Stawska Anna

Świadkowie Epoki

IP/DF/SE/0240

4 listopada 2018, Szortandy, Kazachstan

0:49

Anna Stawska (ur. 1930, Żahliwka) w sierpniu 1936 r. deportowana z rodzicami z obwodu kamieniec-podolskiego Ukraińskiej SRR do Kazachstanu. Pracowała jako księgowa w miejscowym kołchozie. Mieszka we wsi Andriejewka, rejon szortandyński obwodu akmolińskiego w Kazachstanie.

[00:00:10] W 1936 r. wielu Polaków mieszkało w okolicach Kamieńca Podolskiego, Winnicy. Bliżej granicy z Polską mieszkali Polacy, którzy modlili się po polsku. W 1936 r. Polacy zostali powiadomieni o przesiedleniu – pozwolenie na zabranie dobytku i bydła. W końcu sierpnia rodzina została przewieziona na stację i tam zapakowano ich do wagonów towarowych – warunki w podróży, która trwała dwa tygodnie. Na stacjach można było wyjść po kipiatok.
[00:03:05] Przesiedleńcy zostali przywiezieni do wsi Szortandy – pierwszy nocleg, zachowanie ludzi. Halina Majcher zaczęła śpiewać pieśń „Serdeczna Matko” – wspólna modlitwa. [+]
[00:04:30] Rano przyjechały podwody i przesiedleńców rozwieziono do „toczek”. Rodzina boh. trafiła do Andriejewki, toczki nr 19. Inni przesiedleńcy trafili do toczki 22, Pietrowki. Wszyscy w Andriejewce pochodzili z jednej wsi w obłasti Kamieniec Podolski. W posiołku były domki z samanu, rodzaju cegły – wygląd domów. Dla bydła kopano ziemianki.
[00:05:57] Zima 1936-37 była bardzo surowa. Pierwsza zima w stepie – warunki bytowe. Wiedziano, że 25 grudnia jest Boże Narodzenie – wspólna Wigilia, modlitwy. [+]
[00:07:40] Sytuacja zesłańców w czasie Wielkanocy – władza zabraniała religii i spotkań grupowych. Zesłańcy byli pod komendanturą i raz w miesiącu musieli się meldować. Po przyjeździe odebrano im dokumenty. Nie można było opuszczać posiołka – kary. Miastem rejonowym była Nowokubanka.
[00:09:13] Wiosną 1937 „pierwyj pług praszoł, padniał celinu Kazachstana”. Było tylko kilka traktorów – praca w stepie, wykorzystanie wołów do transportu. Podział zboża po urodzajnym lecie. Ludzie mieli chleb i życie było lżejsze. W 1938 r. także był urodzaj, oddano podwójną normę zboża – oznaczanie dni roboczych. Zesłańcy mogli kupić odzież, obuwie.
[00:11:35] W 1937 r. zesłańcy przeżyli ciężką zimę, a wiosną przyszło kolejne uderzenie. Zaczęto zabierać mężczyzn, nie wiedziano dokąd ich wywożą ani dlaczego. Po długim czasie okazało się, że zabierano ich za antysowiecką agitację i jako szpiegów polskich. Większość tych ludzi była analfabetami. Po 1938 r. też zabierano ludzi, ale nie masowo. Z Andriejewki zabrano 54 osoby i nikt z nich nie wrócił. Ich dzieci nazywano wrogami ludu. [+]
[00:13:25] Początki w Kazachstanie. Niedaleko była kazachska wioska Baskol. Kazachowie wiedzieli o zesłańcach, podczas pierwszej zimy przywozili im drewno i siano dla bydła. Stopniowe przyzwyczajanie się do surowych warunków. Produkcja cegieł, samanu. Zesłańcy pracowali w kołchozie, za pracę nie dostawano pieniędzy.
[00:15:10] Gdy wybuchła wojna [niemiecko-radziecka 1941], wszystkich Rosjan zabrano na front. Polaków i Niemców zabrano do trudarmii, pracowali w kopalniach Karagandy. Do trudarmii trafił ojciec boh. Po zabraniu mężczyzn w kołchozie zostali starcy, kobiety i dzieci – prace polowe. Plony zabierało państwo – żywność dla żołnierzy. Głód w latach 1942 i 1944 – epidemia tyfusu i dyzenterii. Nie było leków i wiele osób zmarło. Zesłańcom pomagali Kazachowie, którzy dostarczali otręby, mieszano je z nasionami traw. Trzeba było oddawać czystą pszenicę i ziarna oczyszczano z nasion, które wywożono daleko w step i tam zsypywano. Zimą kobiety szły do tych miejsc i odkopywały nasiona spod śniegu. Mielono je w ręcznych żarnach i mieszano z otrębami – placki pieczone na piecu. Czyste otręby gotowano i tym karmiono dzieci.
