Andrzej Owsiński (ur. 1919, Horochów) dzieciństwo spędził w Beresteczku, gdzie jego ojciec, weteran wojny polsko-bolszewickiej, był lokalnym działaczem, m.in. burmistrzem. Po śmierci ojca pan Andrzej wraz z matką i bratem-bliźniakiem przeniósł się do rodziny w Białymstoku. We wrześniu 1939 obaj bracia, próbując dołączyć do polskiego wojska, przejechali kilkaset kilometrów na rowerach, zapewniając komunikację między oddziałami. Pod okupacją sowiecką, a potem niemiecką pan Andrzej kontynuował naukę, jednocześnie angażując się w działalność konspiracyjną. Prowadził lokalny biuletynu nasłuchu, organizował punkt dowodzenia pod Białymstokiem, brał udział w organizacji i prowadzeniu szkoleń oraz w akcjach bezpośrednich (ZWZ-AK). Wielokrotnie aresztowany i przesłuchiwany przez GPU, NKWD oraz gestapo. W grudniu 1943 jego brat Janusz zginął rozstrzelany przez Niemców. Po wpadce pan Andrzej trafił do obozu pracy, gdzie m.in. pływał na niemieckim kutrze rybackim po Bałtyku. Kilkakrotnie podejmował próby ucieczek. Po zakończeniu wojny kontynuował działalność podziemną, był zatrzymywany i przesłuchiwany. Podjął działalność polityczną w ramach Stronnictwa Pracy, w ścisłej współpracy z Władysławem Siłą-Nowickim. Jednocześnie studiował w Lublinie i we Wrocławiu. Przez wiele lat pracował w sektorze gospodarki morskiej i rybołówstwa. Obecnie jest publicystą.
mehr...
weniger
[00:00:07] Przed wywózką z więzienia [w Białymstoku] były dwie próby zorganizowania ucieczki. Pierwsza próba miała być atakiem na więzienie, by odbić więźniów siłą. Wyznaczony do tego oddział został ujawniony, otoczony przez Niemców i zlikwidowany. Do więzienia przywieziono dwóch ciężko rannych partyzantów, obydwaj zmarli. Boh. wcześniej proponował, by nie organizować akcji zbrojnej, a użyć podstępu, mając za przykład moment przyjazdu do więzienia autem gestapo. Strażnik otworzył bramę bez żadnego hasła. Boh. proponował podobną akcję z ludźmi znającymi niemiecki i w mundurach gestapo. Zabezpieczenie więzienia w nocy. Obok więzienia znajdowały się koszary i strzelanina zaalarmowałaby żołnierzy. Do więzienia przemycono pistolet i boh. ukrył go w łaźni, gdzie pracował.
[00:05:30] Akcja była przygotowana, ale Niemcy ją uprzedzili. Więźniowie zostali wyprowadzeni z cel na dziedziniec i tam wywoływano nazwiska. Początkowo wywoływani uważali, że zostaną uratowani. Boh. słysząc nazwiska zorientował się, że to ludzie z poważnymi oskarżeniami. Sam siedział w więzieniu pod nazwiskiem Wysocki. W czasie wyczytywania nazwisk zmienił miejsce i przeszedł do grupy więźniów z innej celi. Gdy wywołano Wysockiego, nie zgłosił się – poszukiwania wśród więźniów celi 110. Do wywołanych dołączono grupę aresztowanych, których dopiero przywieziono do więzienia. Była wśród nich nastolatka w stroju jeździeckim, prawdopodobnie zabrana z jakiegoś majątku. W grupie było także kilku znajomych boh.
[00:10:55] Pozostałych, w tym boh., odprowadzono do cel. Rano załadowano na ciężarówki pod strażą SS Galizien. Więźniów poinformowano, że jadą do obozu i będą pracować. W czasie drogi była możliwość ucieczki, ale boh. siedział po nieodpowiedniej stronie – groźba zastrzelenia. W drodze na północ dojechano do Suwałk. Na szosie było dużo wycofujących się oddziałów niemieckich oraz jednostek jadących w stronę frontu. W Suwałkach więźniów umieszczono w szkole, pilnowali ich ukraińscy strażnicy i miejscowi żandarmi. Żywność przynieśli mieszkańcy miasta, konwojenci pozwolili na to, bo dostali wódkę.
