Siemiginowska Wanda

Świadkowie Epoki

IP/DF/SE/0252

6 listopada 2018, Świebodzin

02:56:00

Wanda Siemiginowska z d. Pieszak (ur. 1934, Dubno) wychowała się we wsi Bortnica na Wołyniu w rodzinie osadnika wojskowego. Jej matka Franciszka z domu Piotrowicz pochodziła ze szlachty zaściankowej z majątku Trosiejki na Wileńszczyźnie, zaś ojciec Józef Pieszak ze wsi Kornaty w poznańskiem. Była najmłodszą z czwórki rodzeństwa, z najstarszą Zofią i braćmi Walerianem i Ryszardem. W lutym 1940 cała rodzina została deportowana do Ust’ Zaruby w obwodzie archangielskim, gdzie zajmowała się wyrębem tajgi. W 1941 roku zmarł ojciec pani Wandy, a w 1943 rodzina dostała się do Tadżykistanu, gdzie pracowali w kołchozie. Brat pani Wandy dostał się do armii polskiej, formującej się w Sielcach n/Oką – zginął w bitwie pod Lenina. Ona trafiła do domu dziecka w Stalinabadzie, skąd w kwietniu 1946 transportem repatriacyjnym przyjechała do Polski – do domu dziecka w Gostyninie. Po przyjeździe matki z ZSRR dołączyła do rodziny, która objęła 5-hektarowe gospodarstwo poniemieckie w okolicach Witkowa. Ukończyła miejscowe technikum rolnicze, skąd z nakazem pracy trafiła do Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Zielonej Górze. Pracowała m.in. jako kierownik Ośrodka Doradztwa Rolniczego, główny agronom w Świebodzinie, uczestniczyła w zakładaniu spółdzielni rolniczych. Obecnie pełni funkcję prezesa Oddziału Związku Sybiraków w Świebodzinie. Mieszka w Świebodzinie. więcej...
mniej

[00:00:10] Boh. urodziła się w czerwcu 1934 w Dubnie.
[00:00:24] Ojciec był osadnikiem wojskowym, rodzina miała gospodarstwo w Bortnicy.
[00:00:50] Boh. miała trójkę rodzeństwa. Ojciec pochodził z Wielkopolski, mama z Wileńszczyzny, prowadzenie gospodarstwa, pomoc parobka – ojciec, ranny w płuca w czasie I wojny, nie mógł wykonywać cięższych prac. Śmierć ojca wkrótce po przyjeździe na zesłanie.
[00:02:10] Dzieciństwo w Bortnicy, większość osadników pochodziła z Wielkopolski. Zabudowa osady: szkoła, sklep, świetlica. Sytuacja materialna rodziny: dom w Dubnie. Mama pochodziła z rodziny posiadającej majątek ziemski, jej siostra także została deportowana.
[00:04:12] Po wybuchu wojny mama chciała wyjechać do poznańskiego. Złe doświadczenia z Rosjanami – zesłanie dziadka na Sybir.
[00:05:10] 10 lutego 1940 – wejście sowietów do domu, mama pakowała rzeczy, a ojciec stał pilnowany przez żołnierza. Pakowanie żywności, jeden z żołnierzy dorzucił siekierę do sanek, warunki pogodowe. Tydzień przed wywózką starsza siostra wyszła za mąż i wyjechała z domu – gdy wróciła, nikogo nie zastała.
[00:07:05] Załadowanie do wagonu na stacji w Dubnie, oczekiwanie na bocznicy, przywożenie deportowanych.
[00:07:45] Długa podróż, warunki w wagonie, dziura w podłodze jako ubikacja. Piecyk dla ogrzania wagonu. Śmierć zesłańców, wyrzucanie zwłok z wagonu. Czasem pozwalano przynieść coś ciepłego do jedzenia. Długi postój na stacji, przepuszczanie wojskowych transportów.
[00:10:06] Przyjazd do Kotłasu, rozlokowanie zesłańców w budynku szkoły. Dalsza podróż sankami w głąb tajgi. Wywózka w lutym dotknęła rodziny osadników wojskowych, żołnierzy KOP, policjantów, leśniczych.
