Ułanowicz Edward

Świadkowie Epoki

IP/DF/SE/0521

28 marca 2019, Suwałki

1:30

Edward Ułanowicz (ur. 1922, Śmieciuchówka, zm. 2019), rolnik, przedsiębiorca, działacz społeczny, członek Armii Krajowej oraz Zrzeszenia Wolność i Niezawisłość (ps. „Rydz”). W 1936 r. ukończył szkołę podstawową i do wybuchu wojny pracował w gospodarstwie rolnym rodziców w Śmieciuchówce. W 1940 r. został wywieziony przez Niemców na roboty przymusowe do powiatu Treuberg (obecnie Olecko). Pracował w gospodarstwie niemieckim we wsi Plewki. 23 sierpnia 1943 r. gestapo aresztowało jego brata Antoniego Ułanowicza ps. „Grad” (zginął w obozie koncentracyjnym w Buchenwaldzie w 1944 r.). Po wojnie Edward Ułanowicz wrócił do rodzinnej Śmieciuchówki, ożenił się i dalej pracował w gospodarstwie rodziców. Po rozwiązaniu Armii Krajowej wstąpił do Zrzeszenia Wolność i Niezawisłość (placówka „Pawłówka”, batalion „Filipów”). W kwietniu 1946 r. Urząd Bezpieczeństwa rozpracował tę organizację w powiecie suwalskim i aresztował w sumie 25 osób, w tym Edwarda Ułanowicza. W dniach 13-18 lipca 1946 r. odbył się pokazowy proces w Sali Teatru Miejskiego w Białymstoku (obecnie kino „TON”). Wyrokiem Wojskowego Sądu Rejonowego w Białymstoku skazano wówczas siedem osób na karę śmierci, Edward Ułanowicz otrzymał wyrok 6 lat więzienia. Odbywał karę we Wronkach, Barczewie i Rawiczu, został zwolniony 9 maja 1949 r. Ponownie wrócił do pracy w gospodarstwie w Śmieciuchówce. W kwietniu 1950 r. zwiększyła się aktywność partyzantów antykomunistycznego podziemia w okolicach Gołdapi, w związku z czym Edward Ułanowicz zaczął być inwigilowany przez MO i UB. Wyjechał do Suwałk, gdzie otrzymał od ojca gospodarstwo rolne wielkości 6,5 ha wraz z zabudowaniami (spadek po bracie ojca, zamordowanym w 1944 r. w Królewcu). Prowadził to gospodarstwo, zajmował się także działalnością transportowo-usługową na terenie Suwałk. Po odwilży 1956 r. rozpoczął działalność społeczną. 7 marca 1957 r. zorganizował zebranie rolników suwalskich, na którym uchwalono przekształcenie Związku Rolników w Kółko Rolnicze – został jego prezesem. W 1965 r. na bazie Kółka Rolniczego w Suwałkach i kilku okolicznych powstała Międzykółkowa Baza Maszynowa, Edward Ułanowicz został jej kierownikiem. 1 stycznia 1970 r. zrezygnował z pracy w Międzykółkowej Bazie Maszynowej i rozpoczął budowę fermy hodowli drobiu przy ul. Północnej 51 w Suwałkach. Od roku 1960 r. był również działaczem społecznym Banku Spółdzielczego w Suwałkach, przez wiele lat zasiadał w jego Radzie Nadzorczej. W grudniu 1972 r. wraz z synami Krzysztofem i Antonim Waldemarem utworzył zespół rolników pod nazwą Zespół Specjalistycznej Produkcji Rolnej. Od 1975 r. w nowoutworzonym województwie suwalskim organizował liczne związki branżowe rolników, pełnił m.in. funkcję prezesa Wojewódzkiego Związku Hodowców Drobiu, był także przedstawicielem województwa suwalskiego w Krajowym Zarządzie Hodowców Drobiu w Polsce do 1990 r. Od 1960 r. był także działaczem ludowym, najpierw w ZSL, następnie w PSL. W 1991 r. z synami Krzysztofem i Antonim Waldemarem założył spółkę Przedsiębiorstwo Usługowo-Handlowe „AGROTECHNIKA”, którego celem było zaopatrywanie w nawozy sztuczne i mineralne gospodarstw na terenie województwa suwalskiego (a następnie podlaskiego). Odznaczony Krzyżem Kawalerskim, Krzyżem Oficerskim oraz Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski. Otrzymał także Złoty Krzyż Zasługi oraz Krzyż Zrzeszenia Wolność i Niezawisłość. Z prowadzenia spółki zrezygnował dopiero w wieku 95 lat, wówczas w 2017 r. działalność przejęła jego wnuczka Marzena Butkiewicz. Edward Ułanowicz zmarł 12 lipca 2019 r. w wieku 97 lat. Jego bratem był Zygmunt Ułanowicz (1926-2002), współtwórca zespołu ludowego „Przeroślaki”, muzyk samouk, kolekcjoner zegarów i podróżnik. Źródła: materiały przekazane przez Świadka w dniu nagrania, Nekrologi.net (https://www.nekrologi.net/nekrologi/edward-ulanowicz/55514247 – dostęp: 27.10.2025), wywiad własny. mehr...
