Lebiedziński Aleksander

Świadkowie Epoki

IP/DF/SE/0486

11 marca 2019, Wrocław

2:05

Aleksander Lebiedziński (ur. 1950, Wrocław) opowiada o rodzicach i okolicznościach ich przyjazdu do Wrocławia, a także o swojej edukacji w latach PRL. Wspomina wydarzenia marcowe oraz udział w studenckim kontrpochodzie pierwszomajowym w 1968 roku. Relacjonuje własną działalność opozycyjną we Wrocławiu w latach 1976-1980 (kolportaż i organizacja druku niezależnych pism) i współpracę z Piotrem Starzyńskim i Kornelem Morawieckim. Kolejnym tematem relacji są strajki w sierpniu 1980 r. we Wrocławiu, zaangażowanie w NSZZ „Solidarność” w latach 1980-1981 oraz pierwsze dni stanu wojennego.

[00:00:06] Autoprezentacja boh. urodzonego w 1950 r. we Wrocławiu.
[00:00:16] Rodzice poznali się na Uniwersytecie Wrocławskim. Ojciec po kilku latach wyjechał do Warszawy i boh. wychowywała matka. Dziadek, inż. górnictwa Edmund Grabianowski, był uczestnikiem powstań śląskich, zakładał drużyny piłkarskie, w tym Polonię Bytom – patriotyczne wychowanie wnuka. Ojciec boh. pochodził z Kijowa, brał udział w bitwie pod Stalingradem, został ranny i trafił do szpitala. Gdy stamtąd wyszedł, dowiedział się o powstaniu polskiego wojska i tam wstąpił. Z polską armią przyszedł do Polski, służył do 1947 r., a potem poszedł na studia i poznał matkę. Ojciec ściągnął rodzinę z Kijowa, choć sowieci chcieli, by wracał do ZSRR. Gdy służył w wojsku polskim, NKWD chciało zrobić z niego donosiciela.
[00:03:12] Kształtowanie boh. przez ojca – wiadomości o Związku Radzieckim. Ojciec słabo mówił po polsku, ale dobrze po ukraińsku i rosyjsku. Pracował jako wykładowca rosyjskiego, a potem zajmował się teorią języka, fonetyką, był autorem kilku książek – jego patriotyzm. Po latach ojciec drugi raz się ożenił i miał trzy córki.
[00:07:22] Działalność boh. w młodości – incydent we wsi Karpniki. Znajomi ojca Paciejewscy zostali przesiedleni na Ziemie Odzyskane z Białorusi w 1957 r. – stosunek znajomego do Czesława Niemena. Opinie ojca na temat Ukraińców ze wschodu i zachodu Ukrainy.
[00:11:05] W 1968 r. boh. dołączył do studentów podczas manifestacji pierwszomajowej. Grupa zatrzymała się przed trybuną honorową i skandowano hasła związane z wydarzeniami marcowymi. Uczestników manifestacji filmowano.
[00:13:06] Boh. jako student uważał, że najazd na Czechosłowację to błąd – głos w dyskusji. Rozmawiał też z Bułgarami studiującymi we Wrocławiu, którzy dziwili się, że w państwie socjalistycznym ludzie chodzą do kościoła. Boh. należał do Klubu Inteligencji Katolickiej. Studiował architekturę wnętrz w Wyższej Szkole Sztuk Plastycznych – wilczy bilet. Boh. ożenił się i ma troje dzieci.
[00:16:00] W roku 1976 pracował w złotnictwie. Józef Puciłowski, znajomy z KIK, miał kontakty z Michnikiem i dał boh. Komunikat KOR – słuchanie Wolnej Europy. Boh. na spotkaniu KIK z udziałem posła Stefana Kisielewskiego powiedział o tym, że w Hali Ludowej niszczeje „Panorama Racławicka” – obraz a stosunki polsko-radzieckie. Babcia żony płynąc do Stanów przekazała wiadomości o obrazie Wolnej Europie i mówiono o tym na antenie. Boh. wykonywał odbitki zdjęć Piłsudskiego i rozpowszechniał je, dał takie zdjęcia Kisielewskiemu – zmiana w traktowaniu boh. w KIK.
[00:20:12] Boh. przynosił bibułę proboszczowi z kościoła św. Augustyna. Brał udział w zbiórce pieniędzy – kwota wpłacona przez prof. Ferencowicza, który potem udostępnił mieszkanie na drukarnię Kooperatywy Wydawniczej „Wyzwolenie”. W pierwszym dniu stanu wojennego Jadwiga Morawiecka zawiozła boh. do Ferencowiczów.
