Ukleja Irena

Świadkowie Epoki

IP/DF/SE/0773

2 sierpnia 2019, Starogard Gdański

1:54

Irena Ukleja z d. Cieślak (ur. 1931, Stanisławów) w kwietniu 1940 roku została z matką i rodzeństwem deportowana do Kazachstanu. Jej ojciec, przedwojenny policjant, został w 1939 roku uwięziony w obozie pracy w ZSRR – po amnestii w 1941 roku odszukał rodzinę w Kazachstanie, następnie dostał się do armii Berlinga. Po wojnie rodzina wróciła do Polski. Pani Irena pracowała jako nauczycielka.

[00:00:00] Stanisławów w latach 30-tych: stutysięczne, wielonarodowe miasto (Ukraińcy, Białorusini, Ormianie, Niemcy, dużo Żydów). I klasa szkoły powszechnej. Szczęśliwe dzieciństwo, troskliwy ojciec, patriotyczne wychowanie.
[00:02:00] Mama lwowianka, z d. Sydor, dbała o wychowanie dzieci. Ojciec był przodownikiem policji. Pokazywali piękno przyrody, wycieczki dorożką za miasto na festyny. Szkoła im. Emilii Plater. Starsza siostra Teresa.
[00:04:00] Siostra mamy Emilia należała do Legionów Piłsudskiego. Mama śpiewa pieśni patriotyczne, wierszyk.
[00:05:00] Przed wybuchem wojny latem w ogrodzie niedaleko domu przy ul. Zosina Wola 27 kopano schron.
[00:06:00] Wybuch wojny, wrzesień 1939 r. Klucz samolotów niczym żurawi, syreny, bombardowania. 17 dni bombardowań: dworzec kolejowy, koszary. Na podwórku działa przeciwlotnicze. Ucieczka do schronu, matka nakryła ciałem dzieci. Modlitwy podczas nalotów. Bombardowania dzień i noc.
[00:09:00] 17 września [1939] nad ranem wszystko ucichło. Pożegnanie z ojcem, który został aresztowany. Ucieczka żołnierzy rozbitków w kierunku Rumunii. Okrzyki Ukraińców „Polski nie ma”.
[00:11:00] Rosyjscy żołnierze na ulicach, wybuchy katiuszy, portrety Stalina, Lenina, Mołotowa. Czuwania pod więzieniem, gdzie uwięziono policjantów, oficerów i naukowców - wywiezieni przed Bożym Narodzeniem do Kozielska, Ostaszkowa, Katynia, Miednoje. Ojciec wywieziony do Starobielska. [+]
[00:13:00] 13 kwietnia 1940 r. nad ranem do domu weszli Rosjanie, rewizja, pół godziny na spakowanie. Mama zemdlała, pomoc sąsiadki. Radość siostry, lalki. Ciężarówka na dworzec kolejowy.
[00:15:00] Załadunek na dworcu, po 50 osób w wagonie, piętrowe prycze. Przy każdych drzwiach żołnierz z karabinem. Bez jedzenia i picia, ludzie rzucali chleb. O północy żołnierz rozdawał kaszę ze śledziami. Głód i pragnienie, zmarły chłopczyk wyrzucony do lasu. Pani Bielińska zmarła na pryczy – wyrzucona na oczach dzieci.
[00:18:00] Podróż przez miesiąc, postój niedaleko Czelabińska. Droga przez dobę, wojskowe ciężarówki, jechały z nimi hrabina [Bombowa] ze Lwowa i [Guzińska]. Wyładunek na stepie. Trzy „ziemlanki”, wycie wilków, noce w słomie. Kazaszka przygarnęła ich do swojego domu, dzielili się, czym mogli. Zupa, drewniane łyżki.
[00:21:00] Sąsiad, zrusyfikowany Polak, weterynarz zesłany w i wojnie światowej, przygarnął hrabiny myśląc, że mają kosztowności. Otruł je arszenikiem, NKWD nie ukarało go. Pochowane na stepie. Zaprosił matkę boh. do siebie - przerażenie matki. Przejazd z konwojentem do Kazanki – tam więcej Polaków.
[00:24:00] Pożywienie: rośliny ze stepu: komosa, dziki czosnek, szałwia. Budowa ziemlanki, zbudowanej z „cegieł” wyciętych z darni z ziemią. Mieszkali tam w 1940-41 roku. Mróz -60 stopni, poduszki przymarzały do ścian. Na ścianach zamiast tynku glina z odchodami krowy. Większość mieszkańców Kazanki stanowili potomkowie skazańców z czasów carskich, przychylnie nastawieni, pomocni.
[00:27:00] Mama pracowała w kołchozie. Rozrabiała glinę do budowy budynków – nogami. Rodzina pani Pasykowej. Jedzenie trzeba było zdobywać – szukać w stepie, wyprosić. Zupa z pokrzyw. Pieczarki w odchodach bydła. Głód.
[00:29:00] Zbieranie resztek ziarna po młócce, zupa z mąki, placki. Gospodyni często ich karmiła. Zupa szczi. Kołchoźnik mógł mieć świnie i kury, zesłańcy nie. Za pracę nie dostawali ani jedzenia, ani pieniędzy. Nikt się nimi nie zajmował.