[00:16:20] Następnego dnia obok zatrzymali się gestapowcy z Białegostoku, którzy nie mieli dalszego transportu. Zaproponowali dowódcy konwoju, że rozstrzelają więźniów i pojadą wolnymi samochodami – odmowa konwojentów. Więźniów zawieziono do obozu w Metgethen koło Królewca, była to filia obozu w Stutthofie. Na szosie do Królewca było pełno uciekinierów. Oddział Hitlerjugend wycofujący się pieszo zatrzymał ciężarówki, zażądano wysadzenia więźniów, ale konwojenci nie zgodzili się. Przejeżdżano przez tereny jeszcze nie dotknięte wojną, Giżycko, Olsztyn – kontrast sytuacji na szosie i w mijanych miejscowościach. Przejazd przez Królewiec.
[00:23:00] W obozie [w Metgethen] więźniów ulokowano w podziemnych bunkrach – panujące warunki. Więźniom dano kolację, o świcie obudzono ich, przy wejściu do bunkra stali esesmani z pejczami, którzy bili wychodzących. Strażnikami byli Ukraińcy z SS Galizien, wyższe funkcje pełnili Niemcy. W upalny lipcowy dzień więźniom kazano się rozebrać do pasa i kopać oraz zasypywać rów. Po kilku godzinach wiele osób zemdlało – poparzenia słoneczne. Potem pracowano przy budowie baraków przeznaczonych dla niemieckiej administracji Ukrainy. Gauleiter Prus Wschodnich Erich Koch był jednocześnie komisarzem Rzeszy na terenie Ukrainy. Koch organizował zarządzanie Ukrainą, baraki budowano dla skoszarowania jednostek policyjnych.
[00:28:32] Po trzech dniach boh. wraz z grupą więźniów został skierowany do obozu w Oranienburgu. Obóz ten był pod zarządem gestapo. W Metgethen strażnicy z więzienia w Białymstoku stali się więźniami i także musieli pracować. Strażnicy zbuntowali się żądając innego traktowania. Tłumaczami byli Polacy, strażnicy byli głównie Ukraińcami i nie znali niemieckiego. Tłumacze powiedzieli, że dawni strażnicy odmawiają pracy fizycznej – pobicie Ukraińców przez esesmanów. Potem większość strażników wstąpiła do SS Galizien.
[00:33:15] Boh. razem z grupą więźniów został załadowany do wagonu towarowego i pociąg ruszył na zachód, rozeszła się pogłoska, że do Oranienburga. Boh. proponował ucieczkę po minięciu Tczewa. Więźniowie byli w cywilnych ubraniach. Boh. miał bryczesy i oficerki, w sztywnik buta jeszcze w więzieniu włożył piłkę do metalu, tzw. nożówkę. Za pomocą piły wycięto dziurę w wagonie. Wieczorem między Tczewem a Chojnicami więźniowie zaczęli wyskakiwać. Część więźniów zmieniła zdanie i wycofała się, boh. stracił czas na rozmowy i gdy wyskakiwał, pociąg jechał dość szybko. Strażnicy zorientowali się, że trwa ucieczka i strzelali do wyskakujących. Boh. spotkał czterech więźniów, w tym dwóch Rosjan, major lotnictwa, który w więzieniu (w Białymstoku) siedział skuty razem z bratem boh. Brat uważał, że Rosjanin jest podstawiony przez gestapo, ale okazało się, że nie. Major nie zdążył uciec [w 1941] i był jednym z dowódców partyzantki sowieckiej. Niemcy rozbili siatkę i aresztowali go. Drugi Rosjanin był kucharzem. Wyskoczył również podchorąży z AK, brat przyrodni inspektora Kaufmana „Bogusława”, oraz przedwojenny podoficer aresztowany za udział w jakiejś akcji. Pięciu uciekinierów postanowiło wędrować w stronę Warszawy, spodziewając się, że będzie tam powstanie. [+]
[00:42:00] Uciekinierzy dotarli do Wisły koło Pelplina, okazało się, że nie ma tam przeprawy przez Wisłę. Z powody paniki wśród Niemców władze wydały polecenie, by wszystkie środki do przeprawy były na prawym brzegu rzeki, by usprawnić ewakuację. Koło Gniewu Wisła jest szeroka i nikt nie chciał podjąć próby przepłynięcia jej wpław. Rzekę przepłynął boh., ale zniosło go daleko i musiał wracać. Znalazł łódź z wiosłami i wrócił po kolegów. W drodze do Warszawy kradziono jedzenie w gospodarstwach, wymieniono kurtkę na chleb. Boh. uznał, że droga na piechotę będzie trwała za długo. Przejście koło Grudziądza było niebezpieczne z powodu niemieckiego garnizonu w mieście. Boh. i podchorąży Bagniuk poszli na małą stację koło Grudziądza, by zorientować się, jaki jest ruch pociągów. Stacja była zamykana na noc, pociąg do granicy Rzeszy i Generalnego Gubernatorstwa miał jechać rano. Boh. i podchorąży poszli do miejsca, gdzie byli umówieni z kolegami, ale nie zastali ich. Nocowali w stogu niedaleko stacji, o świcie znalazł ich patrol SS i zaprowadził do pobliskiego majątku. Dowódca uznał, że są kryminalistami i postanowił przekazać ich policji. W oczekiwaniu na policjantów boh. i podchorąży nosili jakieś rzeczy, pilnował ich jeden strażnik. Boh. chciał uciekać, ale kolega odmówił – okoliczności ucieczki do lasu pod ostrzałem niemieckim. [+]