weniger

[00:00:10] Boh. urodził się w 1922 r. Szkołę podstawową ukończył w 1936 r. i do 1940 r. pracował w gospodarstwie rodziców w Śmieciuchówce. W marcu 1940 r. został wywieziony na roboty przymusowe do gospodarstwa bauera w Plewkach w powiecie oleckim. W 1943 r. gestapo aresztowało szesnastu członków Armii Krajowej, w tym Antoniego, brata boh. (ur. 1912). Aresztowani, u których znaleziono broń, zostali skazani na karę śmierci przez ścięcie. Egzekucja odbyła się w Królewcu.
[00:02:00] Aresztowanie Antoniego miało miejsce 23 czerwca 1943 r., nie znaleziono przy nim broni. Boh. wiedział, gdzie brat ją trzymał i przekazał ją szefowi kompanii AK, kuzynowi Parafianowiczowi z Pawłówki, który po nią przyjechał do Śmieciuchówki. Był w towarzystwie dwóch mężczyzn. Jeden z nich zaproponował boh. wstąpienie do AK w miejsce brata, boh. zgodził się. Dołączył do kompanii „Fasola”, pluton „Brzoza”, batalion „Moczary”. Po złożeniu przysięgi otrzymał pseudonim „Rydz”. Działał w Niemczech i miał informować dowództwo o poczynaniach okupanta w stosunku do Polaków.
[00:05:15] Po wyzwoleniu w 1945 r. boh. ożenił się i wrócił do Śmieciuchówki. W czerwcu 1945 r. sowieci i Urząd Bezpieczeństwa zaczęli wyszukiwać byłych akowców. Aresztowano ponad 2 tys. osób. Pojmanych przesłuchiwano na posterunku UB w Gibach, 592 osoby po przesłuchaniach zaginęły bez wieści. Zachodnia część powiatu suwalskiego nie była objęta akcją.
[00:07:00] W 1946 r. UB rozpracowało siatkę organizacji podziemnej powiatu suwalskiego. Zostało aresztowanych 25 osób, z których 22 osoby zostały oskarżone w procesie publicznym odbywającym się w Białymstoku od 11 do 22 lipca. Siedmiu z oskarżonych skazano na karę śmierci, reszta dostała kary 5-15 lat więzienia. Boh. skazano na 6 lat. Na karę śmierci skazano: dowódcę okręgu białostockiego ps. „Jerzy” [ppłk. Aleksander Rybnik], dwóch przywódców batalionów, dwóch dowódców kampanii, dowódcę plutonu i dowódcę KGW (komórka kontroli wewnętrznej).
[00:09:50] Po procesie boh. został wywieziony do Wronek, skąd po 2 miesiącach trafił do nowego więzienia w Barczewie, a następnie do Rawicza. Współwięźniami w celi byli m.in. Korwin-Piotrowski, szef wywiadu na kraj w okresie okupacji, i Władysław Liniarski ps. „Mścisław”. Obydwaj początkowo skazani na karę śmierci, po ułaskawieniu odsiadywali wyroki 15 i 10 lat pozbawienia wolności. Boh. spędził z nimi rok, potem został zwolniony.