[00:23:06] Pieniądze dla KOR boh. zanosił do Józia [Puciłowskiego], który znał Michnika. Wkład Antoniego Macierewicza. Kontakty boh. z Piotrem Starzyńskim, ateizm kolegi, który ochrzcił się w czasie internowania. Analiza Konstytucji PRL dokonywana przez Starzyńskiego.
[00:25:50] Na powielaczu w banku drukowano „Deklarację praw człowieka i obywatela” – podejrzenie, że dziewczyna, która to robiła straciła pracę. Wspomnienie akcji podjęcia z banku pieniędzy „Solidarności” przez [Józefa] Piniora i jego towarzyszy. [dopowiada prowadzący]. Boh. kolportował deklarację. Piotr Starzyński nawiązał kontakt z Mirosławem Chojeckim – techniki druku. Ramki do druku były zbijane w mieszkaniu boh. – miejsce ukrycia farb.
[00:29:17] Mieszkanie na drukarnię udostępniła znajoma babci. Drukowano poradnik Jana Olszewskiego na temat zachowania w czasie przesłuchań oraz broszurę o ruchu demokratycznym. Stosunek boh. do poglądów Kuronia i Michnika. Pojawił się „Głos” Macierewicza. Piotr Starzyński brał udział w wydaniu edycji wrocławskiej, opisywał represje w stosunku do osób, które zebrały się pod Halą Ludową. Starzyński spotykał się w Warszawie z ojcem boh. – kwestia współpracy z Macierewiczem.
[00:31:57] Boh. kolportował we Wrocławiu „Biuletyn Informacyjny”. Wydrukowano w nim tekst piosenki Andrzeja Waligórskiego, który był sąsiadem boh. – uzyskanie autografu.
[00:33:08] Powstał pomysł wydawania „Biuletynu Dolnośląskiego” – reakcja Józefa Puciłowskiego. Redaktorem naczelnym był Piotr Starzyński, winietę zaprojektował Henryk Lis. Współpraca z państwem Hoffmanami, plastykami, których potem boh. wprowadził do „Solidarności”.
[00:34:50] Piotr Starzyński skontaktował się z państwem Romaszewskimi i założył w swoim mieszkaniu Biuro Interwencyjne, mówiła o tym Wolna Europa. Wizyta Jacka Kuronia u Starzyńskiego – obstawienie mieszkania przez bezpiekę, fortel wykorzystany do opuszczenia lokalu.
[00:36:56] Drukowano w podziemiu „Nierzeczywistość” Mariana Brandysa. W Kooperatywie Wydawniczej Wyzwolenie boh. drukował z Wiesławem Moszczakiem – broszura Stefana Kisielewskiego o socjalizmie, którą potem w mieszkaniu boh. skonfiskowała Służba Bezpieczeństwa. Drukowano też Stefana Kurowskiego.
[00:39:12] Aktywność i poglądy Piotra Starzyńskiego. Redaktorem naczelnym „Biuletynu Dolnośląskiego” został Jan Waszkiewicz. Na spotkaniu redakcyjnym pojawił się Kornel Morawiecki – pierwsze wrażenia. Boh. miał zaopatrywać tajne struktury wydawnicze w papier. W sklepie papierniczym spotkał Kornela, który też interesował się papierem. Boh. kupił papier w ryzach, przewieziono go do piwnicy państwa Widajewiczów. W czasie strajków w Gdańsku i Wrocławiu [w sierpniu 1980] Piotr Starzyński ukrywał się u nich na strychu, Jan Ferencowicz zawiózł go do zajezdni [autobusowej].
[00:44:28] Kwestie drukowania, pomoc Leszka Budrewicza. W czasie strajków sierpniowych boh. spotkał na ulicy Mariusza Wilka, którego milicja przywiozła z Gdańska do Wrocławia. Wilk szukał znajomych, część ludzi ukrywała się. Boh. zorganizował spotkanie z Wilkiem, który chciał opowiedzieć o tym, co się dzieje w Stoczni Gdańskiej. Dom znajomego z KIK-u pana Puczki przy ul. Piastowskiej okazał się „trefny”. Spotkanie odbyło się, był na nim m.in. Leszek Skonka, krytyk KOR-u. Rozważania na temat przejęcia KOR przez lewicę, kalkulacje Macierewicza. U Skonki spotykali się Bolesław Gleigewicht, Stanisław Hartman, prof. Duda. Boh. przyprowadził tam ojca, który stracił pracę i liczył na pomoc Skonki. Pan [Tadeusz] Puczko zapewne złożył raport o spotkaniu z Mariuszem Wilkiem.
