Wryszcz Edward cz. 1

Świadkowie Epoki

IP/DF/SE/2065

9 września 2024, Piechowice

2:19

Edward Wryszcz (ur. 1945, Majdan Nowy) w latach 1964-66 odbył zasadniczą służbę wojskową w Ruchomym Warsztacie Naprawy Czołgów w jednostce wojsk pancernych. W 1966 roku rozpoczął pracę w Dolnośląskich Zakładach Maszyn Elektrycznych Karelma w Piechowicach k. Jeleniej Góry – początkowo jako ślusarz narzędziowy, potem jako nauczyciel zawodu. W 1970 r. ukończył Technikum Elektryczno-Mechaniczne w Piechowicach. Od września 1980 pełnił funkcję członka Komisji Zakładowej NSZZ „Solidarność” w Karelmie, przygotowywał (wraz z żoną Celiną) codzienne audycje w zakładowym radiowęźle. 14 grudnia 1981 współorganizował strajk włoski w Karelmie. 27 grudnia 1981 został internowany, przebywał w ośrodkach internowania w Kamiennej Górze, Głogowie, Grodkowie i Uhercach. Zwolniony 15 listopada 1982. Od listopada 1983 do września 1986 był członkiem Tymczasowego Komitetu Koordynacyjnego „Solidarność” Regionu Jeleniogórskiego. W latach 1983-87 działał w teatrze amatorskim przy Niezależnym Teatrze Scena Czterdzieści i Cztery w Jeleniej Górze, do 1989 roku zajmował się kolportażem niezależnej prasy i wydawnictw na terenie Jeleniej Góry i Piechowic. W latach 1984-85 współredagował zakładowe pismo Solidarności Walczącej „Zerwij Kajdany, Połam Bat...”. W 1985 roku został zwolniony z pracy, przywrócony przez Sąd Pracy we Wrocławiu. W 1989 roku współzakładał Komitet Obywatelski „Solidarność” w Jeleniej Górze, a następnie w Piechowicach. W latach 1990-94 był burmistrzem Piechowic. Od 1995 do 2012 pełnił funkcję podreferendarza Biura Obsługi Roszczeń b. Pracowników Zakładów R1 przy Państwowej Agencji Atomistyki w Jeleniej Górze. Od 2010 na emeryturze. Od 2004 członek partii Prawo i Sprawiedliwość. W 2015 odznaczony Krzyżem Wolności i Solidarności. [Na podstawie: Encyklopedia Solidarności, wywiad własny]
more...
less

