Urbański Stanisław

Świadkowie Epoki

IP/DF/SE/1850

9 września 2022, Sulejów

0:48

Stanisław Urbański (ur. 1932, Sulejów) opowiada o okresie okupaji niemieckiej w Sulejowie. Pochodzi z rodziny rolniczej, po wojnie pracował w zakładzie przemysłu wapiennego w Sulejowie.

[00:00:10] Autoprezentacja boh. urodzonego w 1932 r. w Sulejowie.
[00:00:38] We wrześniu 1939 boh. miał rozpocząć naukę w szkole – bombardowanie miasta. Rodzice razem z dziećmi uciekali w kierunku Opoczna i dojechali do Gielniowa. Tam zorientowano się, że ucieczka nie ma sensu i wrócono do domu. Sulejów płonął po bombardowaniu – zniszczenia w mieście. W czasie bombardowania matka była w mieście, a ojciec był w pracy, w domu był boh. z czwórką rodzeństwa: trzema siostrami i bratem Marianem. W Kożuchowie mieszka siostra urodzona w 1929 r.
[00:04:22] Sytuacja w czasie okupacji – działalność partyzantów. Jednej nocy spalono kilka tartaków.
[00:05:08] Wspomnienie bombardowania Sulejowa. W czasie okupacji ojciec, pracownik tartaku, został aresztowany. Matka została sama i musiała zajmować się dziećmi. Szefem ojca w tartaku był Niemiec Zajfeld, porządny człowiek. Ten tartak także został spalony. W Sulejowie byli zamożniejsi mieszkańcy, np. Kieruzalowie, folksdojcze, którzy mieli służącą. Kieruzal pracował w gminie.
[00:08:24] Boh. widział zastrzelenie Żydówki w 1942 r. Kobieta wyzywała Niemca, który ją zastrzelił. Żołnierz znał język polski. W Sulejowie mieszkało więcej Żydów niż Polaków. Żydów wywieziono z getta w 1942 r. Boh. tłukł kartofle dla świń, w tym czasie do domu wpadł uciekający Żyd, który zjadł kartofle. Innego dnia Niemcy wieźli mężczyznę, który krzyknął, że jest synem aptekarza z Lublina i prosił, by dać znać jego rodzicom. Wspomnienie traktowania Żydów przez Niemców – piosenka śpiewana przez Żydów idących do pracy. [+]
[00:11:45] W mieście były łapanki. Ludzi wywożono do obozów. Dwaj stryjowie uciekli zimą z domu przez okno. W opinii boh. w getcie było 2 tysiące osób. Przed wojną Żydzi nie mieszkali we wsiach, tylko w mieście – handel żydowski.
[00:13:40] Młodzi ludzie uciekali z Sulejowa na wieś i do partyzantki. Wspomnienie ataku partyzantów na restaurację dla Niemców. Stryj Ignacy był w partyzantce, chodził z karabinem maszynowym. Boh. wysyłano do obozowiska partyzantów na Diablej Górze, czasem tam nocował. Być może przenosił jakieś wiadomości, ale wtedy o tym nie wiedział. Pewnego dnia był na moście w Dąbrowie i widział, jak Niemcy uciekali przed partyzantami. W tamtym czasie chodzono pieszo, „rower kto miał, to był panem w Sulejowie”.
[00:16:50] W Sulejowie nie było za dużo czołgów niemieckich, było dużo dział i broni ręcznej – rozmieszczenie bunkrów. W czasie wejścia Rosjan wjechało do miasta wiele czołgów. Wspomnienie rozbitego sprzętu wojskowego przy drogach. W 1945 r. wojsko polskie szło razem z Rosjanami.
[00:19:48] Boh. był za młody, by walczyć. Jako dzieciak był wysyłany do stryja mieszkającego w Jankowicach, w tamtym czasie nie wiedział dlaczego. „Tam partyzanci to sobie chodzili tak jak u nas Niemcy”. Diabla Góra była zajęta przez partyzantkę – wspomnienie spalenia przez Niemców pobliskiej wsi Klew.
