Jurewicz Domicela cz. 1

Świadkowie Epoki

IP/DF/SE/2155

27 marca 2025, Suwałki

1:43

Domicela Jurewicz z d. Rutkowska (ur. 1933, Przerośl) pochodzi z rodziny rolniczej. Jej rodzice gospodarowali we wsi Przerośl na Suwalszczyźnie, skąd po pożarze gospodarstwa musieli przenieść się do wsi Piecki. 7 lipca 1943 Domicela wraz z rodzicami oraz ciotką i jej córką zostali wywiezieni na roboty przymusowe do miejscowości Laugszargen (obecnie Lauksargiai, Litwa) na terenie Prus Wschodnich w okolicy Tylży (obecnie Sowieck, obwód królewiecki, Rosja). W lipcu 1944 została przewieziona do miejscowości Hartershofen k. Ansbach w Bawarii, gdzie doczekała wyzwolenia przez armię amerykańską w kwietniu 1945. We wrześniu 1945 wróciła do Polski. W Suwałkach ukończyła liceum ogólnokształcące, a w Ełku kurs pedagogiczny. Przez trzy lata pracowała jako nauczycielka w Pawłówce, potem w PKS i RUCH-u oraz w szpitalu jako portierka. Mieszka w Suwałkach. Jej dom znajduje się na terenie posesji, na której stał kiedyś dom rodzinny Aleksandry Piłsudskiej.

