Gęborska Bogusława cz. 1

Świadkowie Epoki

IP/DF/SE/2159

8 kwietnia 2025, Niemcza

0:41

Bogusława Gęborska z d. Szumowska (ur. 1928, Warszawa) pierwsze lata życia spędziła w Warszawie, gdzie jej ojciec był szewcem. Z powodu kryzysu ekonomicznego rodzina była zmuszona wyjechać i zamieszkała w Ostrowi Mazowieckiej. Podczas okupacji niemieckiej siostra Bogusławy (Zofia) została wywieziona do Prus Wschodnich jako robotnica przymusowa. Po dwóch latach uciekła i wróciła do domu, ukrywając się do wyzwolenia. By uchronić Bogusławę przed robotami przymusowymi, w lutym 1944 rodzice wydali ją za mąż - miała wówczas niespełna 16 lat. W styczniu 1945 urodziła syna. W tym samym roku zginął w walkach z UPA zginął jej mąż Józef Tomaszewski. Po wojnie pani Bogusława objęła niewielkie, 4-hektarowe poniemieckie gospodarstwo w Księżynach koło Lubania Śląskiego. W 1958 roku wyszła powtórnie za mąż za Waldemara Gęborskiego, a rodzina przeniosła się do Katowic. Po rozwodzie w 1966 roku przeprowadziła się do Świdnicy, gdzie pracowała w fabryce liczników oraz w spółdzielni „Jedność szewska”. Mieszka w Domu Pomocy Społecznej w Niemczy.
more...
less