[00:52:40] Boh. wszedł do chałupy, uznał, że mieszkają tam Polacy, ponieważ nie miała doprowadzonej elektryczności. Boh. miał pieniądze i zaoferował gospodarzowi zapłatę za odwiezienie na stację. Gdy wychodził z domu, czekano na niego, ponieważ ktoś doniósł, że jest tam zbieg. Zaprowadzono go do majątku, wyszedł właściciel i powiedział, że w 1939 zastrzelił 150 takich jak on. Potem boh. dowiedział się, że to miejscowy dowódca Selbstschutzu, który w 1939 brał udział w rozstrzeliwaniu Polaków na Pomorzu – represje wobec Polaków. Przyjechał patrol żandarmerii i boh. zabrano na posterunek, po przesłuchaniu odwieziono go na gestapo do Grudziądza. [+]
[00:56:30] Gestapo miało siedzibę w gmachu nowej szkoły. Więźniów trzymano w baraku. Boh. przesłuchiwano nie bijąc go. W więzieniu spotkał podchorążego Bagniuka, którego po jego ucieczce pobito. Boh. zeznając mówił, że został ewakuowany z Królewca przez Niemców, na stacji kolejowej wyszedł z pociągu, który odjechał. Gestapowiec uznał, że to prawdopodobne. W więzieniu boh. nawiązał kontakt z innym więźniem, Urbańskim, członkiem komendy Okręgu Pomorskiego AK i jednym z dowódców Gryfa Pomorskiego, partyzantki na Pomorzu. Omawiano sprawę wspólnej ucieczki, ale po kilku dniach boh. zabrano z powrotem do obozu w Metgethen. [+]
[01:01:08] W obozie boh. potraktowano jako uciekiniera. Oficer, który go przesłuchiwał był w mundurze SA i mówił biegle po polsku. Był to Malinowski, polski kapitan saperów, szef budowy Ostwall, bunkrów obronnych na granicach Prus Wschodnich. Żona Malinowskiego, z domu Bohle, pochodziła z Białegostoku, jej rodzina współpracowała z wujem boh. Adamem Przewóskim. Boh. zaczął pracować przy budowie bunkrów – charakterystyka pracy. W czasie pobytu boh. w obozie zbudowano ok. 10 tys. bunkrów. Budowa okazała się sabotażem. Malinowski wiedział, że przewiezienie kilkunastotonowego bunkra i zakopanie go w ziemi nie jest możliwe. Bunkry przewożono pociągiem, ale potem nie można było przetransportować ich na miejsce przeznaczenia. W rezultacie nie zostały wykorzystane.
[01:07:50] Boh. skorzystał z tego, że część więźniów zabierano do budowy bunkrów w terenie. Wyjechał z ekipą na granice Prus Wschodnich, w okolice Wystrucia (obecnie Czerniachowsk). Boh. uznał, że to okazja do ucieczki za linię frontu – okoliczności ucieczki wraz z grupą robotników. W czasie drogi zatrzymał ich niemiecki podoficer ratując przed wejściem na pola minowe. Więźniów pilnowali Ukraińcy z SS Galizien. Jechano nocą w otwartym wagonie towarowym. W czasie drogi ukraińscy strażnicy szukali Polaków i wyrzucali ich z jadącego pociągu. Boh. zapytany skąd pochodzi odpowiedział po ukraińsku, co uratowało mu życie. [+]
[01:13:55] Boh. miał ranę, która zaczęła mu dokuczać, więc wrócił do Metgethen. Królewiec był już po pierwszych bombardowaniach. Nocą po powrocie do obozu miał miejsce nalot aliancki. Zbombardowano dworzec i siedzibę Kocha. Obawiano się zbombardowania obozu, ponieważ po sąsiedzku była podziemna fabryka amunicji. W dzień nastąpił kolejny nalot kilkuset samolotów. Więźniów skierowano do akcji ratowania miasta, gdzie paliły się całe kwartały zabudowań – straty wśród mieszkańców. Boh. i kolega Jerzy Bagniuk skorzystali z okazji i uciekli. Przez kilka dni nocowali w różnych miejscach, ze spalonego magazynu brali beczki ze śledziami i rozwozili je do obozów dla robotników przymusowych – sprzedaż śledzi. Chleb na czarnym rynku kosztował 20 marek. [+] Bagniuk był przyrodnim bratem Kaufmana „Bogusława”, inspektora trzech obwodów białostockich.