[00:12:00] 9 czerwca 1949 r. boh. wrócił do swojej rodzinnej wsi i do kwietnia 1950 r. „żył sobie spokojnie” w Śmieciuchówce. Potem na posterunek w Pawłówce zjechali funkcjonariusze UB i dwa-trzy razy w tygodniu przetrząsali dom boh. Jeden z nich poradził boh., by wyjechał.
[00:13:20] Boh. porozumiał się z rodzicami, że zamieszka w Suwałkach w domu brata ojca, który został ścięty w Królewcu. Losy Antoniego, brata boh., który po aresztowaniu w 1943 roku został wysłany do obozu koncentracyjnego Stutthof. Gdy zbliżał się front wschodni, został „przewieziony w głąb Niemiec do Steinhoffu”, tam zmarł.
[00:15:20] Po wyprowadzce ze Śmieciuchówki boh. dostał od ojca krowę, konia i stary wóz na drewnianych kołach, którym dorabiał. Sytuacja suwalskich rolników, wysokie podatki, wywózki do kopalni węgla jako kara za niewywiązanie się z obowiązkowych dostaw.
[00:17:00] W 1960 r. boh. zorganizował zebranie rolników w celu ustanowienia związku rolników kółka rolniczego. Rolnicy bali się kolektywizacji. Na spotkanie przyszło ok. 100 osób, z czego 87 podpisało deklarację przystąpienia do kółka rolniczego. Walka o wprowadzenie prawidłowej klasyfikacji gruntów. W 1959 r. władze wprowadziły Fundusz Rozwoju Rolnictwa, który wspierał zakup sprzętu rolniczego. Zakup ciągników dla kółka rolniczego i początek mechanizacji rolnictwa w całym powiecie.
[00:19:35] Boh. prowadził też na ul. Kolejowej farmę drobiarską dla zakładów drobiarskich w Suwałkach. Od 1960 r. branża ta również zakupiła nowoczesny sprzęt. Boh. pracował tam do 31 grudnia 1969 r. W 1965 r. wprowadzono „rolnicze grupy” i boh. dostał polecenie zorganizowania takiej grupy na terenie powiatu suwalskiego. Został jej kierownikiem, a z czasem dołączyły do spółki cztery inne gminy powiatu.
[00:22:00] W 1965 r. zarząd Wojewódzkiego Związku Kółek Rolniczych zlecił boh. utworzenie międzykółkowej bazy maszynowej. Został jej kierownikiem i pod jego rządami baza prowadziła działalność gospodarczą. Kiedy odchodził w grudniu 1969 r., flota z dwóch ciągników urosła do 22 zestawów maszynowo-ciągnikowych, kombajnu, kosiarki i in.
[00:23:30] W 1970 r. boh. dostał 200 tys. kredytu i zaczął budować nową bazę drobiarską. Rozwój zakładów drobiarskich i początek produkcji drobiu wodnego. Kolejny kredyt (3,5 miliona złotych) i kolejna budowa. Rozwój do 1989 r., w którym „przyszedł Balcerowicz, rozłożył nie tylko drobiarstwo, ale też inne gałęzie produkcji rolniczej”. [+]
[00:25:15] W 1988 r. w stadzie kaczek boh. wykryto salmonellę. Po oczyszczeniu fermy planował wstawić nową partię drobiu, ale „już wszystko rozpadło się”. Ferma drobiarska na początku lat 70. była prowadzona w formie czteroosobowej spółki, m.in synów Krzysztofa i Antoniego Ułanowicza oraz Waldemara. Ok. 1971 r. wprowadzono system zachęcający rolników do zwiększenia produkcji. Za wykonanie wysokiej normy obiecywano emeryturę rolniczą. [boh. czyta dokumenty] Za 1 mln zł obrotu rocznie emerytura wynosiła 6500 zł. W spółce boh. to się udało – w 1972 r. wyprodukowali na rzecz państwa za kwotę ponad 4 mln złotych. Potem produkcja rosła osiągając w 1988 r. wynik ok. 52 mln.
