Melski Stanisław

Świadkowie Epoki

IP/DF/SE/0519

27 marca 2019, Wrocław

1:14

Stanisław Melski (ur. 1955, Pyskowice) pochodzi z rodziny osiadłej w okolicach Złotoryi na Dolnym Śląsku. Jego dziadek był aresztowany i torturowany przez miejscowe PUBP, zmarł kilka miesięcy po zwolnieniu. Ojciec nie przystąpił do spółdzielni produkcyjnej, przez co spotkał go ostracyzm społeczny i różne „miękkie” represje. W 1980 roku Stanisław Melski ukończył studium aktorskie przy Teatrze Polskim we Wrocławiu, rok później został członkiem zespołu aktorskiego tego teatru. Działał w NSZZ „Solidarność” w Teatrze Polskim w Bydgoszczy (1980−1981) i we Wrocławiu (1981−1989). W czasie stanu wojennego prowadził niezależną działalność artystyczną w Teatrze Polskim we Wrocławiu, w grupie teatralnej Nie Samym Teatrem (NST) oraz w Duszpasterstwie Ludzi Pracy w parafii pw. św. Klemensa Dworzaka we Wrocławiu.

[00:00:07] Ur. 1 stycznia 1955 r. w Pyskowicach k. Złotoryi na Dolnym Śląsku. Rodzina wysiedlona w 1946 r. ze wsi Wołczuchy, pow. Gródek Jagielloński na Kresach Wschodnich. Rodziny zarówno ojca, jaki i matki osiadły w Pyskowicach. Dziadek Jan Melski zginął w wojnie polsko-ukraińskiej 1919 r. w obozie jenieckim koło Kołomyi, odznaczony Virtuti Militari. Renta po dziadku dla babci i trzech synów. Dziadek Jan Głowacki walczył w wojnie polsko-bolszewickiej. Losy stryja – uczestnika dwóch wojen. Dziadek „niesforna dusza”, zadenuncjowany przez sąsiada w latach 50., osadzony w Złotoryi, ofiara ubeckich tortur, zmarł w obecności boh.
[00:05:20] Rodzinie udało się uniknąć rzezi wołyńskiej dzięki ostrzeżeniu przez sąsiadów Ukraińców. Ojciec Adam Melski gospodarował na kawałku ziemi otrzymanym po reformie rolnej, odmówił przystąpienia do spółdzielni rolnej. Został za to aresztowany i skazany na karę więzienia i pracę w kamieniołomach w Strzegomiu. Akcja propagandowa przeciwko ojcu – oczernianie w komunikatach z megafonów na wsiach „szkodnik Adam Melski, kułak”. Rozwiązanie spółdzielni rolnych dekretem Gomułki.
[00:08:30] Zdobywanie kapitału kulturowego przez boh., lektura książek historycznych i klasyki literatury (Sienkiewicz), słuchanie opowieści świadków historii (Katyń). Wspomnienia ojca o agresji III Rzeszy na ZSRR (granica na Bugu): doskonała organizacja Niemców, przewaga techniczna, opis pochówku zabitych i rannych w bombardowaniach. Słuchanie Radia Wolna Europa, audycja „Randez vous” – koncert życzeń. Ojciec nie interesował się polityką.
[00:12:40] W 1970 r. nauka w technikum hutniczym. W szpitalu (szkarlatyna) poznanie byłego więźnia KL Auschwitz. „Szok” z powodu wydarzeń 1970 r., „mało kto interesował się polityką”.
[00:15:00] Spotkanie z opozycjonistą Zygmuntem Urbanem. Fragmentaryczne informacje w społeczeństwie na temat najnowszej historii Polski. Zaangażowanie boh. w działalność teatru studenckiego Studio Teatralne „Zaułek” – spektakl z przesłaniem politycznym „Ofiarowanie Izaaka”, teksty Herberta, Barańczaka, Kornhausera. Poruszenie wokół spektaklu podczas występów w krajach socjalistycznych – zainteresowanie SB. Powołanie boh. do wojska.
[00:20:10] Służba w Nadwiślańskich Jednostkach MSW – jednostka milicyjna do ochrony rządu, kompania reprezentacyjna. Przebieg służby, wydarzenia w czerwcu 1976 r. – obawy boh. przed interwencją przeciwko strajkom robotników. Obowiązkowe oglądanie „Dziennika telewizyjnego”.