[00:00:10] Autoprezentacja boh. urodzonej w 1933 r. w Przerośli w powiecie suwalskim.
[00:01:27] Rodzice przenieśli się do wsi Piecki, tam boh. chodziła do szkoły. Klasy 5-7 i liceum ukończyła w Suwałkach. W Ełku zrobiła kurs pedagogiczny i trzy lata pracowała jako nauczycielka w Pawłówce, potem pracowała w PKS i RUCH-u, oraz w szpitalu jako portierka. Odchodząc z RUCH-u na emeryturę dostała nagrodę i dyplom za dobrą pracę.
[00:06:18] Rodzice przenieśli się do wsi Piecki, ponieważ gospodarstwo w Przerośli zostało spalone przez sąsiada. Boh. miała wtedy niecałe trzy lata i nie pamięta pożaru. Ocalały konie i jedna indyczka – wspomnienie zniesienia przez nią jajka na podwórku. Dziadek był trzy razy w Ameryce, miał złoto i pomógł rodzicom. W Pieckach ojciec miał 10 hektarów ziemi i tam się pobudowano. Uprawiano zboże i len – zbiory lnu.
[00:11:15] W czasie okupacji trzeba było oddawać kontyngent. Jajka zanoszono do sołtysa, mleko odstawiano do mleczarni. 7 lipca 1943 przyszedł nakaz z gminy i część rodzin wywieziono na roboty do Niemiec. Rodzina boh. trafiła do Prus Wschodnich, do majątku oficera niemieckiego Mertinsa we wsi Laugsargen (dzisiejsze Lauksargiai na Litwie) . Była tam duża mleczarnia, w której produkowano ser tylżycki. Na podwórku był duży kojec dla psów myśliwskich, właściciel urządzał polowania na bagnach dla kolegów, oficerów wysokiej rangi. Polowano na kaczki, które trafiały do kuchni w majątku. Tam pracowała matka boh., która sprawnie zajmowała się ubitym ptactwem. Na robotach boh. była z ojcem i matką. Ojciec pracował w ogrodach, razem z nim był Francuz, jeniec wojenny – nadzór nad siecią elektryczną i kanalizacyjną.
[00:20:23] Na roboty wywieziono boh. wraz z rodzicami: Marianną i Kazimierzem Rutkowskimi, oraz ciotką Elżbietą Tarasiewicz i jej córką Teresą. Zbliżał się front – przygotowywanie wozów. Ojciec wraz z innymi mężczyznami został zabrany do kopania okopów, a kobiety i dzieci ewakuowano wozami.
[00:22:40] Boh. z matką i ciotką siedziały w wąwozie, niedaleko była linia kolejowa, którą pociągi z amunicją jechały na wschód. Amerykanie bombardowali Tylżę – widok oświetlonych bomb, i zbombardowali pociąg. Lokomotywa i dwa wagony wpadły do wąwozu. [+]
[00:25:22] Ewakuacja robotników przymusowych. Boh., matka i ciotka znalazły się w filii obozu Dachau leżącej w lasach Bawarii, część osób zabrano do gazu. Boh. była w pomieszczeniu, gdzie w suficie były „takie malutkie jak durszlaczki, takie cóś do zagazowania” – interwencja strażnika. Więźniów wykąpano, potem boh. trafiła do klasztoru żeńskiego – smak ciastek od zakonnic. Przyjeżdżali właściciele gospodarstw i fabryk i wybierali robotników. Boh. trafiła do wsi Hartershofen i tam pracowała, karmiła króliki i zbierała jajka – prace matki i ciotki.
[00:34:10] Niedaleko było miasto Rastenburg [Rothenburg ob der Tauber]. Boh. mieszkała z matką nad stajnią – opis gospodarstwa. Znajoma Ukrainka powiedziała matce, że rano wejdą Amerykanie. Boh. była bardzo ciekawa i siedziała nocą w oknie wypatrując ich. Zobaczyła dwóch Niemców, którzy coś zakopali i czuła, że to jakaś pułapka. Pojawili się pierwsi Amerykanie, boh. pokazała im miejsce, gdzie zakopano minę – czekoladowe podziękowanie. Niedługo potem zaczęły wjeżdżać czołgi. [+]
[00:41:00] Opis domu Langa, właściciela gospodarstwa. Dwa amerykańskie czołgi stały na podwórku, jeden z żołnierzy mówił po polsku, chciał boh. wsadzić na czołg i zrobić zdjęcie – obawy, że Niemcy mogą się zemścić. [+]
[00:42:48] Zachowanie Langa przed wejściem Amerykanów. Higiena w gospodarstwie – codziennie myto wymiona krowom. Po wyzwoleniu boh. z matką i ciotką poszły do Rastenburgu [Rothenburga]. Tam się zatrzymano na terenie jakiegoś przedsiębiorstwa, potem Amerykanie przygotowali mieszkania dla uwolnionych robotników. Boh. wraz z rodziną została przewieziona do miasta Ansbach (to 34 km od Rothenburga). Tam mieszkano w dużych koszarach wojskowych. Ludzie wyjeżdżali stamtąd do różnych krajów, do Australii, Szwecji, Szwajcarii, Francja i Grecja nie przyjmowały wysiedleńców.
[00:46:40] Co kilka dni kobiety miały dyżury i myły podłogę w korytarzu, pewnego dnia matka odezwała się do amerykańskiego żołnierza, który okazał się Polakiem z pochodzenia. Matka powiedziała mu, że ma siostrę Franciszkę Sadowską w Jackson w stanie Michigan. Żołnierz zanotował dane i obiecał pomoc – wyjazd do Polski nastąpił tuż przed zorganizowanym wyjazdem do Stanów.
[00:49:42] Boh. chodziła do szkoły w Ansbachu, w kościele odprawiał msze polski ksiądz, była u I Komunii. Stan zdrowia boh.