[00:31:20] Dzieciństwo boh. i czasy przedwojenne. Dziadek boh. miał czterech synów, z których trzech wyjechało do USA. Czwarty, ojciec boh., został zwerbowany do wojska carskiego, w którym służył trzy lata. Po odbyciu służby ożenił się, a rok później w 1912 r. urodził się syn Antoni. Po narodzinach pierwszego syna ojciec wyjechał na cześć lat do USA. Po jego powrocie przyszli na świat kolejni synowie: boh. (ur. 1922), Zygmunt (1924) i Henryk (1929).
[00:33:20] W Śmieciuchówce była jedynie szkoła czteroklasowa i boh. uczęszczał do siedmioklasowej szkoły w Jeleniewie. Ukończył ją w 1936 r. Rodziców boh. nie było stać na dalszą edukację syna i do 1939 r. pracował razem z nimi na gospodarce. Po wybuchu wojny został przez Niemców wywieziony na roboty przymusowe.
[00:34:20] Przed wojną boh. przeszedł szkołę przysposobienia wojskowego prowadzoną przez 2 Pułk Ułanów w Suwałkach pod dowództwem kpt. Święcickiego [Czesław Jan Święcicki]. 25 sierpnia 1935 r. [prawdopodobnie 1939, przejęzyczenie boh.] nastąpiła mobilizacja i boh. z innymi stawił się w Suwałkach gotowy do walki. Ponieważ nie miał ukończonego 20 roku życia, został odesłany do domu – była to jego „największa tragedia”. Pracował z rodzicami i bratem na gospodarce, a w 1940 r. został wywieziony do bauera na roboty przymusowe.
[00:36:10] 1 września 1939 r. nastąpił nalot na Suwałki. Zrzucono 2-3 bomby na stację kolejową, zginęło trzech cywilów. Suwałki zostały też ostrzelane z artylerii. Pierwszy kontakt z Niemcami boh. miał w Bakałarzewie. Doszło tam do pierwszego w okolicy starcia z wojskiem niemieckim, które zaatakowało m.in. polski posterunek KOP [Korpus Ochrony Pogranicza]. Atak został odparty, jeden z Niemców został zabity. Granica była obstawiona polskim wojskiem, ale przed 17 września i wejściem Rosjan polskie wojska ruszyły w kierunku Warszawy. Wojska radzieckie po dwóch tygodniach wycofały się, a na ich miejsce przyszli Niemcy.
[00:39:30] Egzekucje niemieckie. 26 kwietnia 1940 r. w lesie za Suwałkami Niemcy rozstrzelali 13 członków Związku Walki Zbrojnej. 1 kwietnia 1944 r. powieszono 16 partyzantów. W międzyczasie dochodziło do potyczek z Niemcami, np. w Krzemiance k. Jeleniewa akowcy napadli na posterunek.
[00:41:10] Roboty u bauera. Żona boh. pochodziła z Bakałarzewa i też trafiła na roboty. Bauer, u którego pracował boh., nazywał się Niedźwiedzki, miał polskie pochodzenie. Jego synów i kuzyna Adolfa zabrano do niemieckiego wojska. On sam obawiał się powołania na front i przekazywał boh. zasady pracy na swojej gospodarce. Został powołany do „pospolitego ruszenia” [Volkssturmu] w 1944 r.
[00:42:50] Obóz w Suwałkach dla jeńców sowieckich po ataku Niemiec na ZSRR w 1941 r. Warunki w obozie. Historia aresztowania i rozstrzelania męża kuzynki boh. Cmentarz zmarłych jeńców pod lasem w kierunku Jeleniewa. W 1945 r. Rosjanie ogrodzili teren i postawili pomniki. Po wojnie nastała nowa władza. Boh. udało się przetrwać pierwszą obławę w 1945 r, podczas drugiej w 1946 r. został aresztowany.
[00:47:20] Aresztowanie 16 działaczy AK w 1943 r., wśród nich brata boh., było wynikiem donosu. Donosiciele Butkiewicz i Warakomski mieszkali niedaleko domu stryja boh. Na brata boh. prawdopodobnie doniósł Warakomski, później został złapany i ukarany przez partyzantów. Butkiewicz wyjechał razem z uciekającymi Niemcami i ślad po nim zaginął, jego żona zmieniła nazwisko.