[00:00:10] Autoprezentacja boh. urodzonej w 1928 r. w Warszawie. W czasie kryzysu gospodarczego rodzice wyprowadzili się do Ostrowi Maz., tu mieszkano gdy wybuchła wojna.
[00:00:55] W chwili wybuchu wojny boh. miała 11 lat. Mieszkano niedaleko budynku browaru zajętego przez Gestapo i wiadomo było, co się tam dzieje. Ojciec był szewcem, ciężko pracował i dobrze zarabiał. Boh. pamięta naloty w chwili ataku Niemiec na Związek Radziecki – bliskość granicy. Brała udział w szmuglowaniu zboża przez granicę.
[00:02:48] W czasie wyzwolenia boh. była mężatką. Starsza o dwa lata siostra miała 14 lat, gdy dostała wezwanie na roboty do Niemiec. Rodzice jej nie puścili i została aresztowana. Siedziała w więzieniu pod ratuszem czekając na transport, ale udało się jej uciec.
[00:03:24] Boh. dużo czytała, gdy ojciec pracował, zasłaniano okna i czytała mu tajne gazetki. Gdy siostrę zabrano do Niemiec, rodzice wydali boh. za mąż. Był luty 1944, miała wtedy niecałe 16 lat, małżeństwo miało ją uchronić przed wywózką na roboty. Mąż pracował w niemieckim gospodarstwie. Po wyzwoleniu zabrano go do wojska, przeszkolono i wysłano na front. Po wojnie trafił do jednostki w Jarosławiu, stamtąd wysyłano żołnierzy do walki z bandami UPA. Pewnej nocy mąż zginął w czasie napadu na szkołę, w której stacjonowano. Zginęło wtedy osiemnastu żołnierzy.
[00:05:50] Boh. wzięła poniemieckie gospodarstwo, ciężko pracowała i wiele się nauczyła. Syn urodził się 17 stycznia [1945], w dniu wyzwolenia Warszawy. Stan zdrowia boh. obecnie.
[00:08:03] Prezentacja zdjęcia, na którym są rodzice i starsza siostra.
[koniec samodzielnej relacji – świadek odpowiada na pytania]
[00:09:00] Przedstawienie rodziców: Aleksandra i Franciszki Szumowskich. Matka, z domu Rakaz (Rakas?) była Jugosłowianką, ale miała pochodzenie chorwacko-niemieckie. W 1914 r. ojciec służył w armii rosyjskiej, dostał się do niewoli i trafił do Jugosławii. Tam poznał matkę, po wojnie rodzice przyjechali do Polski. W czasie okupacji Niemcy dopatrzyli się, że matka ma niemieckie korzenie i proponowali jej podpisanie volkslisty, ale nie zgodziła się. Rozważania na temat pamięci.
[00:11:32] Wybuch wojny – wyobrażenia boh. na temat spadających bomb. Przed wojną w Ostrowi były koszary wojskowe, kilkanaście kilometrów dalej szkoła wojskowa (Komorowo). Na początku okupacji były problemy z żywnością. Po zbombardowaniu wagonów matka zdobyła ryż i fasolę. Potem gotowała zupę i noszono ją niewolnikom polskim [jeńcom] będącym w obozie za drutami. Boh. pomagała matce nosić zupę w wiadrze.
[00:13:44] Ojciec był najlepszym szewcem w powiecie i miał warsztat w domu. Przed wojną robił obuwie damskie dla sklepu pana Bronsztajna (Bronstein, Bronsztejn?), Żyda. W karnawale żony oficerów przynosiły kawałki atłasu, z których robił balowe pantofelki. Powody złości ojca na sklepikarza. W Ostrowi sklepy żeliwny (żelazny), obuwniczy, tekstylny był żydowskie – zachowanie sklepikarzy wobec matki po wybuchu wojny. Jeden z szewców, który robił kamasze dla mieszkańców wsi, dostał w czasie okupacji przydział materiałów od Niemców i nadal pracował. Ojciec tego nie chciał, kombinował, by dalej robić buty. Rodzina nie odczuwała biedy.
[00:18:12] Strach w czasie okupacji – wizyta pijanych gestapowców, którzy szli do sąsiadek zajmujących się nierządem, ale pomylili drzwi. Niemcy zmusili matkę, by zaprowadziła ich do panienek. Gestapowiec „Cyk”, Ślązak, odprowadził matkę do domu, by nikt jej po drodze nie zastrzelił za chodzenie w czasie godziny policyjnej. „Cyk” mówił po polsku i niemiecku, ale był najgorszym katem w miasteczku. W obsłudze katowni byli przeważnie Ukraińcy. [+]
[00:21:00] Wspomnienie szkoły. W czasie okupacji nie wolno było uczyć się geografii, historii ani polskiego. Boh. uczyła się ze „Steru”.
[00:22:05] Boh. nie pamięta innych gestapowców. Mąż, Józef Tomaszewski, pochodził z okolic Płocka, mieszkańców jego rodzinnej wioski wysiedlono – okoliczności. Po wojnie boh. pojechała do Przemyśla, by odszukać grób męża, ale jego nazwiska nie było w księdze cmentarnej, wiele zwłok było nierozpoznanych. Wojsko odesłało jego dokumenty. Boh. jako dziewiętnastolatka została wdową.
[00:24:48] Gdy siostrę wysłano na roboty do Niemiec, rodzice boh. i rodzice męża dogadali się między sobą, by pożenić młodych. Szesnastoletnia boh. nie miała wcześniej chłopaka. Małżeństwo zawarto, by nie zabrano jej na roboty. Mąż pracował w majątku leżącym kilka kilometrów od Ostrowi, do miasta przyjeżdżał raz w tygodniu. Boh. widywała go od lutego do czerwca, potem zabrano go do wojska, a po wojnie zginął. Przemyślenia na temat Ukrainy. Wspomnienie ślubu i reakcji na wiadomość, że ma spać z mężem, który był wtedy dla niej obcym mężczyzną. Refleksje na temat wiedzy o życiu. Rodzice byli zapracowani, matka pomagała ojcu w warsztacie szewskim. Mąż miał 22 lata, gdy wybuchła wojna miał 18 lat i wstąpił do junaków. W czasie nocy poślubnej w łóżku spały cztery osoby, z powodu godziny policyjnej goście nie mogli wyjść z domu. Rano mąż pojechał do pracy w majątku. Wyobrażenie boh. o małżeństwie – strój panny młodej. Sytuacja po śmierci męża – boh. zaczęła się spotykać z chłopakiem, ale jego rodzina nie zgodziła się na ślub z wdową z dzieckiem. [+]
[00:32:54] Żołnierzy wysłano z Jarosławia na akcję do Przemyśla. Na noc zakwaterowano ich w szkole w Birczy. W czasie napadu banderowcy zlikwidowali strażników, a potem otoczyli budynek, podczas strzelaniny zginęło osiemnastu żołnierzy.
[00:34:00] Po wojnie mąż dostał poniemieckie gospodarstwo w Księżynach koło Lubania Śląskiego. Przed wojną rodzina męża miała duże gospodarstwo. Gospodarstwo w Księżynach miało tylko 4 hektary, ale było zadbane. Mąż właścicielki Niemki był żandarmem we Francji. Wyjeżdżający Niemcy zostawili maszyny rolnicze. Wiadomość o śmierci męża przyszła kilkanaście dni po zamieszkaniu w powiecie lubańskim – reakcja boh. W prowadzeniu gospodarstwa pomagała matka, która wychowała się na wsi i znała się na rolnictwie. Stosunek sąsiadów do „warszawiaków”.
[00:38:32] Boh. wyjechała na Dolny Śląsk, a jej siostra została i pracowała w starostwie. Tam przyszła paczka z rzeczami męża i zawiadomienie o jego śmierci. Po ataku banderowców mąż, ciężko ranny, przez kilka dni leżał w szpitalu w Przemyślu. Potem boh. szukała jego akt w szpitalu, ale ich nie znalazła. Z Urzędu Stanu Cywilnego dostała wypis z datą śmierci. Pochowano go jako NN, miejsce pochówku w Przemyślu nie jest znane.
more...
less

Gleb Tomasz

Saramonowicz Wojciech

Instytut Pileckiego

Film