[00:11:21] Droga w głąb tajgi, nocleg w domu kobiety, która miała ikonę za szafą, potajemne praktyki religijne. [+]
[00:12:15] Przyjazd do Ust Zaruby, zamieszkanie w pustych barakach, dostępność drewna na opał. W sąsiedniej Małej Jeludze był szpital.
[00:13:06] Dorośli pracowali przy wyrębie lasu. Warunki pogodowe, ochranianie twarzy przed odmrożeniami. Mama pracowała w łaźni, a tata i brat w lesie. Choroba ojca, pobyt w szpitalu i śmierć w 1941 r. Bardzo duża umieralność dzieci i osób starszych, polski cmentarz.
[00:15:00] Spław drewna Dwiną. Latem zesłańcy zbierali grzyby, sposoby ich przechowywania. Paczki od siostry ojca z Polski.
[00:16:10] Wybuch wojny niemiecko-radzieckiej, wiadomości o tworzeniu polskiej armii, przejazd do Kotłasu, choroba brata i boh., wyjazd do Tadżykistanu.
[00:17:30] Ust Zaruba – spotkanie władz z zesłańcami, pytanie o wszy – odpowiedź mamy. Warunki higieniczne na zesłaniu. [+]
[00:20:35] Przejazd saniami do Kotłasu. Choroba boh. i brata. Przejazd do Tadżykistanu. Podczas oczekiwania na jednej ze stacji kolejowych rodzina została okradziona – akcja złodziei. [+]
[00:22:45] Pobyt w kołchozie, mama i brat pracowali, a boh. szukała jedzenia – poszukiwanie żółwi, zbieranie kłosów zboża – zachowanie strażników. [+]
[00:24:00] Relacje z miejscową ludnością, dzieci jako płaczki na pogrzebach Tadżyków. Zbieranie morwy. [+]
[00:25:22] Brat po ukończeniu 18 lat został wcielony do Armii Berlinga. Boh. i brat zostali zabrani do domu dziecka w Stalinabadzie, mama dalej pracowała w kołchozie. Pomoc z UNRR-y, lepsze warunki bytowe, ubrania, żywność. Ważenie chleba, prace w ogrodzie i przy zbiorze bawełny. Hodowla jedwabników, ubrania tadżyckich kobiet. [+]
[00:28:00] Edukacja boh. W domu dziecka było wiele żydowskich dzieci, wspólne modlitwy. Po powrocie do Polski dzieci żydowskie oddzielono, większość wyjechała za granicę. [+]
[00:29:20] Dyrektor domu dziecka, Tajtel, pracował potem w Ministerstwie Oświaty.
[00:30:02] Przyjazd do Domu Dziecka w Gostyninie. Mama przyjechała do Polski później. Kontakt z siostrą przez pocztę polową. Po demobilizacji siostra zamieszkała w gospodarstwie koło Witkowa – spotkanie członków rodziny, przyjazd mamy.
[00:31:46] Rodzina zajęła wyszabrowane poniemieckie gospodarstwo. Pomoc PUR-u. Ciężka praca w gospodarstwie. We wsi była jeszcze jedna rodzina zza Buga.
[00:33:30] Krewni ojca nie pomagali rodzinie boh., różnice w mentalności poznaniaków i kresowiaków. Scysja w szkole – boh. poprawiła nauczyciela, który mówił o zacofaniu kresowego rolnictwa. [+]
[00:36:00] Szkolny kolega pytał o majątek boh.– rozeznanie w sprawie ewentualnego posagu. Boh. obiecała sobie, że nie wyjdzie za poznaniaka, jej mąż pochodził ze Stanisławowa.