[01:20:38] Po aresztowaniu boh. [w Białymstoku] komenda okręgu podjęła akcję uwolnienia go. Chciano przekupić kogoś z gestapo – linia zeznań boh. Część kwoty na wykupienie dostarczono boh. do więzienia, by mógł przekupić któregoś z bezpośrednich strażników, a byli to zwerbowani jeńcy sowieccy. Pieniądze trzymane w bucie pod podszewką pomogły boh. później. Pracując w więziennej łaźni miał kontakt m.in. z Polkami, strażniczkami kobiet. Strażniczki były łączniczkami, przenosiły korespondencję. IPN Białystok jest w posiadaniu korespondencji więziennej boh. Niemcy wiedzieli o niektórych kontaktach i tolerowali je, traktując jako źródło informacji.
[01:27:36] W więzieniu panował głód – racje żywnościowe. Funkcyjni mogli dostawać jedzenie z miasta, boh. pracując w łaźni korzystał z tego i trochę się wzmocnił. Jego poprzednik na stanowisku łaziennego był oficerem łącznikowym z Warszawy i początkowo tam siedział w więzieniu. Po przewiezieniu do więzienia w Białymstoku zgodził się na współpracę z Niemcami i zaczął pracować w łaźni – nawiązanie kontaktu z boh., który został jego pomocnikiem. Po zniknięciu łaziennego boh. objął jego funkcję. Do pomocy zaangażował jednego z więźniów, Boćkowskiego, o którym mówiono, że miał powiązania z komunistami. W łaźni obsługiwano mężczyzn i kobiety, boh. nie chciał chodzić do kobiet i robił to Boćkowski. Boh. zorganizował dostawę żywności, z której korzystali więźniowie najdłużej przebywający w więzieniu. Po aresztowaniu boh. ważył ok. 80 kg, gdy dostał pracę w łaźni ważył 50 kg. Praca w łaźni umożliwiała kontakty zewnętrzne, wymianę informacji, a nawet przemycenie pistoletu.
[01:35:00] Po ucieczce z obozu w Metgethen boh. nie chciał tam wracać. Razem z kolegą [Jerzym Bagniukiem] utrzymywał się ze sprzedaży śledzi, ale zabieranie ich [ze zniszczonego magazynu] traktowano jak rabunek i karano śmiercią. Boh. i kolega mieli pieniądze i jedli w restauracji. Niektóre dania były bez kartek.
[01:38:10] Pewnego dnia w restauracji spotkano Markowskiego, Polaka z okolic Łomży, który został wywieziony na roboty. Markowski pływał na statku „Germania”, który został zniszczony. Potem pływał na lodołamaczu „Ostpreussen”. Od niego dowiedziano się, że do Królewca zawijają statki szwedzkie i tak można uciec do Szwecji. Markowski przyprowadził do restauracji szwedzkiego marynarza. Okazało się, że aby uciec, trzeba dostać się na teren stoczni, bo tam stały statki szwedzkie. Na teren stoczni potrzebna była przepustka. Boh. z kolegą zgłosili się do Urzędu Morskiego jako ocalali z „Germanii” – wizyta w urzędzie. Z dokumentami z urzędu udano do Arbeitsamtu, a tam chciano boh. i kolegę aresztować – skutki telefonu do Urzędu Morskiego. [+]
[01:46:00] Boh. i kolegę zamustrowano na lodołamacz „Ostpreussen”. Statek zbudowano w Stoczni Gdańskiej na zamówienie Zarządu Portu w Gdyni, w 1939 Niemcy zabrali statek do Królewa. Statkiem dowodził polarnik kpt. Henschel. Bagniuk jako elektryk został skierowany do maszynowni, a boh. został na pokładzie – oczekiwanie na szwedzki statek. W sierpniu 1944 Szwecja, obawiając się aliantów ze względu na kolaborację z Niemcami, wymówiła Niemcom umowę handlową. Statki szwedzkie przestały zawijać do portów niemieckich i boh. został marynarzem na niemieckim statku. W czasie rejsów obawiano się ataków samolotów alianckich i sowieckich łodzi podwodnych. [+]
[01:50:35] Boh. jako marynarz pływał po całym Bałtyku, statek zawijał też do portów w Hamburgu i Gdańsku – bombardowania alianckie, zniszczenia Hamburga. Boh. szukał drogi ucieczki, ale było to trudne. Statek cumował w strefach zamkniętych. Boh. wracał nocą i usłyszał brzęk łańcuchów, który znał z więzienia. Widział konwój skutych niemieckich marynarzy prowadzonych przez esesmanów. Dowiedział się, że to załoga łodzi podwodnej, która wróciła z rejsu, w którym zatopiono inne okręty towarzyszące. Załoga dostała rozkaz ponownego wyjścia w morze i odmówiła jego wykonania. Marynarzy aresztowano i prawdopodobnie rozstrzelano. [+]