[00:32:00] Kolejne miejsce: kołchoz Presno[go]rkowka, obłast Kustanaj, północny Kazachstan. Początek nauki. Boh. pasła 40 cieląt, siostra gotowała kołchoźnikom zupę – dla 50 osób. Boh. pracowała też na polu. Upały na stepach – pożary z gorąca.
[00:36:00] Warunki bytowe równie złe jak w Kazance. Roślinność stepowa, resztki z pola, czasem trochę mleka. W ziemlance mieszkały trzy rodziny. Żadnych rzeczy., niedostatek jedzenia, głód. Chleb w kosteczkę. Wilk idący za matką przez step. Modlitwy o przetrwanie. Rosjanie bali się polskich matek.
[00:40:00] Wielu ludzi zmarło na stepie, zostały sieroty. Polska pisarka Gordonówna [sic!] otworzyła polska ochronkę, 270 tys. dzieci zebranych w kazachskim stepie przeszło z Armią Andersa do Iranu, Iraku, na Daleki Wschód. Polska hrabina w Islandii [hr. Wodzicka z Nowej Zelandii?] przyjęła też polskie sieroty.
[00:41:00] Pobyt w przedszkolu, wiele dzieci z Leningradu, Moskwy – odsyłane przed wojną. Jedzenie, brat się z nią dzielił chlebem. I klasa szkoły w Presnogorkowce, siostra pracowała „na paszni”. Listy do ojca na front po rosyjsku, tęsknota za językiem polskim, książkami. Czasopisma organizowane przez Wandę Wasilewską. Postanowienie, żeby uczyć języka polskiego w Polsce – spełnione.
[00:43:00] Wiosna 1943 r. - odnalezienie przez ojca w Presnogorkowce, powitanie. Po kilku miesiącach ojciec poszedł do armii Berlinga. Rodzina została do 1946 r.
[00:45:00] Ojciec od 1939 r. przebywał w Kozielsku, potem w łagrze w okolicach Leningradu, skazany na 15 lat. Przeniesienie do kołchozu w Woskresience, gdzie miał pracę, nie było głodu, mieszkanie w kantorze kołchozu. Było cieplej. Wiosną poszedł do Armii Berlinga, wrócił po wojnie. [+]
[00:49:00] Boh. chodziła do szkoły, siostra pracowała w kuchni, mama dorywczo. Trzy polskie rodziny: pani Pasykowa (jej wszyscy czterej synowie zginęli w armii Berlinga) oraz dzieci zmarłej pani Bielińskiej.
[00:50:00] Zbieranie pozostałych na polu ziemniaków, kłosów zboża, młócenie. W Kazance byli od czerwca 1940 do wiosny 1941, w Presnogorkowce od wiosny 1942 do czerwca 1943 r., potem w Woskresience do 1946 r. Serdeczne pożegnanie w kołchozie. Boh. najlepszą uczennicą w szkole.
[00:54:00] Pobicie boh. i zabranie zupy przez komsomolca.
[00:56:00] Bezsilność matki z powodu jej głodujących dzieci.
[00:58:00] Decyzja o powrocie do Polski, pierwszy transport w Kustanaju – kołchoz zapewniał dowiezienie wozem konnym, śnieg na stepie – 7 dni. Dwutygodniowa kwarantanna w szkole, talony na odżywienie w restauracji, przejazd obok Katynia – staruszek pokazywał mogiły.
[01:00:00] W Polsce dary z UNRR-y (mleko skondensowane, konserwy rybne) polskie flagi na wagonach. Przyjazd na Pomorze, 4 km od Kutna do Raciborowa – brat ojca miał tam gospodarstwo. Ojciec zabezpieczał majątek w Milewie k. Grudziądza i tam sprowadził rodzinę.
[01:02:00] Powrót do Polski: na granicy w okolicach Baranowicz ksiądz odprawił mszę, pierwszą po siedmiu latach – płacz wracających zagłuszył organy, matka szczęśliwa. Marzenia o służbie Polsce. [+]
[01:04:00] Represje po powrocie: po pół roku nauki w liceum pedagogicznym nakazano boh. przenieść się do liceum ogólnokształcącego, nie zgodziła się. Nakaz pracy w Opaleniu, wezwanie do PZPR, odmowa. Karne wizytacje, hospitacje, gnębienie. Przeniesienie do Nowej Cerkwi, patriotyczna współpraca z księdzem.
[01:08:00] Rozpoczęcie studiów na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim (KUL), przerwane ze względu na śmierć matki i konieczność opieki nad ojcem, siostra w zakonie. Dokończenie studiów polonistycznych w Gdańsku, 46 lat pracy jako polonistka. „Każda lekcja podsumowana patriotycznie” , wycieczki krajoznawcze po Polsce. Ojciec kierował PGR w Milewie, wielki patriota, dobry gospodarz.