[00:37:55] Boh. skończyła technikum rolnicze. Nakaz pracy. Boh. chciała się dalej uczyć, ale nie chciała zapisać się do ZMP – wspomnienie zrzucania cukierków na zachętę wstąpienia do komsomołu. Rozmowa z komisją, która kwalifikowała na studia, odpowiedź dana politrukowi, brak możliwości studiowania. [+]
[00:41:11] Nakaz pracy na Ziemiach Odzyskanych, wyjazd do Warszawy, by uchylić nakaz. Boh. nie chciała wyjechać i była poszukiwana przez prokuraturę. Zdobycie teczki osobowej podczas likwidacji Prezydium Powiatowej Rady Narodowej. [+]
[00:42:15] Życiorysy – boh. pisała o latach na Syberii. Nieporozumienia i kłopoty w pracy. Zakładanie spółdzielni produkcyjnych – wspomnienie kołchozów, w których umierano z głodu, dylematy boh. Ostrzeżenia kolegów z pracy, wezwania do komitetu partii. [+]
[00:44:12] Próba wypożyczenia książki w bibliotece. Wezwanie do Komitetu. [+]
[00:44:55] Bardzo dobra opinia z pracy, ale brak rekomendacji na stanowiska kierownicze. [+]
[00:45:18] Traktowanie boh. w pracy, brak podwyżek – zwolnienie się z pracy. Zatrudnienie na kierowniczym stanowisku w Ośrodku Doradztwa Rolniczego.
[00:48:25] Zdanie kolegi z pracy na temat szczerości boh.
[00:49:20] Boh. wychowała tróję dzieci. Jest wdową.
[00:49:35] Spotkanie z kuzynem z Wielkopolski, którego rodzina nie interesowała się losem rodziny boh. po powrocie z zesłania
[00:51:32] Tablica na grobie rodzinnym. Zaangażowanie w prace Związku Sybiraków, Związku Osadników Wojskowych. Pielgrzymki Sybiraków do Częstochowy. Kontakty z Polakami ze Wschodu, przyjazd biskupa, którego nie wpuszczono z powrotem do Rosji. Przewóz dzwonów ufundowanych przez Sybiraków do Nowosybirska.
[00:56:46] Wyjazdy do sanktuarium w Grodźcu. Boh. nie spisywała swoich wspomnień z zesłania. Różnice w zesłańczych życiorysach.
[00:58:35] Podczas pracy w prezydium boh. pojechała na Krym – boh. nie chciała wyjść z wagonu podczas zmiany torów. Ci, którzy wyszli, a nie mieli dokumentów, mieli kłopoty z ponownym wejściem do pociągu. [+]
[koniec samodzielnej narracji, początek wywiadu - świadek odpowiada na pytania]
[01:00:12] Tata Józef Pieszak pochodził z Kornat k/Wrześni. Brał udział w strajkach szkolnych we Wrześni, wcielony do armii niemieckiej służył na Śląsku. Podczas wojny zasłonił piersią dowódcę i przestrzelono mu płuca – dokument potwierdzający nadanie odznaczenia przydał się synowi boh., gdy wyjechał do Niemiec.
[01:03:21] Służba ojca w Legionach na Wileńszczyźnie. Poznanie przyszłej żony w jej rodzinnym majątku – historia rodziny, dziadek był zesłany na Sybir, konfiskata i późniejsza odsprzedaż majątku Trosiejki. Siostra mamy, właścicielka majątku, została deportowana. [+]
[01:06:55] Poszukiwania rodziny Piotrowiczów, krewnych mamy Franciszki, po powrocie do Polski. Losy wujka i jego dwóch głuchoniemych synów. Odnalezienie wujka Ligockiego dzięki artykułowi w gazecie.
[01:09:20] Moment wywózki – tata stojący w bieliźnie, a przy nim żołnierz z karabinem. Mama pakowała rzeczy, zabrała pierzyny, ciepłe ubrania, ale niewiele żywności, bo nie spodziewano się deportacji. Niektórzy spodziewali się wywózki i suszyli suchary.
[01:11:58] Boh. zabrała lalkę. Mama wzięła pierścionki, które po drodze wymieniała na żywność. Podróż w wagonie, trudności w załatwianiu potrzeb fizjologicznych – wstyd i ciasnota utrudniająca dotarcie do dziury w podłodze.
[01:13:24] Choroba taty, stara rana w płucach utrudniała oddychanie, śmierć w szpitalu. Apatia członków rodziny. Wielkie mrozy.
[01:14:10] Śmierć taty w styczniu 1941. Pogrzeb, mogiła pod brzozą. W Małej Jeludze był stary polski ksiądz, on pochował ojca.
[01:15:52] Pierwszy zjazd osadników wojskowych w Warszawie, część osób bała się przyjechać na zjazd.
[01:17:27] Podróż na zesłanie – wspólna modlitwa w wagonie, śpiewanie piosenek wojskowych. Boh. recytuje wiersz.