[01:54:10] W Piławie, porcie morskim Królewca, stała flota niemiecka, m.in. [pancernik] „Gneisenau”, zatopiony potem przez Niemców u wejścia do portu w Gdyni. W Piławie na dwóch statkach pasażerskich było dowództwo floty łodzi podwodnych. Boh. chodził tam z akumulatorami do naładowania i widział luksusowe wnętrza statków. Widział odprawy łodzi podwodnych, admirała, który przemawiał przez megafon do marynarzy. Wypływało zazwyczaj 12 łodzi, a wracało kilka – straty marynarki niemieckiej. [+]
[01:57:20] Lodołamacz pływał w różne miejsca, m.in. do Kłajpedy, skąd holowano barki z żołnierzami ewakuowanymi z frontu wschodniego – ataki samolotów. Ze względu na uszkodzony silnik statku kapitan odmówił holowania. Esesmani weszli na pokład i chcieli zastrzelić kapitana. Gdy statek odpłynął, konwój został zaatakowany przez samoloty. Pewnego dnia na pokład załadowano działo przeciwlotnicze małego kalibru, jego obsadę stanowił jeden marynarz, inwalida wojenny. Marynarz w mesie zdjął but i uderzył nim w portret Hitlera. W czasie nalotu marynarz strzelał do samolotów. Boh. uważał, że za opór statek zostanie zniszczony. [+]
[02:01:58] W czasie postoju w Kłajpedzie nadjechał bryczką Kreisfuhrer i kazał ładować na lodołamacz swoje bagaże. Kapitan na to nie zezwolił i wywiązał się awantura. Marynarze mieli kartki żywnościowe – zakupy w Kłajpedzie. Statek został dołączony do lodołamacza „Pregel”, którego załogę stanowili wojskowi. Najstarszym statkiem, na którym boh. pływał był „Konigsberg”, zwodowany w 1885 r., używany jako lodołamacz i holownik – używanie koła sterowego.
[02:05:05] Boh. pływał do grudnia [1944] i poszukiwał możliwości ucieczki. Udało mu się uzyskać fałszywe zaświadczenie o chorobie, co dawało prawo wyjazdu na terytorium Rzeszy. Kolega Jan Michel ps. „Gruszka” pochodził z Pabianic, jego rodzina była pochodzenia niemieckiego i miała tam fabrykę. Kolega został przez rodzinę wykupiony z obozu [w Metgethen], boh. znał pabianicki adres jego siostry pani Rezler.
[02:07:45] Gdy boh. pozwolono wyjechać, dostał przepustkę do Pabianic. Wsiadł do pociągu pospiesznego, którym jechało wielu uciekinierów. Konduktor zwrócił boh. uwagę, że pociąg jest tylko dla Niemców i powinien z niego wysiąść. W przedziale siedziało dwóch żołnierzy Wehrmachtu i esesman. Przedział był dla palących, boh. nie palił, ale miał dobre papierosy i poczęstował żołnierzy. Od nich dowiedział się, że Niemcy palą Warszawę – opinia na ten temat jednego z żołnierzy i innych współpasażerów. Niemcy wiedzieli, że wojna zbliża się do końca – nastroje w przedziale. Jeden z Niemców przejeżdżał samochodem przez Warszawę, widział Belweder i Trakt Królewski. Do przedziału wszedł gestapowiec, który wylegitymował boh. i chciał go wyprowadzić. Obydwaj żołnierze zareagowali i stanęli w jego obronie. [+]
[02:17:21] Wrażenia po przyjeździe do Łodzi. Adres w Pabianicach okazał się pałacykiem, drzwi otworzyła pokojówka. Rezlerowie mówili w domu po polsku. Pan Rezler był Niemcem sudeckim i miał fabrykę w Sudetach. Ożenił się z Polką, przed wojną wystąpił o polskie obywatelstwo i jako oficer rezerwy armii czeskiej zgłosił się do wojska polskiego w 1939 r. W tym czasie, jeszcze przed wojną, przysłano mu pocztą niemiecki paszport. Dzięki paszportom ocalała fabryka Michelów i dom. Boh. chciał wyjechać do Generalnego Gubernatorstwa i Rezlerowie dali mu kontakt do szmuglerów, którzy przewozili wyroby tekstylne do GG – przejście przez zieloną granicę, zapłata dla przemytników.
