia Milewscy z Gdyni: Tomasz i Piotr, aktywni w końcu lat 70. Działali wspólnie do upadku kumunizmu, Bratniak wychodził przez 10 lat, do końca obrad Okrągłego Stołu.
[00:50:27] Historyk Andrzej Paczkowski uznał grupę wydawniczą Sobola (Jana Kowalskiego) za „najbardziej zakonspirowaną w kraju”. Praca wyłącznie społeczna (poza drukarzem). Za sam druk płacili ze składek, datków. Pieniądze zbierano przez kolporterów – sprzedawali w zakładach pracy. Boh. udawał w swoim biurze projektów, że nie ma z tym nic wspólnego. Działalność Ruchu Młodej Polski, wzrastanie świadomości obywatelskiej, ruch sprzeciwu. Ryzyko wpadki – przygotowanie do zatrzymanie.
[00:57:07] Większość działaczy pracowała jako inżynierowie, po 1990 r. boh. zatrudniony w spółdzielni Corina (Maciej Płażyński). Potrzeba rozliczenia stanu wojennego, zbrodni w kopalni Wujek, morderstwa Grzegorza Przemyka. „Kiszczak z Jaruzelskim uniknęli odpowiedzialności na mocy ugody Okrągłego Stołu”.
[01:00:25] Członkowie grupy drukarskiej w dalszym ciągu mają poglądy prawicowe (i pro PiS). Spotkania raz w roku, starania o legitymacje kombatanckie. Satysfakcja z działalności podziemnej prowadzonej pomimo pracy zawodowej i rodzin, dzieci. Pomoc rodzinom internowanych, wynajdowanie lokali dla ukrywających się, poczta podziemna. Pomoc Hodysza.
[01:06:17] Wybuch strajków na Wybrzeżu był możliwy dzięki budowaniu świadomości obywatelskiej m.in. przez Bratniaka, postulaty pozaekonomiczne w Porozumieniach Gdańskich pochodziły z Trójmiasta – tamtejsi robotnicy byli najbardziej uświadomieni.
[01:07:35] Grudzień ’70 – podpalenie Komitetu Wojewódzkiego PZPR, kiosku ruchu i dworca – podpaliła to milicja petardami, a nie opozycyjni „chuligani”.
[01:09:10] Ostrzeżenia przed aresztowaniami dzięki współpracy z Hodyszem – trudne do przekazania przez nieznających się ludzi.
[01:10:20] Kulisy działalności drukarskiej, to była działalność społeczna, po pracy: zakup papieru (czasem od złodziei), wałkowanie, przygotowanie 1 numeru pisma zajmowało ok. 1-2 tygodni, zmęczenie, niewygoda, praca na podłodze przez wiele godzin.
[01:13:40] Boh. kontaktował się z Mirosławem Rybickim w mieszkaniu późniejszej narzeczonej, nie podpisał deklaracji Ruchu Młodej Polski, żeby uchodzić za niezaangażowanego człowieka. Podejrzenie o złodziejstwo. Różne miejsca drukowania pisma. Ewa Rytel wynajmowała od rodziny mieszkanie i drukowała tam, skrytka na bibułę w szafie. Dyrygent [Zygmunt] Rychert chciał się przyłączyć do „imprezy” drukarzy po sąsiedzku.
[01:18:31] Obecnie boh. prowadzi firmę budowlaną. W latach 70. organizacja rocznic 3 maja i 11 lisopada z udziałem księży. Rozrzucanie ulotek. Cenne kontakty z czasów opozycyjnych pozostały do dziś.
more...
less

Interviewer:

Wojciech Saramonowicz

Locations:

Wileńszczyzna
Gdańsk
Warszawa
Sopot (ul. Sępia/ Zamkowa Góra)
Sopot
Gdynia

Director of photography:

Grzegorz Czerniak

Persons:

Henryk (ksiądz
jezuita)
ks. Bronisław Sroka
Aleksander Hall
rodzeństwo Rybickich
Grzegorz Grzelak
Mirosław Rybicki
Magdalena Modzelewska
Gabriela Turzyńska (Soból)
Jan Kowalski (pseudonim operacyjny boh.)
Adam Hodysz
Adam Michnik
Jacek Kuroń
Andrzej Czuma
Leszek Muczulski
Bogdan Borusewicz
Ewa Rytel (Gul)
Andrzej Kwiatek
Jan Rzepczyński
Janusz Różalski
Jacek Kozaka
Marek Przybylski
Teresa Przybylska
Maryla Skrzecz
Kazimierz Klawiter
Jerzy Lamek
Marek Biernacki
Ryszard Cimoszko
Piotr Cimoszko
Krzysztof Figiel
Piotr Milewski
Tomasz Milewski
Maciej Płażyński
Grzegorz Przemyk
Wojciech Jaruzelski
Czesław Kiszczak
p. Masalski
dyrygent Zygmunt Rychert
Andrzej Paczkowski
more...
less

Collection:

Świadkowie Epoki

Keywords:

urodzeni w 1952
Politechnika Gdańska
Służba Oficerów Rezerwy (SOR)
wojna radziecko-fińska
praca przymusowa
kościół Andrzeja Boboli w Gdańsku
duszpasterstwo akademickie
prasa podziemna
Bratniak
Ruch Młodej Polski
Ruch Obrony Praw Człowieka i Obywatela (ROPCiO)
niezależna poligrafia
niezależne wydawnictwa
powielacz
drukarnia
ulotki
konspiracja
Służba Bezpieczeństwa
podsłuch
Wydawnictwo im. Konstytucji 3 Maja
milicja obywatelska
stowarzyszenie Bratnia Pomoc
Okrągły Stół
spółdzielnia Corina
Grudzień 1970
wydarzenia grudniowe 1970
wydarzenia na Wybrzeżu 1970
ZOMO
kolportaż
porozumienia gdańskie
strajk
strajki sierpniowe
Sierpień 1980
strajk w stoczni gdańskiej
stan wojenny
lata 70.
lata 80.
samokształcenie
niezależna edukacja
opór społeczny
opozycja demokratyczna
PRL
prasa niezależna
wydawnictwa niezależne
wolne słowo
niezależne drukarnie
drukarze
more...
less

Material:

film

Object collections:

Last modified:

Jun 17, 2020

In our library since:

Jun 17, 2020

Number of object content hits:

0

All available object's versions:

https://archiwum.instytutpileckiego.pl/publication/4289

Show description in RDF format:

RDF

Show description in OAI-PMH format:

OAI-PMH

Edition name Date
Soból Sławomir Jun 17, 2020

This page uses 'cookies'. More information