[00:20:18] W 1943 r. zaczęto zabierać Polaków na front – roczniki objęte poborem. Po zabraniu mężczyzn w kołchozie nie miał kto pracować. Na traktory i kombajny wsiadły kobiety i nastoletnie dziewczyny. Chłopcy 10-11 lat byli uznawani za zdolnych do pracy. Wszystkie konie zabrało wojsko, prace polowe wykonywano wołami.
[00:22:12] Obciążenia kołchoźników – hodowla krów, dostawy obowiązkowe, obligacje wojenne, a potem na odbudowę kraju. W kołchozie nie płacono za pracę i ludzie nie mieli pieniędzy.
[00:24:07] W latach 50. ochotnicy jechali, by pracować na nieużytkach. „Celinnikom” płacono za pracę, zaczęto płacić także kołchoźnikom – poprawa warunków bytowych. Wciąż działała speckomendantura i przesiedleńcy musieli się meldować. Nadzór komendantury zdjęto z Polaków w 1956 r. Można było wyjeżdżać, dzieci mogły jechać do szkół, „zaczęliśmy żyć jak wszyscy prości normalni ludzie”. Praca w kołchozie.
[00:26:06] Boh. trafiła do Kazachstanu jako dziecko. W 2016 r. minęło 80 lat od deportacji. Byli zesłańcy doczekali się wnuków i prawnuków.
[00:27:10] Zesłańcy a modlitwa – zachowanie wiary katolickiej. W domach zbierano się na wspólną modlitwę – praktyki religijne w ukryciu. W 1991 r. przyjechał do Szortandów o. Tadeusz [Krzemiński]. Ksiądz raz w miesiącu odwiedzał poszczególne posiołki – święto w Andriejewce, gdy przyjechał pierwszy raz. Ksiądz Tadeusz uczył, jak się modlić. Uczył też dzieci. Jedna z polskich rodzin miała swój dom. Po śmierci rodziców dzieci oddały go na kościół, który jest tam do dziś. Budynek wyremontowano dzięki dyrektorowi sowchozu Władimirowi Abermitowi. Do kościoła przyjeżdżał biskup, księża – msza w święta Wielkanocne, posługa księdza na pogrzebach.
[00:33:30] Sąsiadka Wnukowska jest o trzy lata starsza od boh. – wspólna praca w brygadzie. Waga religii dla zesłańców. Przed 1991 r. księża przyjeżdżali po kryjomu. Był to ks. Otto [Messmer] i ks. [Serafin] Kaszuba – akcje milicji. Księża tajnie udzielali chrztów – nocne uroczystości.
[00:36:17] W 1953 r. zmarł Stalin. W szkole mówiono, że to wielka tragedia. Wspomnienie ślubu w 1952 r. Boh. była szczęśliwa, gdy w 1956 r. zesłańcom zdjęto nadzór komendantury i dostała paszport.
[00:38:28] „Serdeczna Matko” – próba przypomnienia polskich słów pieśni. Rozważania na temat pamięci. Boh. pamięta słowa kolędy oraz pieśni śpiewanej w Wielkanoc – refleksje na temat śpiewania.
[00:41:35] Rodzice mieli niewielkie gospodarstwo. W 1929 r. powstał kołchoz i przejął wszystko, wtedy zostali kołchoźnikami. W Kazachstanie też pracowali w kołchozie. Ojciec zmarł w 1976, a matka w 1983 r.
[00:42:57] Przedstawienie rodziców Marceliny i Stanisława Piataków. Autoprezentacja boh. urodzonej w 1930 r. we wsi Żahliwka [polska Żaglówka] w rejonie satanowskim. Brat urodził się w 1925 r., w czasie wojny został zabrany na front nadbałtycki i zginął w marcu 1944 r. – wiadomość o jego śmierci.
[00:45:18] Boh. nie chce wracać na Ukrainę. Rodzice i mąż są pochowani w Kazachstanie. Boh. chciałaby być zdrowa, chciałaby chodzić na własnych nogach do końca życia i nie być dla nikogo obciążeniem.
[00:46:42] W 1998 r. boh. była w Polsce przez dwa tygodnie. Trafiła do Warszawy – wrażenia.
[00:47:52] Wierni kupili dom i zbierano się tam na modlitwy. Gdy przyjechał ksiądz Tadeusz, powstał tam kościół. [Z offu ktoś mówi o tajnych spotkaniach modlitewnych].
mehr...
weniger

Rohoziński Jerzy

Czerniak Grzegorz

Instytut Pileckiego

Film