[02:24:03] We wsi koło Piotrkowa boh. natknął się na oddział Armii Ludowej, była to grupa łobuzerki łódzkiej. Partyzanci mieli sowieckie pepesze, które się zacinały. Boh. wiedział, co trzeba zrobić i spiłował fragment podajnika amunicji. Z powodu kłopotu z nogą był we wsi przez kilka dni. Partyzanci namawiali go, by się do nich przyłączył. Była to placówka chroniąca radiostację sowiecką. Dowódca oddziału AL, pseudonim „Michał”, uważał, że boh. jako człowiek wykształcony mógłby być nawet kapitanem.
[02:28:12] Boh. nawiązał kontakt z przedstawicielem oddziału 25 pp AK z Piotrkowa, ale okazało się, że oddział się demobilizuje. Wynajął furmankę i pojechał na dworzec w Piotrkowie, czekając na pociąg wszedł do bufetu i poczęstował żandarma papierosem. Od niego dowiedział się, że Pruszków jest w strefie frontowej, ale dojeżdżają tam pociągi. Gdy ogłoszono, że można wsiadać do pociągu, w drzwiach wagonów stali żandarmi i legitymowali podróżnych. Znajomy żandarm wpuścił boh. bez kontroli dokumentów. Po drodze do pociągu weszli Niemcy i wyrzucali pasażerów. W Pruszkowie boh. zorientował się, że nie może wysiąść na dworcu i wysiadł po drugiej stronie peronu unikając kontroli przez żandarmów.
[02:32:15] Boh. dotarł do Piastowa, gdzie po powstaniu mieszkał wuj Anatol Łopuszański, który był zaangażowany w działania Zarządu Walki Cywilnej AK. Boh. dał wujowi posiadane kartki i pieniądze. W szpitaliku prowadzonym przez doktora Porazińskiego leżeli akowcy ranni w czasie powstania. Sanitariuszką w szpitaliku była przyszła żona boh., wtedy studentka medycyny. Placówka działała w ramach obwodu AK „Obroża”.
[02:37:34] Boh. nawiązał kontakt z prof. Jerzym Sienkiewiczem, który należał do ekipy prof. [Stanisława] Lorentza. W warunkach kapitulacji Warszawy był zapis mówiący, że strona polska ma prawo zabezpieczyć i wywieźć dzieła sztuki. Komenda Główna AK powołała ekipę, której szefem był prof. Lorentz, dyrektor Muzeum Narodowego także w czasie okupacji. Prof. Sienkiewicz był historykiem sztuki i zajmował się zabezpieczaniem zabytków. Boh. razem z ekipą jeździł w poszukiwaniu dzieł sztuki, dokumentów. Wrażenia ze zniszczonej Warszawy. Z budynku w Alei Niepodległości należało zabrać ważne dokumenty. W trakcie ich zabezpieczania boh. zauważył niemieckich minerów, którzy zakładali ładunki wybuchowe. Dowodził nimi sierżant, który za butelkę wódki odstąpił od zniszczenia budynków, które stoją do dziś. Zabezpieczone dokumenty przewieziono do Pruszkowa, a tam zabrali je Niemcy i wywieźli do Niemiec. Wielu z nich nie odzyskano do dziś. Boh. był w grupie dopuszczonej do działania na linii ognia. W Muzeum Narodowym widział Rosjan z formacji kolaboracyjnych, którzy wydzierali obrazy z ram i robili z nich legowiska do spania. W połowie stycznia [1945] już nie wpuszczono ekipy do miasta. [+]
[02:46:12] Ofensywa zaczęła się nocą z 16 na 17 stycznia [1945]. Niedługo potem szosą przejeżdżały sowieckie czołgi. W łaziku siedział oficer w polskim mundurze, podeszły do niego kobiety, ale oficer nie znał polskiego. Rosjanie w polskim wojsku – żart o pisaniu słowa „gówno” przez różne szarże. Do willi, w której mieszkał boh., przyszli żołnierze z oficerem, który na drzwiach przywiesił kartkę „kwartira dla oficeruf”.