[00:20:56] W 1942 r. zabrano ojca do obozu i rodzinie było bardzo ciężko – głód, wartość kawałka chleba. Chłopi musieli oddawać produkty rolne w ramach kontyngentu – represje za nie wywiązywanie się z dostaw obowiązkowych. Urodzony w Sulejowie Polak, Zimmer, zabrał z gospodarstwa rodziców boh. ostatnią krowę. Po wyzwoleniu przywieziono go do Sulejowa, „to litości prosił od matki mojej”. W mieście było 42 folksdojczów. Jeden ze stryjów też podpisał volkslistę, w tym czasie ojciec siedział w obozie w Austrii, a dwóch innych stryjów było w partyzantce. Ojciec był cieślą, przeżył obóz, został wyzwolony przez Amerykanów i wrócił do domu. W czasie pracy w obozie został ranny w rękę, ale zrobiono mu operację i ręka była potem sprawna, choć słabsza. Jeden ze stryjów stracił rękę na froncie w 1939 r. [+]
[00:25:54] Powroty do Sulejowa po wojnie. Opinia boh. na temat wojny – odniesienie do sytuacji na Ukrainie.
[00:27:26] Gdy zbliżał się front, matka z dziećmi uciekła do Włodzimierzowa, zatrzymano się w domu Nowaka. Pierwszy czołg wjechał do Sulejowa od strony Łęczna – walki o miasto. Niemcy zaminowali teren, a potem w czasie natarcia sowietów sami weszli na to pole minowe. Opis miny.
[00:29:53] Po wyzwoleniu do domu przyszło dwóch młodych żołnierzy Litwinów, którzy dobrze mówili po polsku. Poszli do wojska, ponieważ Niemcy wymordowali ich rodziny – egzekucja Niemców złapanych w Sulejowie.
[00:31:32] Za domem boh. Niemcy budowali bunkier. Jeden z żołnierzy, z pochodzenia Austriak, miał matkę Polkę i rozumiał po polsku, ale nie mówił w tym języku. Jego bracia zginęli na froncie i żołnierz złorzeczył Hitlerowi. Pozwolił zabrać do palenia drewno, które przywieziono na budowę bunkra.
[00:33:33] Gdy weszli Rosjanie, cieszono się z odzyskanej wolności. Zalecenia z czasu okupacji – zaciemnianie okien. Wielu mieszkańców Sulejowa aresztowano. Po zniszczeniu tartaków zajmowano się rolnictwem.
[00:35:48] Boh. chodził na tajne lekcje do pani Liścińskiej, która była znajomą ojca. Uczono się z pisma „Ster”. Po wyzwoleniu poszedł do drugiej klasy. W domu uczył się razem ze starszymi siostrami.
[00:37:03] Niemcy „niszczyli” wykształconych Polaków, mordowali też zwykłych ludzi. Przyprowadzili na cmentarz partyzanta i kazali mu kopać dół, partyzant uciekł dwóm Niemcom. Potem boh. oglądał wykopany dołek.
[00:38:50] Większość mieszkańców Sulejowa zajmowała się rolnictwem. Po wojnie rozebrano zniszczone budynki. W czasie rozbiórki pożydowskiego domu kolega Romek Mazurek uległ wypadkowi – zniszczenia miasta, odbudowa. Przed wojną dominowała zabudowa drewniana. Po wojnie uruchomiono wapienniki [kamieniołom, w którym wydobywano wapień, obecnie jezioro], powstała Gminna Spółdzielnia. Wspomnienie dawnego Sulejowa i jego mieszkańców.
[00:43:50] Po wojnie brakowało nauczycieli. W jeden rok robiono dwie klasy. Nie było ławek i uczniowie siedzieli przy stołach. Klasy były przepełnione, w jednej klasie siedziały 3-4 roczniki. Obecnie nie żyje żaden ze szkolnych kolegów – wspomnienie Staśka Ryby, Mańka Kowalskiego i nauczycielki pani Okońskiej. Ocena czasów po wyzwoleniu. Boh. chodził do siedmioklasowej szkoły, do kościoła. Dawniej wystarczało, że uczeń umiał pisać, czytać i znał tabliczkę mnożenia.
mehr...
weniger

Brzezowski Marcin

Czerniak Grzegorz

Instytut Pileckiego

Film