[01:19:42] Tata miał radio, boh. znała wiele żołnierskich piosenek.
[01:20:15] Namawianie rodziny na przyjęcie radzieckiego paszportu – odmowa mamy. Matka jednej z koleżanek z domu dziecka wyszła za Tadżyka i nie mogła wyjechać z ZSRR. [+]
[01:21:40] Jedna z osadniczek wróciła do kraju w worku, bo nie było jej na liście repatriacyjnej.
[01:22:10] Boh. była prawie trzy lata w domu dziecka i to przesłoniło pobyt w kołchozie. Stepy, na których wypasano kołchozowe owce. Łapanie żółwi i szukanie żółwich jaj na stepie. Jedzenie żółwi. [+]
[01:23:47] Robienie kiziaków z odchodów zwierząt hodowlanych i trawy – proces produkcji. [+]
[01:24:30] Trzęsienie ziemi w Tadżykistanie – wyjście za budynku, obawa przed zawaleniem. Zbiory bawełny.
[01:25:00] Boh. trafiła do sierocińca po zabraniu brata do wojska. Niektóre matki znalazły pracę w domu dziecka, ale mama boh. musiała zostać w kołchozie.
[01:26:42] Pożegnanie z mamą, rzadkie odwiedziny mamy w sierocińcu w Stalinabadzie.
[01:27:45] Kontakty z koleżankami z domu dziecka po wojnie. Zjazd wychowanków domów dziecka, przyznawanie rent. Spotkanie koleżanki z Bortnicy podczas zjazdu osadników.
[01:30:20] Badania krakowskiego instytutu – wpływ zesłania na psychikę. Trauma zesłania a współczesne zachowania boh. – robienie zapasów, oszczędność. Prośba o dokumenty z Gostynina.
[01:31:36] Stan zdrowia boh. po powrocie do Polski – pobyt w sanatorium w Rabce, trwały uszczerbek na zdrowiu, przyznanie niewielkiego dodatku do emerytury.
[01:32:24] Osiemnastoletni brat nie chciał iść do wojska, ale dostał powołanie.
[01:32:55] Starania o rentę dla drugiego brata, pisma do urzędów. Przyznanie najniższej renty.
[01:33:28] Traktowanie rodziny w PRL-u. Boh. ukończyła szkołę, ocena z religii na świadectwie maturalnym.
[01:34:14] Brat Walerian dostał powołanie do Armii Berlinga. Rodzina nie wiedziała o jego śmierci. Boh. pisała do Ministerstwa Obrony Narodowej – odpowiedź, że zaginął bez wieści.
[01:37:38] Wyjazd boh. z oficjalną delegacją pod Lenino, komentarz po zobaczeniu pola walki i odpowiedź rosyjskiego wojskowego. [+]
[01:40:26] Poszukiwania brata po wojnie, siostra chodziła do wróżek. Brat przysłał cztery pocztówki z obozu w Sielcach. Jego nazwisko wyryto na tablicy pamiątkowej pod Lenino.
[01:42:09] Losy najstarszej siostry Zofii, która uciekła z mężem z Wołynia podczas ukraińskich napaści, obydwoje wstąpili do wojska. Po demobilizacji zamieszkała w Gnieźnie.
[01:43:08] Personel sierocińca w Stalinabadzie, dyrektor Tajtel był Żydem. Po powrocie do Polski dzieci, które nie odnalazły rodzin, wywieziono do domu dziecka we Wrocławiu. Na jednym ze zjazdów Michotek [Jerzy?] odnalazł siostrę.
[01:45:15] Organizowanie wyjazdu polskich dzieci do kraju – poszukiwania w radzieckich domach dziecka.
[01:45:45] Odnajdowanie członków rodziny wiele lat po wojnie. Publikacje na temat Kresów.
[01:47:07] Liczba dzieci w sierocińcu, podział na grupy, boh. była w maluchach i średniakach. Nauka w domu dziecka.
[01:48:04] Życie codzienne w sierocińcu – dyżury w stołówce: ważenie chleba. Ubrania i żywność z UNRR-y. Poranny pacierz, gimnastyka i śniadanie. Zajęcia w grupach, prace w ogrodzie, możliwość „dojedzenia”. Praca przy zbiorze bawełny.