[02:49:38] Z powodów zdrowotnych boh. nie pojechał od razu na wschód. Musiał zarejestrować się w RKU i zgłosił się jako przedwojenny podchorąży. Jeden z członków komisji zwrócił uwagę, że zgodnie z rozkazem wszyscy podchorążowie są podporucznikami i boh. zostanie wpisany na listę oficerską. Oznaczało to natychmiastowe wcielenie do wojska. Boh. nie czekał na wezwanie, tylko podleczył nogę i pojechał na wschód. Wezwanie przyszło na fałszywe nazwisko Wysocki.
[02:52:20] W akcie kapitulacji Warszawy był zapis pozwalający na utrzymanie przez miesiąc oddziału AK, który miał pilnować ważnych obiektów na terenie miasta. Boh. przyjechał [do Piastowa] w drugiej połowie grudnia [1944] i oddziału już nie było. Część z zabezpieczonych dzieł sztuki była już spakowana i przewieziona do Pruszkowa. Boh. dołączył do akcji w końcu grudnia [1944]. Do Warszawy jechano ze skrzyniami, które zapełniano i ładowano na samochód. Czasem wynajmowano platformy konne. Najczęściej Niemcy przepuszczali skrzynie bez kontroli, ale czasem do nich zaglądali, zdarzało się, że coś zabierali. Ekipa dostawała adresy miejsc, z których trzeba było coś zabrać. Ludzie, którzy zostawili cenne rzeczy, zgłaszali to ekipie. Boh. dostał adres mieszkania przy ul. Lwowskiej, gdzie były cenne obrazy. Nie można było ich zabierać z ramami, więc je wyjmowano. Boh. brał udział w wyjazdach do stolicy i nie wiedział, co się z uratowanymi rzeczami działo potem. Od prof. Sienkiewicza dowiedział się, że w Pruszkowie jest dokonywana rejestracja i selekcja. Potem okazało się, że Niemcy załadowali skrzynie do wagonów i wywieźli do Niemiec. Część rzeczy odzyskano. Jeśli trafiły do strefy alianckiej, można było pertraktować z władzami okupacyjnymi. W strefie sowieckiej nie było szans na rozmowy, wszystko było łupem wojennym wywożonym do ZSRR. Do dziś w Rosji są polskie działa sztuki, dokumenty historyczne. [+]
[03:02:12] W październiku 1956 r. boh. był służbowo w Leningradzie. W Ermitażu spotkał prof. Sienkiewicza, który był członkiem polskiej ekipy poszukującej poloników. Był ich dużo, ale dostęp do nich był ograniczony, a zabrać można było to, na co zezwoliły władze. Prof. Sienkiewicz był w takiej samej ekipie w 1921 r. po wojnie polsko-bolszewickiej. Wtedy Polacy dyktowali warunki, a w latach 50. robiła to strona radziecka.
[03:04:30] Ekipa miała zabrać obraz Poussina z prywatnego mieszkania przy Politechnice. Spóźniono się o kilka godzin i zastano spalony budynek. Wiele rzeczy ocalało w czasie powstania, a zostały zniszczone potem, gdy rozkazem Hitlera niszczono miasto.
[03:06:06] Boh. został zamustrowany na lodołamaczu „Ostpreussen”, był to nowoczesny statek, wachta trwała pół doby. Marynarzom płacono, ale Polak zarabiał 2/3 tego co Niemiec. Władze zamroziły ceny przedwojenne i rzeczy na kartki były tanie. Ceny na czarnym rynku były bardzo wysokie. Wieczorem grano w karty i pieniądze leżały na stercie, niemiecki sternik zdziwił się ilością gotówki – inne postrzeganie pieniędzy. Warunki na statku, gdy przejmowało go wojsko korzystano z kuchni wojskowej. Ryzyko służby w marynarce – ataki na statki niemieckie przeprowadzane przez lotnictwo alianckie i sowieckie łodzie podwodne. Polowania na bezbronne statki.
[03:12:30] W czasie bombardowania boh. był na lądzie i widział walkę artylerii z samolotami. Niemiec kazał się schować, a boh. uważał, że bombardowanie go nie dotyczy. Na zagrożonym statku sytuacja była inna. Na redzie portu w Kłajpedzie planowano szalupą dopłynąć na ląd. Okazało się, że szalupy nie dają się spuścić na wodę. Niemcy nie mieli gumowych łodzi ratunkowych.