[01:11:00] Boh. ukształtowana przez patriotyzm, lektury patriotyczne, wielka miłość do Polski, na emeryturze dalej wychowuje młodzież w tym duchu. Książka „W bolszewickim piekle”. Pochwała służby drugiemu człowiekowi.
[01:14:00] Ojciec Andrzej Cieślak (ur. 1987), wstąpił do wojska w czasie zaborów, oficer we Lwowie, tam poznał matkę Julię Sydor, przeniesiony jako policjant do Stanisławowa. Przodownik policji, patrolował ulice, pomagał baciarom (łobuziakom), wychowywał ich. Troskliwy ojciec, wycieczki, spacery.
[01:17:00] Rodzeństwo bohaterki: siostra Teresa, brat Marian, brat Janek, który nie był na Sybirze, bo spędzał wtedy wakacje u ciotki we Lwowie. Po wojnie przyjechał z ciotką do Opola.
[01:19:00] Ojciec skazany na 15 lat ciężkich robót w okolicy Archangielska.
[01:19:00] Wrzesień 1939 – ojciec dyżurował w komisariacie, po wkroczeniu Rosjan rozbrojony, aresztowany. Przed Bożym Narodzeniem wywieziony do Starobielska, trzymany w klasztorze. Przywożono ich kibitkami do Katynia na egzekucję. Ojciec znał rosyjski.
[01:21:00] Rodzice ojca mieli małe gospodarstwo za Kutnem, boh. ich nie znała. Ojciec poszedł do wojska, bo chciał mieć stałą pracę i nie biedować.
[01:22:00] W Katyniu przed egzekucją źle wyczytali nazwisko ojca (Cześniak) [+]. Znajomość jęz. rosyjskiego go uratowała. Sąd w Moskwie – wyrok łagru w okolicach Archangielska 15 lat. Długie śledztwo w Starobielsku – całą noc nago z kapiącą na głowę lodowatą wodą.
[01:24:00] Praca w łagrze, wielu Polaków uwięzionych jeszcze z czasu Rewolucji Październikowej. Ojciec z łagrze do 1943 r., gdy usłyszał o Armii Andersa. Pieszo szedł do rodziny, szedł trzy miesiące.
[01:26:00] Powitanie z ojcem przed ziemlanką: początek lata 1940 [sic!], obdarty staruszek, zarośnięty i w łachmanach. Nie chciał mówić o Katyniu. [++]
[01:28:00] Ojciec dowiedział się, że w kołchozie w Woskriesience potrzebują kogoś, kto obmierzy pola, zatrudnienie w kołchozie „Kombajn”. Sprowadził rodzinę, mieszkali w dużym pomieszczeniu z drewnianą podłogą, dostatek jedzenia. Wrócił też polski policjant Szuszkiewicz.
[01:30:00] Informacja o formowaniu Armii Berlinga nad Oką. Siostra odwiozła ojca do Połowinki, droga do formującej się armii polskiej.
[01:32:00] Szkolenie wojskowe – nikt nie umiał szkolić, ojciec boh. został dowódcą kompanii, z którą doszedł do Zamościa i dalej w stronę Warszawy. Dotarł do Nowego, gdzie został.
[01:33:00] Niesnaski z Armią Krajową, odmowa wykonania poleceń partyzantów, rozbrojenie oddziału ojca przez partyzantów z Armii Krajowej. [+]
[01:35:00] Ojciec w zrujnowanej Warszawie, spotkanie z synem Jankiem.
[01:36:00] 2 lutego 1945 r. ojciec dotarł do Nowego, spadł z niezabezpieczonych schodów. Pobyt w szpitalu w Grudziądzu ze złamanym obojczykiem i pękniętą czaszką. Powrót do kompanii w koszarach w Nowym. Milewo, ochranianie majątku po Niemcu Zollenkopfie. W Milewie ojciec objął posadę dyrektora PGR: restaurował pałac, zakładał elektryczność.
[01:40:00] Sprowadzenie rodziny z Raciborowa do Milewa, koniec tułaczki.
[01:41:00] Zamieszkanie rodziny na piętrze pałacu, obok mieszkał aktor [Ryszard] Bacciarelli, jego ojciec był zastępcą kierownika PGR. Brat mieszka w Milewie do dziś.
[01:42:00] Po parcelacji PGR-ów przejęła spółka – pałac w ruinie, ogród przy pałacu zaorany, zdewastowane budynki gospodarcze. Smutek boh.
[01:43:00] Ojciec prowadził PGR do 1968 r., boh. pracowała wtedy jako polonistka w Swarożynie. Ojciec zachorował na żółtaczkę, zmarł w 1968 r.
[01:46:00] Ojciec wolał porzucić rodzinę w kazachskim stepie i iść walczyć o ojczyznę. Nie był komunistą, tylko patriotą, podobnie jak inni ochotnicy, m.in. synowie pani Pasykowej, którzy zginęli pod Lenino. Protest przeciwko nazywaniu żołnierzy Berlinga sługusami Stalina, komunistami.
[01:49:00] Katolicki pogrzeb ojca, chociaż był członkiem PZPR.
mehr...
weniger

Słomczyński Tomasz

Malawski Michał

Instytut Pileckiego

Film