[01:50:35] W sierocińcu zmarło kilkoro dzieci. Zwyczaje pogrzebowe w Tadżykistanie, dzieci chodziły na pogrzeby jako płaczki, za cukierki czy jedzenie. [+]
[01:51:12] Chodzenie na bazar z wodą na sprzedaż. Ogromne stada baranów.
[01:51:50] Zadanie płaczek – lepioszki jako zapłata. Wyrób lepioszek.
[01:52:38] Higiena w sierocińcu – nie było problemu z myciem. Dzieci miały krótko obcięte włosy, ale nie miały wszy.
[01:53:40] W sierocińcu było wiele żydowskich dzieci, większość z nich wyjechała później z Polski. Poszukiwania na kołobrzeskim cmentarzu grobu brata koleżanki-Żydówki, który zginął podczas walk o miasto.
[01:55:00] Losy brata jednej z koleżanek, który wstąpił do UB, a potem odebrał sobie życie. Losy jednej z pracownic sierocińca.
[01:57:25] Duża rozpiętość wieku w sierocińcu. Boh. nie pamięta antagonizmów między Polakami a Żydami.
[01:58:25] Boh. wiedziała, że jedzie do Polski, ale nie wiedziała o końcu wojny. Na jednej ze stacji, już na terenie Polski, transport został obrzucony kamieniami – powody wrogości. Boh. nie pamięta, gdzie przekraczano granicę.
[02:00:05] Podtrzymywanie kontaktów z koleżankami z sierocińca. Wiele dzieci było z Białostocczyzny. Spotkania podczas zjazdów we Wrocławiu, wygaśnięcie przyjaźni.
[02:01:40] Odjazd transportu do Polski – niepewność celu podróży. Postawa dwóch nauczycielek, które uspokajały dzieci.
[02:02:42] Boh. nie wiedziała, czy mama dojedzie do Polski. Siostra, odnaleziona przez Czerwony Krzyż, odebrała rodzeństwo z Gostynina.
[02:04:02] Poczucie zagubienia i obcości po przyjeździe do poznańskiego, różnice między Wielkopolską a Ziemiami Zachodnimi (obecność kresowiaków). Wizyty w gnieźnieńskim kościele – rola terapeutyczna.
[02:05:30] Pobyt brata w szpitalu, brak środków na „gościniec” dla lekarza – mama dała boh. żywą kurę. Boh. wstydziła się, ale lekarz zapytał, czy kura się niesie. [+]
[02:07:10] Wcielenie do spółdzielni produkcyjnej – zabranie żywego inwentarza i odbieranie go po rozwiązaniu spółdzielni.
[02:07:55] Poczucie obcości, boh. nie miała koleżanek. Piesze wędrówki do odległego kościoła, brak propozycji podwiezienia.
[02:09:06] Pierwsza Wigilia w Gorzykowie – brak jedzenia. Święcenie pokarmów na Wielkanoc – ksiądz przyjeżdżał w jednego z gospodarstw, gdzie przychodzili mieszkańcy wsi. [+]
[02:11:25] Koleżanki ze szkoły były zamożniejsze, boh. nie nawiązała przyjaźni.
[02:12:16] Obojętny stosunek miejscowych do repatriantów. W Gorzykowie mieszkała siostra ojca i tylko z nią utrzymywano kontakty.
[02:12:58] Przyjazd do Gostynina w kwietniu 1946, szukanie rodzin, badania lekarskie. Zabranie przez siostrę, wyjazd do sanatorium. Przyjazd mamy w maju 1946.
[02:15:10] Spotkanie z siostrą, która była zdemobilizowana, ale przyjechała w mundurze – brak cywilnych ubrań. Boh. jej nie poznała.
[02:15:54] Rodzina objęła w Gorzykowie puste gospodarstwie. Nowa chlewnia i stary dom, w jednej części mieszkała rodzina, która pierwsza przyjechała – zachowanie sąsiadów.
[02:20:05] Załatwianie spraw urzędowych przez mamę. Prowadzenie gospodarstwa w latach powojennych: hodowla kur i baranów, prace w polu. Wykopki u sąsiadów, by potem pożyczyli konia i wóz. Krowa z UNRR-y i PUR-u.