[00:48:30] Boh. wstąpił do AK na miejsce brata, zadania w konspiracji [boh. pokazuje dokumenty].
[00:50:50] Kiedy [we wrześniu 1939] przyszli sowieci, nie dotarli do Śmieciuchówki. Zatrzymali się na Pawłówce, gdzie znajdował się posterunek policji. W Łanowiczach był niewielki majątek należących do p. Kutyłowskich, właściciele zdążyli uciec. Na wójta Pawłówki został wybrany analfabeta. Po tygodniu na miejsce Rosjan przyszli Niemcy.
[00:53:45] W czasie okupacji rodzinie boh. „nie było tak źle”. Rolników obowiązywały dostawy, ale Niemcy pozwolili mieć świnię, dozwolony był ubój raz na rok. Kiedy boh. pracował u bauera, w Niemczech życie toczyło się normalnie do nadejścia frontu w 1945 r. We wsi był wyznaczony nadzorca nad Polakami, mówił po polsku i nikomu nie robił krzywdy. Polacy pracowali u Niemców i prawie każdy niemiecki gospodarz miał pracowników z Polski.
[00:55:00] Obława augustowska. W czasie obławy w 1946 r. boh. był w Śmieciuchówce. Przyjechało UB i aresztowało boh. i jego kolegę. Przez dwa tygodnie trzymano ich w piwnicy na ul. Kościuszki, a następnie wywieziono do Białegostoku związanych razem za ręce złożone z tyłu. Na miejscu ich rozdzielono i trzymano oddzielnie. Podczas obławy w 1945 r. boh. nie został aresztowany, skupiono się wtedy na aresztowaniu „części wschodniej”.
[00:56:35] Kiedy wchodzili Rosjanie, trzech członków lokalnego AK rozerwało się granatem. Ich rodziny otrzymały współcześnie odznaczenia państwowe.
[00:57:50] Życie codzienne boh. w więzieniu. W Barczewie w ogólnej celi było 15 więźniów, w Rawiczu cela czteroosobowa. Historie współwięźniów. Boh. był w Białymstoku na pogrzebie komendanta W. Liniarskiego „Mścisława”. Wojenna historia aresztowania M. Korwin-Piotrowskiego i odbicia go przez AK z więzienia w Wiśniczu.
[01:00:00] Więźniowie skazani razem z boh. nie pracowali. Jednemu z nich w ramach amnestii skrócono wyrok z 12 do 8 lat, nie doczekał jego końca - zmarł w Rawiczu. W celi rozmawiano „normalnie” choć niezbyt swobodnie, obawiano się podsłuchu. Boh. odsiedział 3 lata za działalność przeciwko rządowi. Po zwolnieniu z więzienia w czerwcu [1949] wrócił do Śmieciuchówki. Jego córka (ur. 1946) miała prawie trzy lata, syn urodził się w 1953 r.
[01:03:00] W 1956 r. do władzy doszedł Gomułka i rozwiązał Urząd Bezpieczeństwa. Wcześniej sąsiad bał się sąsiada, po 1956 r. ludzie czuli się swobodniej. Boh. organizował koła rolnicze.
[01:04:00] Obława Augustowska z 1945 r. W zachodniej części powiatu suwalskiego nikt początkowo nie wiedział o obławie. Polski rząd starał się uzyskać od Rosjan informacje o ciałach zamordowanych, ale bez rezultatu. Działalność boh. w Zrzeszeniu „Wolność i Niezawisłość” w latach 1945-46. Aresztowania zaczęły się w styczniu 1946 r., wcześniej panował spokój i „żyli normalnie”.
[01:05:50] Opowieść byłego partyzanta Brygady Wileńskiej o rozbrojeniu przez sowietów. Trafił na Kołymę do kopalni złota. Żona szukała go po wojnie przez Czerwony Krzyż, nie mogąc odnaleźć wyszła ponownie za mąż. Gdy wrócił, pracował jako kelner w restauracji w Augustowie, nie miał pretensji do żony. [+]
[01:08:45] Po aresztowaniach w 1945-46 działalność opozycyjna na terenach Suwalszczyzny została uciszona. [Jan] Szostak, kolaborant, który współpracował z Rosjanami i sporządził listę osób do zatrzymania. Po zwolnieniu się z UB został rzemieślnikiem. Kiedy umarł, ludzie zdewastowali jego pomnik w Augustowie.