[03:15:50] Po zbombardowaniu Królewca więźniowie obozu zostali przewiezieni do miasta, by brać udział w akcji ratunkowej. Boh. i kolega Jurek Bagniuk uciekli – nadzieja na odpłynięcie szwedzkim statkiem. Przebywając w Królewcu handlowali przez kilka dni śledziami, dostarczając je do otwartych obozów dla robotników przymusowych. Potem ryzyko było zbyt duże. Po kilku dniach ulice oczyszczono z gruzów, gdy miasto stało się przejezdne, pojawiły się patrole pilnujące porządku. Markowski podsunął pomysł, by boh. i kolega zgłosili się do Urzędu Morskiego jako marynarze zniszczonej „Germanii”.
mehr...
weniger
Bibliothek des Pilecki-Instituts in Warschau
ul. Stawki 2, 00-193 Warszawa
Mo. - Fr. 9:00 - 15:00 Uhr
(+48) 22 182 24 75
Bibliothek des Pilecki-Instituts in Berlin
Pariser Platz 4a, 00-123 Berlin
Pon. - Pt. 10:30 - 17:30
(+49) 30 275 78 955
Diese Seite verwendet Cookies. Mehr Informationen
Das Archiv des Pilecki-Instituts sammelt digitalisierte Dokumente über die Schicksale polnischer Bürger*innen, die im 20. Jahrhundert unter zwei totalitären Regimes – dem deutschen und sowjetischen – gelitten haben. Es ist uns gelungen, Digitalisate von Originaldokumenten aus den Archivbeständen vieler polnischer und ausländischer Einrichtungen (u. a. des Bundesarchivs, der United Nations Archives, der britischen National Archives, der polnischen Staatsarchive) zu akquirieren. Wir bauen auf diese Art und Weise ein Wissenszentrum und gleichzeitig ein Zentrum zur komplexen Erforschung des Zweiten Weltkrieges und der doppelten Besatzung in Polen auf. Wir richten uns an Wissenschaftler*innen, Journalist*innen, Kulturschaffende, Familien der Opfer und Zeugen von Gräueltaten sowie an alle an Geschichte interessierte Personen.
Das Internetportal archiwum.instytutpileckiego.pl präsentiert unseren Bestandskatalog in vollem Umfang. Sie können darin eine Volltextsuche durchführen. Sie finden ebenfalls vollständige Beschreibungen der Objekte. Die Inhalte der einzelnen Dokumente können Sie jedoch nur in den Lesesälen der Bibliothek des Pilecki-Instituts in Warschau und Berlin einsehen. Sollten Sie Fragen zu unseren Archivbeständen und dem Internetkatalog haben, helfen Ihnen gerne unsere Mitarbeiter*innen weiter. Wenden Sie sich auch an sie, wenn Sie Archivgut mit beschränktem Zugang einsehen möchten.
Teilweise ist die Nutzung unserer Bestände, z. B. der Dokumente aus dem Bundesarchiv oder aus der Stiftung Zentrum KARTA, nur beschränkt möglich – dies hängt mit den Verträgen zwischen unserem Institut und der jeweiligen Institution zusammen. Bevor Sie vor Ort Zugang zum Inhalt der gewünschten Dokumente erhalten, erfüllen Sie bitte die erforderlichen Formalitäten in der Bibliothek und unterzeichnen die entsprechenden Erklärungsformulare. Informationen zur Nutzungsbeschränkung sind in der Benutzungsordnung der Bibliothek zu finden. Vor dem Besuch empfehlen wir Ihnen, dass Sie sich mit dem Umfang und Aufbau unserer Archiv-, Bibliotheks- und audiovisuellen Bestände sowie mit der Besucherordnung und den Nutzungsbedingungen der Sammlung vertraut machen.
Alle Personen, die unsere Bestände nutzen möchten, laden wir in den Hauptsitz des Pilecki-Instituts, ul. Stawki 2 in Warschau ein. Die Bibliothek ist von Montag bis Freitag von 9.00 bis 15.00 Uhr geöffnet. Bitte melden sie sich vor Ihrem Besuch per E-Mail: czytelnia@instytutpileckiego.pl oder telefonisch unter der Nummer (+48) 22 182 24 75 an.
In der Berliner Zweigstelle des Pilecki-Instituts befindet sich die Bibliothek am Pariser Platz 4a. Sie ist von Dienstag bis Freitag von 10.30 bis 17.30 Uhr geöffnet. Ihr Besuch ist nach vorheriger Anmeldung möglich, per E-Mail an bibliothek@pileckiinstitut.de oder telefonisch unter der Nummer (+49) 30 275 78 955.
Bitte lesen Sie unsere Datenschutzerklärung. Mit der Nutzung der Website erklären Sie sich mit ihren Bedingungen einverstanden..