[02:22:28] Edukacja boh. – Technikum Rolnicze w Witkowie, matura w 1952 r. Praktyki w PGR-ach w woj. olsztyńskim, dobre przygotowanie do zawodu.
[02:24:25] Możliwość dorobienia do pensji: selekcja ziemniaków nasiennych.
[02:25:54] Przygotowanie do zawodu: uprawa szparagów, truskawek na polach Technikum, hodowla kur.
[02:26:18] Tworzenie Spółdzielni Produkcyjnych, postawy przedstawicieli władz i chłopów. Bójka podczas zebrania.
[02:28:31] Nakaz pracy do Wojewódzkiej Rady Narodowej w Zielonej Górze, inne możliwości przydziałów. Wybór terenu działania.
[02:29:20] Wydanie pierwszej pensji, pomoc z domu.
[02:30:15] Boh. była głównym agronomem w Powiatowej Radzie, kierowanie działaniami Służby Rolnej. Praca w POM-ie. Zachowywanie ostrożności w rozmowach.
[02:31:40] Zielona Góra skierowała boh. do pracy w Świebodzinie, starania o zwolnienie (boh. przyjechała do pracy z nakazem prokuratorskim). Poznanie przyszłego męża, pozostanie po ślubie w Świebodzinie.
[02:32:20] Szykanowanie teścia, który nie chciał przystąpić do spółdzielni. Zebrania pracowników powiatów – wymienianie nazwisk gospodarzy, którzy nie chcieli należeć do spółdzielni.
[02:33:24] Pamięć o rocznicy deportacji. Boh. nie śniła się wywózka, ale często wspomina ojca, msze za niego.
[02:34:01] Refleksje na temat utraconego dzieciństwa i młodości. Trudny start w Polsce, porównanie z rodzinami, które zostały repatriowane z Kresów i mogły zabrać dobytek.
[02:35:15] Denominacja złotówki – mama zbierał pieniądze na buty dla boh., ale już nie zdążyła ich kupić. Chodzenie boso. [+]
[02:35:56] Na Ziemiach Zachodnich można było otrzymać większą pomoc, większa liczba repatriantów, lepiej rozwinięta sieć PUR-ów niż w powiecie gnieźnieńskim.
[02:36:52] Robienie zapasów jako przejaw przeżytej traumy.
[02:37:52] Jedzenie do syta – dopiero w Polsce.
[02:38:15] Lata 80. Kontakt z kolegą siostry z wojska, Ukraińcem – wyjazd na jego zaproszenie na Ukrainę, odwiedziny w Bortnicy – wrażenia z zaniedbanej wioski. Z domu boh. pozostała tylko piwnica i studnia. Opowieść siostry o mordowaniu Polaków w Bortnicy i studni pełnej ciał. Rozmowy z mieszkańcami wsi, pytania Ukraińców o tworzącą się Solidarność. Wizyta w muzeum. Relacje między Polakami a Ukraińcami. [+]
[02:44:15] Wizyta w Równem, spotkanie z Ukrainką, która podarowała boh. monetę z Piłsudskim – rewizja na granicy. [+]
[02:47:18] Ukraińskie toalety.
[02:47:50] Powrót siostry do domu, z którego wywieziono rodzinę. Głosy zwierząt z opuszczonych gospodarstw. W domu była rodzina uciekinierów spod Częstochowy, która nie została deportowana. Siostra z mężem zamieszkała w domu rodzinnym, spanie w kartoflisku, gdy zaczęły się napady Ukraińców. Wyjazd ze wsi, wstąpienie do wojska. [+]
[02:50:12] Spotkanie po wojnie z rodziną uciekinierów, prezent w postaci garnków.
[02:50:55] Składki mieszkańców Świebodzina na figurę Chrystusa. Związki boh. z kościołem, wpływ religii na życie.
[02:52:20] Zakup emblematu sybirackiego na grób.
[02:53:04] Recytacja wiersza ułożonego przez dzieci z sierocińca.
[02:53:58] Śmierć Stalina – zebranie, reakcja boh. Rozmowa dyscyplinująca w pracy.
więcej...
mniej

Gleb Tomasz

Latusek Adam

Film