[00:50:24] Boh. ściągnął do strajkującej zajezdni Piotra Starzyńskiego. Noce w sierpniu [1980] były zimne i organizował pomoc dla strajkujących. Jeździł Syrenką z Andrzejem Trąbskim po koce, chleb – postawy pracowników sklepu oraz przedszkola. Zajechano do parafii ks. Stanisława Orzechowskiego – opinia Puciłowskiego na jego temat, boh. zapytał księdza, czy nie odprawiłby mszy dla strajkujących w zajezdni. Ksiądz nie wiedział co się dzieje, ale wyraził zgodę. Boh. poszedł w zajezdni na wiec, akurat przemawiał Krzysztof Turkowski – głosowanie w sprawie mszy. Ksiądz Orzechowski odprawił dwa nabożeństwa. [+]
[00:55:34] Boh. znał księdza Adama Wiktora, któremu, podobnie jak poprzedniemu proboszczowi, dostarczał bibułę. Strona organizacyjna mszy w zajezdni – akcesoria. Kontakty z ks. Franciszkiem Głodem i innymi księżmi, drukowanie plakatów Ruchu Światło-Życie. Boh. pracował w pracowni plastycznej w Wojewódzkim Ośrodku Postępu Rolniczego, znajomi z powielarni drukowali materiały od księdza Kruczyńskiego, boh. je projektował. Boh. pracował tam do listopada 1979 – namierzanie esbeckie. Nie rozprowadzał bibuły w pracowni, ale wiedział, kto to robił.
[01:00:28] Zbieranie akcesoriów do odprawienia mszy świętej – portret Jana Pawła II, który po mszy zaginął. Krzyż pożyczył ks. Adam Wiktor. Po drugiej mszy rozbierano ołtarz, krzyż zawieszono w zajezdni. Ksiądz Adam Białek odprawił mszę w zajezdni tramwajowej – ranga księdza Orzechowskiego.
[01:04:56] W czasie mszy rzucano ulotki, wyłapano osoby, które to robiły. Kornel Morawiecki dobiegł do szlabanu zajezdni, ale robotnik nie chciał go wpuścić – interwencja boh. Redaktorka z telewizji namawiała strajkujących w zajezdni, by zakończyli protest i zatrzymano ją. W czasie mszy zorganizowano spowiedź w autobusach – kolejki. W czasie msza za płotem zajezdni zgromadził się tłum wiernych.
[01:08:40] Zakończenie strajku po powrocie emisariuszy z Gdańska – rozwożenie działaczy autobusem do domów. W zajezdni został Zbigniew Kopystyński z Elwro, który udzielał informacji. Potem otrzymano siedzibę przy placu Czerwonym. Boh. zajmował się drukowaniem komunikatów, a potem „Solidarności Dolnośląskiej”. Tomasz Wacko i Piotr Starzyński chcieli być szefami powielarni. Andrzej Pawlik i boh. namówili Krzysztofa Małeckiego, szefa powielarni w Cuprum, by pomógł organizować drukarnię offsetową – dalsza działalność Małeckiego. Zmiana techniki drukowania.
[01:14:23] Wydano m.in. książkę o tematyce geopolitycznej Zbigniewa Brzezińskiego – opinia Piotra Starzyńskiego na ten temat. Kornel Morawiecki chciał, by boh. drukował „Biuletyn Dolnośląski”. W drukarni pracował rysownik Tadek Kuranda, w redakcji był Jarosław Broda, felietony „po linii Mazowieckiego” pisał Maciej Zięba. Oczekiwano, że do zespołu dołączy Lothar Herbst. Boh. znał Ziębę wcześniej – współpraca przy pisemku KIK „Wiązka”. Zięba i Józek [Puciłowski] w stanie wojennym wstąpili do zakonu dominikanów.
[01:17:40] Józiowi [Puciłowskiemu] nie podobało się, że boh. bliżej było do Morawieckiego i Starzyńskiego. Oczekiwał, że boh. będzie w KIKu kimś takim jak Maciej Zięba, że będzie studiował historię u [Adolfa] Juzwenki – ocena Juzwenki jako historyka.
[01:18:45] Plakaty na pierwszy Tydzień Kultury Chrześcijańskiej we Wrocławiu wydrukował metodą sitodruku kolega ze studiów Andrzej Wronowski – kontakty z Maciejem Ziębą, kwestia zapłaty. Boh. zrobił zdjęcie kościoła Ducha Świętego zaprojektowanego przez [Tadeusza] Zipsera i wykorzystano je na plakacie. Uwagi kardynała Gulbinowicza do kościoła Opatrzności Bożej – kopuła w kształcie tiary papieskiej. Matka boh. znała prof. Zipsera, który był barwną postacią na Politechnice Wrocławskiej. Józiu [Puciłowski] chciał, by plakat był bardziej dynamiczny, w stylu dawnych plakatów socrealistycznych.
