Skrzyńska Elżbieta cz. 2

Świadkowie Epoki

IP/DF/SE/2062

20 września 2024, Sopot

0:45

Elżbieta Skrzyńska z d. Tatarkiewicz (ur. 1924, Warszawa, zm. 2025, Sopot) to powstańczyni warszawska i siostrzenica profesora Władysława Tatarkiewicza. Jej ojciec był adwokatem, we wrześniu 1939 roku został powołany do wojska jako oficer rezerwy i internowany w Rumunii, gdzie spędził całą okupację. Elżbieta wraz z matką mieszkały na ulicy Wiejskiej w Warszawie, skąd w 1943 roku zostały przez Niemców wyrzucone i przeniosły się na pl. Narutowicza, gdzie mieszkały do wybuchu powstania warszawskiego. W 1942 roku Elżbieta Skrzyńska zdała tajną maturę i wstąpiła do Armii Krajowej. Jej dowódcą był Jerzy Bogdanowicz ps. Hercuń. W konspiracji przeszła kurs sanitarny, była również łączniczką. 1 sierpnia 1944 stawiła się na punkt zborny na Chmielnej 61. Należała do 2 Harcerskiej Baterii Artylerii Przeciwlotniczej „Żbik” Zgrupowania „Gurt”. Z Warszawy wyszła 7 października, razem z siostrą i ludnością cywilną. Przez Ursus trafiła do Częstochowy, a potem do rodzinnego majątku w Żabach. Po wojnie znalazła się w Łodzi, a następnie z rodzicami przeniosła się do Sopotu. Przez rok studiowała w studium spółdzielczym przy Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie. Ukończyła kurs dla sekretarek. Pracowała jako księgowa i instruktor rachunkowości w Wojewódzkim Związku Spółdzielni Pracy w Gdańsku „Centrala”. Widnieje na jednym z najsłynniejszych powstańczych zdjęć wykonanym przez Joachima Joachimczyka.
more...
less