[00:51:37] W czasie pobytu na robotach w okolicach Tylży matkę lubiano i doceniano. Podczas ewakuacji gospodyni wzięła matkę na swój wóz i dała jej słoiczek tabletek na żołądek – dogadanie się bez znajomości języka. W filii Dachau porządkowym był Ukrainiec, który rozumiał język polski. Pewnego dnia matka usłyszała rozmowę strażników o dziecku umierającym z powodu biegunki i dała tabletki, które pomogły choremu. Niedługo potem była wywózka do miejsca, w którym były „durszlaki” [urządzenia do gazowania], matka i boh. zostały tam skierowane – interwencja Ukraińca, uratowanie życia. W szpitalu dziwiono się, skąd matka miała takie lekarstwo. [+]
[00:59:16] Boh. i matka wróciły do domu pod koniec września [1945], ojciec dotarł wcześniej, bo już w marcu. Do Warszawy dojechano pociągiem – przeprawa łódką przez Wisłę, organizacja dalszej podróży. Wspomnienia ruin stolicy. Spotkanie z ojcem, początek życia w biednej Polsce. Gospodarstwo nie było zniszczone, gdy rodzina wyjeżdżała na roboty, zostały tam trzy konie – reakcja klaczy na widok wracającego ojca.
[01:04:02] Gdy front się zbliżał, ojca wraz z innymi mężczyznami zabrano do kopania okopów. Rosjanie łapali ludzi i wywozili na wschód, choć mówiono, że pociąg jedzie do Polski. Ojciec z dwoma kolegami ukrył się w niemieckiej stodole, a potem na piechotę wrócili do domów, po drodze ukrywając się. Po latach ojciec spotkał na targu kogoś z tej grupy wywiezionych, mężczyzna był w ZSRR przez siedem lat.
[01:09:05] Matka chciała wyjechać do Ameryki, będąc tam mogłaby ściągnąć ojca. W czasie pobytu w Niemczach nie było wiadomości o jego losach. Wspomnienie pobytu w Ansbach – zachowanie ludzi.
[01:10:28] W drodze do domu przejeżdżano przez Jedwabne. Tu czekano w jakiejś kuchni i boh. była świadkiem rozmowy dwóch mężczyzn o spaleniu Żydów, jeden mówił, że podpalał stodołę z ludźmi. Matka i ciotka były tym bardzo wystraszone. Potem różnie mówiono o tym, kto dokonał zbrodni, ale matka i ciotka wiedziały swoje. [+]
[01:14:20] Do Piecków [przed wojną] przyjeżdżał żydowski handlarz Ślimko, który miał w jednej beczce smalcówkę, czyli dobre śledzie, a w drugiej towar gorszej jakości. Matka kupowała zwykłe śledzie, ale też jedną smalcówkę, która była dużo droższa. Ślimko był z Filipowa, jeździł tylko do wiosek, do których prowadziła jakaś przejezdna droga. Boh. nie wie, co się stało z handlarzem, ale przypuszcza, że ktoś go „sprzątnął”. Ojciec był przedsiębiorczy, woził do miasta masło robione przez matkę, przywoził stamtąd buty.
[01:18:10] W czasie drogi do Polski boh. nie widziała ludzi w obozowych pasiakach. Organizacja podróży na terenie kraju.
[01:19:16] Boh. była na robotach we wsi Laugsargen, blisko był staw i przed ewakuacją zatapiała tam cenną porcelanę i kryształy należące do właścicieli majątku.
[01:22:32] W Bawarii segregowano robotników przymusowych. Przyszedł „jegomość”, który oglądał i brał dzieci. Boh. wiedziała, że niektóre słabsze dzieci są przeznaczone na zagładę – wspomnienie spotkania z lekarką, która miała czerwone buciki, zachowanie boh. [+]
[01:26:16] Po wojnie boh. nie śniły się stresowe sytuacje. Matka i ciotka na robotach dobrze pracowały i nie były gnębione – wysokie wymagania Niemców. Matka była bardzo pojętna, szybko nauczyła się odpowiednio rozsypywać nawóz sztuczny, ciotka sobie z tym nie radziła i zabrano ją do innej pracy. Boh. zbierała jajka i karmiła króliki, często je zabijano i pieczono w brytfannie, część mięsa dawano służbie. Boh. nie miała ulubionego królika, nie było czasu na rozczulanie się.
[01:31:20] Nie dochodziły wieści z frontu. Tylko raz w czasie obiadu boh. słyszała [przez radio] słowa Stalingrad, wiadomości nie były dobre, co odbiło się na twarzy gospodyni. Boh. nie wiedziała o powstaniu w Warszawie. Robotnikami przymusowymi w gospodarstwie byli Francuzi, poza rodziną boh. nie było innych Polaków. Trzy wioski dalej była rodzina również wywieziona z Piecków.
[01:34:02] Boh. i matka oraz ciotka ukrywały się przed bombardowaniem amerykańskim w wąwozie. Bombardowano Tylżę odległą o ok. 20 km, ale widać było światła. Gdy zbombardowano pociąg, słychać było przerażający huk. Ktoś niedaleko hodował rasowe gołębie i ptaki się wystraszyły. Boh. widziała leżące wagony rozbitego pociągu, którym wieziono dostawy na front. Z lokomotywy zostały kawałki komina.
[01:38:36] W czasie ewakuacji z gospodarstwa jego właściciel był na froncie. Wcześniej przyjeżdżał na polowania. W majątku był nadzorca, który objeżdżał pola i kontrolował prace. Matka pracowała w kuchni, właścicielka ceniła ją i dała tabletki na żołądek. W czasie ewakuacji początkowo jechano z właścicielką, potem się rozdzielono, boh. z matką trafiły do pomieszczenia, w którym było wiele osób. Rosjanie byli już blisko, bano się ich. W domu boh. jest pejzaż namalowany przez polskiego malarza w Rastenburgu.
more...
less

Gleb Tomasz

Bolesławski Bartosz

Instytut Pileckiego

Film