[01:11:50] Pierwsze rozstrzelanie na terenach boh. w okresie okupacji niemieckiej miało miejsce 26 kwietnia 1940 r. - rozstrzelano wówczas 12 żołnierzy i jedną nauczycielkę, przy której znaleziono broń. Dowódcą żołnierzy był kpt. Bielecki z 3 Pułku Szwoleżerów. W jego grupie był szpieg niemiecki. Aby przypodobać się okupantowi, namówił kapitana do wysadzenia kina w Suwałkach. Donosiciel powiadomił Niemców o planowanej akcji i żołnierzy rozstrzelano. [+]
[01:14:30] Podczas pracy u bauera boh. brał czasem wolne i odwiedzał dom rodzinny. Dostał też tydzień urlopu. Oprócz boh. pracowała tam służąca niemiecka, którą potem zastąpiła Ukrainka. Bauer był dobrym człowiekiem, ale z ostrożności boh. nie poruszał z nim kwestii politycznych.
[01:16:00] Zanim brat Antoni trafił do Stutthofu, był przesłuchiwany w Suwałkach. Szef lokalnego gestapo poszczuł go psem. Kiedy mama przynosiła mu bieliznę na zmianę, jego ubranie było we krwi. Z Suwałk wywieziono go do Tylży w Prusach Wschodnich [Tilsit Stadt], a stamtąd do obozu koncentracyjnego w Stutthof. Kiedy obóz został wyswobodzony przez wojska amerykańskie, Antoniego już w nim nie było. Wcześniej, wraz ze zbliżaniem się Rosjan, został przemieszczony do Steinhoff w Prusach Zachodnich i zabity.
[01:18:20] Rodzice boh. podczas okupacji mieszkali w Śmieciuchówce razem z dwoma młodszymi braćmi boh. Brat ojca boh. miał w momencie aresztowania 70 lat. Przed wojną pracował w sądzie i miał pozwolenie na broń. Prawdopodobnie kapusie podpuścili Niemców i został zabrany razem z innymi. Warakomski pracował u Niemca w magazynie rolniczym, AK wykonało na nim wyrok. Po Butkiewiczu słuch zaginął.
[01:20:55] W latach 70. boh. zaczął budować fermę drobiu. W latach 90. biznes drobiarski skończył się i boh. z synem rozwinął hodowlę świń. Opis procesu hodowlanego. Wpływ reform Balcerowicza na biznes i fundusze boh.
[01:22:20] Trauma wojny w snach boh. W ostatnich pięciu latach boh. nie może zasnąć bez leków nasennych. Koszmary nocne.
[01:23:40] W 1946 r. ojciec boh. przejął gospodarstwo po swoim bracie zabitym przez Niemców. Opis budynków gospodarskich i zmiany, jakie wprowadził boh. po przeprowadzce do domu stryja. Młodsi bracia boh. nie zdobyli zawodu - zajmowali się rolnictwem i pracami w gospodarstwie pod kierownictwem boh. Starszy brat Krzysztof zmarł w 1949 r. na nowotwór. Drugi brat Waldek ma córkę, jego syn w wieku 33 lat zmarł na nowotwór.
[01:26:20] Boh. zakładał związki branżowe rolników m.in. producentów drobiu, trzody chlewnej i bydła. Zanim Balcerowicz „zaczął rozkładać spółdzielczość”, boh. zamawiał dla rolników nawozy w zakładzie w Policach, skąd potem zaproponowano mu prowadzenie sprzedaży zakładowej. Warunki współpracy. Gminne spółdzielnie upadły.
[01:29:10] Po boh. prowadzenie gospodarstwa przejęła Marzena, „sprytna i pojętna” córka jego brata Waldka. Problemy boh. ze słuchem. Odszkodowanie za pobyt w więzieniu (155 mln zł) otrzymane w 1991/92 r.
mehr...
weniger

Bolesławski Bartosz

Instytut Pileckiego

Film