[00:23:00] Dalsza służba wojskowa w Legnicy, występy w Zespole Śląskiej Estrady Wojskowej, zakwalifikowanie boh. na studia w Studium Aktorskim przy Teatrze Polskim we Wrocławiu. Wyjście (ucieczka) z wojska „przez szpital”. Podjęcie nauki w Studium Aktorskim w styczniu 1978 r.
[00:24:15] 10 Liczne kontakty towarzyskie na studiach (z wydziału polonistyki). Delegacja studentów na pogrzeb Stanisława Pyjasa, pierwsze podziemne wydawnictwa, aktywność opozycyjna studentów. Rozpoczęcie pracy w Teatrze Polskim w Bydgoszczy we wrześniu 1980 r. Początki „Solidarności” w teatrze, stanowisko przewodniczącego komitetu założycielskiego oraz członka komisji zakładowej. Zaangażowanie związku w pomoc socjalną dla pracowników.
[00:26:30] Pierwsze przesilenie w marcu 1981 r. przed strajkiem generalnym, boh. był szefem tajnej komisji na wypadek sytuacji wyjątkowej. Utrzymywanie stałych kontaktów z wrocławskimi kolegami. Blokowane przez cenzurę wydawanie wierszy boh. Publikacja wierszy w drugim obiegu „już w całej Polsce”.
[00:28:45] Po powrocie do Wrocławia z Bydgoszczy latem 1981 r. powrót do komisji zakładowej „S” w teatrze. Wprowadzenie stanu wojennego: opis okoliczności. Artykuł w „Biuletynie Dolnośląskim” o strukturach poziomych w PZPR (Iwanow z Towimoru).
[00:31:10] Zawieszenie pracy teatru po 13 grudnia [1981], wyrzucenie Kazimierza Brauna w 1983 r. W 1984 r założenie podziemnego teatru „Nie Samym Teatrem” – ścisłe związki z księdzem Adamem Wiktorem z parafii św. Klemensa Dworzaka. Spektakle: „Wyrok na Sierpień” na podst. protokołów z procesu Władysława Frasyniuka, „Anhelli” Słowackiego – dedykowany zamordowanemu ks. Jerzemu Popiełuszce, „Prawdę nosimy w zaciśniętych ustach” – w rocznicę Czerwca ’56, występy w całej Polsce. Andrzej Makowiecki. Podnoszące na duchu msze za ojczyznę. Coraz częstsze szykany, zatrzymania, zastraszenia wobec boh., wsparcie wybitnych adwokatów: Wende, Rossy, Kiszyny. Nakłanianie boh. do współpracy z SB.
[00:36:00] Podpisanie przez boh. petycji protestacyjnej w 1986 r. („Listu 204”, m.in. Herbert, Kuroń) przeciwko zorganizowaniu fasadowego kongresu kultury polskiej. W odwecie aresztowanie boh., przebieg przesłuchania na komendzie przy ul. Łąkowej, zastraszenia, propozycje wyjazdu za granicę. Wiersz o śmierci Michalczyka „Wiązanki i wieńce”. Współpraca z Leszkiem Nowakiem przy kolportażu prasy niezależnej: „Z dnia na dzień”, „Solidarność Dolnośląska”, „Obecność”, „Kultura niezależna”.
[00:40:35] Esbecy na spektaklach drugiego obiegu. W Warszawie w mieszkaniu naprzeciwko Domu Partii, na spektaklu „Wyrok na Sierpień” cała publiczność siedziała w maskach: „Warszawka się bała”. 48-godzinny areszt w Pile. Różne metody nacisku ubeków, dezinformacja, skłócanie współpracowników, rewizja w domu boh. [+]
[00:43:49] Wzrost świadomości politycznej dzięki dostępności książek z Zachodu, m.in. „Kultura” paryska, eseje historyczne, analizy polityczne o stalinizmie. „Czułem gdzieś z tyłu głowy, że to upadnie”. Nękanie boh. do 1988 r., zastraszanie eksmisją z mieszkania.
[00:46:10] Udział w demonstracjach. 3 maja 1982 r., manifestacja na pl. Grunwaldzkim, na ul. Świdnickiej, opis emocji towarzyszących „regularnej bitwie z zomowcami”: euforia grupy, „coś zwierzęcego”, nagromadzenie wściekłości, adrenalina. [+]