[00:00:10] Znaczenie 1 września 1939 dla boh. – wybuch wojny i szkoła. Boh. chętnie chodziła do szkoły, to było dla niej ważne. Gdy wybuchła wojna, miała 15 lat, dużo później uświadomiła sobie czym wojna jest, dla niej to absolutne zło – refleksje na ten temat. Boh. zapraszano do szkół, by mówiła o powstaniu warszawskim, na koniec zawsze powtarzała „Nigdy więcej wojny”. Stosunek do obecnie trwającej wojny [w Ukrainie].
[00:03:38] W czasie powstania boh. była w Śródmieściu, a „Isia” Sielużycka na Starym Mieście. Gdy Starówka padła, wycofywano się kanałami. „Isia” miała ranę brzucha i nie mogła wejść do kanałów. Koleżanka, uparta dziewczyna, zeszła do kanału obwiązana ściśle bandażami. Powstańcy wyszli przy ul. Wareckiej. „Isia” trafiła do szpitala na ul. Złotej, boh. była na Chmielnej i odwiedzała ją. Pewnego dnia w czasie odwiedzin był nalot – poczucie zagrożenia. Boh. chciała zejść do piwnicy, ale nie mogła zostawić leżącej koleżanki – sposób na przezwyciężenie lęku [+]. Koleżanka była także ranna w oko i miała do końca życia szramę na twarzy.
[00:08:35] Podczas powstania boh. nie była ranna. Jako sanitariuszka widziała różne rzeczy. Jej komendantką była „Bogdańska” [Maria Jezierska] – transport rannych na noszach. Boh. trafiała na stosunkowo lekko rannych, szpitale przyjmowały powstańców oraz cywili.
[00:11:25] Matka mieszkała przy ul. Mochnackiego, ojciec był internowany w Rumunii. Gdy boh. i siostra Janka szły do powstania, pocałowały matkę w rękę. Młodsza siostra była w Szarych Szeregach. Po boh. przyjechał „Hercuń” [Jerzy Bogdanowicz] – zdenerwowanie, że nikt nie przyjdzie i nie pójdzie do powstania. Kolega nie mógł nocować u siebie i spał w mieszkaniu boh. – wymuszona przysięga. W połowie powstania matka została zabrana przez Ukraińców na Zieleniak. Matka wiedziała, że może się udać do dziadków mieszkających na wsi w majątku i tak zrobiła, gdy wychodziła z Zieleniaka nikt jej nie zatrzymał. U dziadków się potem spotkano.
[00:15:25] Boh. wychodziła z Warszawy z siostrą, razem z ludnością cywilną. Kolumnę ludzi prowadzono do Ursusa, jeden z Niemców podszedł do siostry i zaczął ją targać za kombinezon, w który była ubrana, mówiąc, że to niemieckie. Boh. trochę znała niemiecki, powiedziała żołnierzowi, że siostra była zasypana i została w jednej koszuli, więc dostała kombinezon – decyzja Niemca. Nocowano w hali fabryki w Ursusie. Potem ludzi zapędzono do wagonów bydlęcych i wieziono na roboty do Niemiec. W nocy pociąg zatrzymał się i Janka chciała uciekać, ale boh. wolała się zorientować, czy pociąg jest w Polsce czy w Rzeszy. Z powodu jakiejś awarii pociąg dalej nie pojechał, więc ludzi wsadzono do pociągu osobowego i przewieziono do Częstochowy – udana ucieczka. [+]
[00:20:12] W Częstochowie dziewczyny poszły do kaplicy, by podziękować Matce Boskiej. Na nocleg przyjęli je jacyś dobrzy ludzie. Boh. i siostra poszły do RGO i uzyskały pomoc. Dostały pieniądze i bilety na podróż do Grodziska. Tam mieszkali przyjaciele, którzy zabrali dziewczyny ze stacji do majątku dziadków w Żabach. Tam spotkano matkę, która uciekła z Zieleniaka, byli też inni członkowie rodziny Tatarkiewiczów.
[00:22:30] Służąca Wandzia zamknęła boh. w pokoiku bez okna, by nie znaleźli jej Niemcy – sytuacja po ich ucieczce. Boh. nie widziała wejścia Rosjan, nie zdawała sobie sprawy z tego, co to znaczy. Pewnego dnia przyszli dwaj panowie i kazali rodzinie oraz dzierżawcy Brzozowskiemu opuścić majątek. Dzierżawca miał rodzinę w Łodzi, boh. z matką i siostrą pojechały z nim. W Łodzi wynajęto mieszkanie. Tan rodzinę odnalazł ojciec, który wrócił z Rumunii do Warszawy i w domu przy Mochnackiego znalazł kartkę z informacją o bliskich.
[00:27:22] Ojciec, z zawodu prawnik, poszedł do Ministra Sprawiedliwości z prośbą o posadę – okoliczności znalezienia się w Gdańsku. Tu ojciec był sędzią Sądu Okręgowego. Boh. poszła do urzędu, by złożyć podanie o przydział mieszkania – reakcja urzędników. Po powrocie oznajmiła ojcu, że mieszkanie trzeba „wyszabrować”, ojciec nie znał słowa „szaber”. Wojskowi urzędujący w Sopocie dostali przeniesieni i zwolnili mieszkanie przy ul. [Bohaterów] Monte Cassino [w latach 1945-1956 ul. Konstantego Rokossowskiego], tam się wprowadzono. Po śmierci matki szwagra Suchorzewskiego zamieszkano przy ul. Armii Krajowej.
[00:32:32] Boh. nie ukończyła studiów, ponieważ musiała pracować. Ojciec zmarł dość szybko po powrocie z internowania w Rumunii. Matka nigdy nie pracowała. Boh. wyjechała do Krakowa na kurs [studium spółdzielcze] na Uniwersytecie Jagiellońskim – powody rezygnacji. Wcześniej chciała studiować ogrodnictwo, marzyła, że w majątku dziadków w Żabach założy nowoczesne gospodarstwo ogrodnicze.
[00:35:34] Boh. nie była represjonowana z powodu udziału w powstaniu. Gdy przyjmowała się do pracy napisała życiorys, przeczytała go sekretarka prezesa Irena Freiger – podarcie dokumentu i pouczenie. Boh. napisała drugi życiorys, w którym nie przyznała się do aktywności w czasie okupacji.
[00:39:00] Boh. skończyła kurs dla sekretarek, nauczyła się stenografii. Chciała pracować jako sekretarka, ale nikt jej nie chciał zatrudnić, więc podjęła pracę w księgowości. Główny księgowy zauważył, że potrafi myśleć, więc wysyłał ją na kursy doszkalające. Była potem instruktorką rachunkowości i szkoliła pracowników spółdzielni.
[00:40:53] Sytuacja z poprawionym życiorysem miała miejsce w biurze w Gdyni.
[00:41:45] Stryj prof. Władysław Tatarkiewicz miał po wojnie nieprzyjemności. Przez jakiś czas nie mógł wykładać i siedział w domu, jego rodzina miała wtedy trudności finansowe. Okoliczności zawieszenia stryja – udział Leszka Kołakowskiego , który potem się „nawrócił”.
more...
less

Grygiel Małgorzata

Saramonowicz Wojciech

Instytut Pileckiego

Film