[01:24:15] W zespole „Solidarności Dolnośląskiej” byli m.in. Jarosław Broda, Tadek Kuranda, Agnieszka Sidorska – kontakt w podziemiu, druk książek. Boh. nie pracował długo w „Solidarności Dolnośląskiej”, naraził się, bo na spotkaniu z Michnikiem jesienią 1980 nie zgadzał się z nim. Pretekst do zwolnienia z drukarni.
[01:28:56] Kornel [Morawiecki] ponawiał propozycje druku offsetowego „Biuletynu Dolnośląskiego”. Boh. brał udział w marszu w obronie więzionych za przekonania zorganizowanym przez [Karola] Modzelewskiego. Atmosfera w 1981 r. – kwestia zabezpieczenia sprzętu. Wspomnienie [Antoniego] Lenkiewicza, który chodził w czarnej koszuli – ubiór a poglądy. Antoni Macierewicz a KOR i lewica – rozważania. Działalność Macierewicza w harcerstwie.
[01:40:34] 13 grudnia 1981 szwagier pracujący na kolei w Warsie przyszedł do domu boh. mówiąc, że jest stan wojenny. Po mszy grupa ludzi stała przed kościołem św. Augustyna. Podjechała maluchem Jadzia Morawiecka [i pojechano do prof. Ferencowicza]. Do boh. przyszli Moszczakowie – pytanie o miejsce do drukowania. Wcześniej boh. drukował z Wiesławem Moszczakiem u prof. Ferencowicza i wiedziano, że może załatwić lokal. Za zgodą gospodarzy [państwa Widajewiczów] drukarnię umieszczono na strychu domu przy Kampinoskiej 11. Tam wydrukowano pierwszy komunikat. Redakcją zajmowali się Romek i Helena Lazarowiczowie.
[01:46:20] Boh. dowiedział się, że Piotr [Starzyński] został internowany. Na początku stycznia [1982] został wezwany przez SB. Myślał, że zostanie zatrzymany i postanowił wymalować hasła na blokach przy ul. Jaworowej. W czasie wieczornej akcji coś go spłoszyło, gdy uciekał przewrócił się i esbek go złapał. Wedle pouczeń matki zaczął krzyczeć i z domów zaczęli wychodzić ludzie. Esbek puścił go, boh. przypadkiem zdjął mu zegarek z ręki – trofeum. Niedaleko mieszkał Marek Petrusewicz, który słyszał krzyki i rozpoznał głos boh. [+]
[01:51:11] Na drugi dzień boh. poszedł na SB, po przesłuchaniu został wypuszczony – słowa esbeka. W pierwszych dniach stanu wojennego chodził do głównej siedziby Kornela [Morawieckiego] w bloku przy ul. Kamiennej – weryfikacja przynoszonych wiadomości.
[01:53:36] Boh. zainstalował drukarnię [przy Kampinoskiej], ale nie zajmował się drukowaniem. W stanie wojennym zajmował się kolportowaniem bibuły, z większym rozmachem robił to, gdy powstała Solidarność Walcząca – jej wydawnictwa. Zaprzysiężenie SW ze sztandarem organizacji odbyło się u księdza Adama Wiktora. Boh. trzymał sztandar w czasie uroczystości. W późniejszych latach były przysięgi, ale bez sztandaru. Zbigniew Oziewicz odbierał przysięgi w terenie.
[01:58:05] Boh. był łącznikiem. Przekazywał listy Oziewicza, członka rady politycznej, Zofii Szutrak, która mieszkała przy ul. Jarzębinowej. Listy były dla Kornela Morawieckiego – korespondencyjne zebrania rady politycznej SW. Dom Oziewicza był namierzony przez SB – otwarte drzwi, by esbecy ich nie wyważali, podsłuch w domu. Gdy Oziewicz chciał wyjść, wkładał perukę, szedł przez piwnice i wychodził inną klatką. Morawiecki liczył się ze zdaniem Oziewicza.
[02:02:03] Z Poznania przyjechał Maciej Frankiewicz. W Poznaniu kontynuowano drukowanie „Solidarności Walczącej” – działalność członków organizacji. Manifestacje w Poznaniu i Wrocławiu w latach 80. W 1987 r. SB przez trzy dni obstawiała mieszkanie boh. Kwestionowanie postaci Wałęsy – wiadomości i ostrzeżenia z Gdańska.
more...
less

Sołtysik Łukasz

Latusek Adam

Instytut Pileckiego

Film