[00:49:30] Starcia przy „Trzonolinowcu”, akcja zaatakowania SKOT-ów koktajlami mołotowa z okien kamienic [+], przed hotelem Monopol. Siła tłumu, niebezpieczne reakcje sił bezpieczeństwa.
[00:51:15] Podczas występów teatru NST [Nie Samym Teatrem] w Polsce spotkania z opozycjonistami. W Nowej Hucie spotkanie księdza Jancarza, Anny Walentynowicz. „Zawsze za nami wataha esbeków”.
[00:53:10] Fala entuzjazmu po strajkach 1988 r. i Okrągłym Stole. „Nie wiedzieliśmy, kto za tym stoi”, idealistyczne nastawienie i apolityczna postawa boh., zorientowanie na obronę praw pracowniczych. Dramatyczne koszty reformy Balcerowicza: bezdomni, biedni dawni działacze środowiska podziemnego, tragedie rodzinne, alkoholizm. Ryzykowne zachowania uczestników starć z władzą w okresie działalności podziemnej.
[00:56:16] Dezorganizacja pracy zespołu teatralnego przez UB – zabieranie boh. na przesłuchanie w czasie prób, nękanie, prowokacje. Trudne do zniesienia sytuacje, załamanie nerwowe boh., koszty zdrowotne, psychiczne. Siła napędowa trwania przy oporze: młodość, formacja rodzinna, Bóg, patriotyzm, wzór bohaterów narodowych, marzenie o „normalnej Polsce”. Duma z „tysiącletniej tradycji chrześcijańskiej”.
[00:58:40] Obecnie unikanie zaangażowania politycznego, niezależność, „nie utytłałem się we władzę”. „Każda władza absolutnie deprawuje”. Koszty zaangażowania w „S” w teatrze – odsunięcie boh. od występów w teatrze na 10 lat po 2000 r. Docenienie zaangażowania opozycyjnego boh. – odznaczenie Złotym Krzyżem Zasługi. Medal Gloria Artis za dokonania artystyczne. Ciągłe działanie w obronie słabszych w „S”.
[01:02:00] Podsumowanie działalności opozycyjnej i związkowej. Współtwórcy i współpracownicy NST: Cezary Harasimowicz, Tadeusz Szymków, Halina Śmiela, Halina Skoczyńska, Genowefa Gena Wydrych, Henryk Niebudek, Jan Blecki, Ewa Kamas. Kazimierz Wysota, Andrzej Makowiecki, Bogusław Kierc, kompozytor Zbigniew Karnecki, Szymkiewicz (kierownik literacki), Andrzej Falkiewicz, Krystyna Miłobędzka, Danuta Kierc, Joanna Ładyńska, Edwin Petrykat, Zygmunt Bielawski. Niełatwa decyzja o podjęciu wówczas tego typu działalności. [+]
[01:05:15] Wpływ działalności opozycyjnej na pracę i karierę zawodową, sugestie dyrektora (Igor Przegrodzki) do zaprzestania działalności w NST. Dyrektor Jacek Bunsch pomógł zachować mieszkanie mimo nacisków SB. [+]
[01:07:50] Po odejściu Igora Przegrodzkiego wezwanie boh. do KW [PZPR], propozycja objęcia stanowiska dyrektora Teatru Polskiego we Wrocławiu przez boh., represje paszportowe – pierwszy wyjazd za granicę w 1988 r., „doznałem szoku”.
[01:09:45] Kolejny wyjazd za granicę przed wyborami w czerwcu 1989 r., widok muru berlińskiego. Wydanie drugiego tomu wierszy w wydawnictwie Kret w 1989 r., pomoc Jarosława Brody i Lothara Herbsta.
[01:11:20] W 1988 r. pierwszy kontakt z cenzurą w 1988 r. przy monodramie „Wór” o bezrobotnym człowieku – „nikt w Polsce nie wiedział, co to znaczy”. Trudy kariery literackiej poza Warszawą, brak recenzji w oficjalnej prasie. Propozycja przejścia do reżimowego Teatru Dramatycznego, potem do Powszechnego.
more...
less

Sołtysik Łukasz

Latusek Adam

Instytut Pileckiego

Film