[00:00:10] Ur. 4 lutego 1945 r., rodzice z wioski Majdan Nowy k. Biłgoraja – przyjechali na Ziemie Odzyskane „za chlebem”, gdy boh. miał 9 miesięcy, osiedlenie na wsi między Skwierzyną a Międzychodem. Wśród mieszkańców ludność posługująca się językiem niemieckim, zabawy z rówieśnikami po niemiecku. Wyprowadzka w 1957 r. do wsi pod Jelenią Górą.
[00:02:24] Służba wojskowa, następnie praca w nowoczesnym zakładzie „Karelma” w Piechowicach jako ślusarz narzędziowy, a potem jako instruktor praktycznej nauki zawodu. Wybrany do związkowej komisji zakładowej – rzecznik prasowy.
[00:04:14] Wprowadzenie stanu wojennego w niedzielę – tajne zebranie Komisji Zakładowej po mszy – informacja o internowaniu przewodniczącego Mieczysława Dronia. Militaryzacja „Karelmy”, zarząd wojskowy. W reakcji na podjęcie strajku włoskiego sprowadzono do zakładu trzy skoty.
[00:06:40] Przesłuchania członków komisji zakładowej przez „bezwzględnego i niegrzecznego” komisarza wojskowego. Internowanie boh. w Kamiennej Górze.
[00:07:25] Trudne warunki internowania: pomieszczenia obozu koncentracyjnego Gross-Rosen, mróz w celi, wysłużone sienniki z czasu II wojny światowej.
[00:09:20] Przewiezienie do obozu w Głogowie w marcu [1982], „warunki wczasowe”. Oburzenie boh. zachowaniem innych internowanych. Pomalowanie kota czerwona farbą, „jeśli byłeś czerwony, zostaniesz różowy”.
[00:11:50] Zdyscyplinowanie kolegów. Zorganizowanie zespołu muzycznego Los Kabarinos, grającego piosenki obozowe. Wykonywanie przez boh. pocztówek, kopert, znaczków, „dałem się wciągnąć.
[00:14:10] Wykorzystywanie płytek z podłogi do wykonania matryc pieczątek. Rewizje w celach, zwodzenie funkcjonariuszy (Jerzy Popioł).
[00:17:25] Wywiezienie boh. do Grodkowa, spotkanie „znakomitych” działaczy z Wrocławia, a następnie do Uherzec. Straszenie przez funkcjonariusza.
[00:19:40] Po wyjściu na wolność „prawie w grudniu” [1982] zaskoczenie sytuacją w domu w Piechowicach. Potraktowanie boh. przez znajomych działaczy z komisji zakładowej. Powrót do zakładu pracy: odsunięcie od pracy z młodzieżą, podjęcie pracy w narzędziowni na stanowisku robotnika. Ciągłe przenoszenie na inne stanowiska, upokarzanie: były (kiepski) uczeń egzaminował boh.
[00:25:45] Maszyna elektrodrążarka – drążenie iskrą elektryczną w atmosferze nafty. Karelma – potentat produkcji silników do pomp głębinowych do kopalń w RWPG. Produkcja jawna: transformatory, spawarki elektryczne, produkcja tajna: pojazdy transportowe TP-3 dla wojska.
[00:30:28] Podjęcie działalności podziemnej, czwartkowe spotkania duszpasterstwa ludzi pracy w sali nr 5, przyjazdy wykładowców z różnych miast. Znajomi kapusie na sali. Przewodniczący regionu Andrzej Piesiak.
[00:33:14] Pomysł utworzenia teatru Scena Czterdzieści i Cztery, aktorki Renata Jasińska, Stankiewicz, Władysław Niegosz, boh., występy w całej Polsce. Prowokowanie aktorów z widowni.
[00:36:40] Nękanie przez SB, niezatrudnienie jednej z aktorek przez dyrektorkę teatru [Alinę] Obidniak. Początki teatru amatorskiego, zaangażowanie boh. na scenie, przygotowywanie oprawy artystycznej do mszy w miesięcznice 13 grudnia.
[00:40:06] Przygotowanie spektaklu „Betlejem polskie wg Rydla” – boh. grał Heroda ucharakteryzowanego na Breżniewa. Występy w budowanym kościele na Zabobrzu w Jeleniej Górze. Satysfakcjonująca cena obsmarkiwania czerwonego szala.
[00:44:44] Studia katechetyczne w kościele pw. św. Elżbiety we Wrocławiu, proboszcz [Franciszek] Głód – wszechstronni wykładowcy z różnych środowisk.
[00:48:50] Nakłonienie żony, szwagierki i szwagra do występów w teatrze, dołączenie Renaty Jasińskiej i Danuty Jakubiec. Próby.
[00:52:55] Ksiądz Majewski. Wciąż aktualna książka „Władca much” Williama Goldinga. Wyjazd na warsztaty teatralne w okolice Świętego Krzyża, rozważania nad naturą człowieka pozbawionego ram moralnych. [+]
[00:59:20] Przyjaźń z członkami teatru „do śmierci”. Wystawa Zbigniewa Nawrockiego. Radiotelegrafista „Bora” Komorowskiego mieszkał w Piechowicach.
[01:02:20] Działalność teatru, spektakle dydaktyczne dla dzieci. Sąsiadka Sikorska, „zwykła pijaczka”, bratanica gen. Sikorskiego – losy tuż po wojnie. Niefortunne zatrzymanie Sikorskiej przez UB podczas potańcówki w Piechowicach latach 50., „od tego czasu ciągle piła”. We wsi odbywały się przygotowania do kongresu zjednoczeniowego PPR i PPS – penetracja przez służby bezpieczeństwa. [+]
[01:13:00] Książka prof. Szwagrzyka „Winni? Niewinni?”. Legendarna postać „Czarnego Janka” z góry Ostrzycy Proboszczowickiej. Oddziały antykomunistyczne w okolicy, coroczne msze pamięci partyzantów, „nie mamy żadnych korzeni”. Próby oszukania potomków partyzantów ze wsi Podgórki, sąsiadów boh.
[01:17:30] Historia grupy Czarna Perełka dowodzona przez czternastolatkę. Msza poświęcona żołnierzom „niezłomnym” z inicjatywy ich potomków. Niemożność ustanowienia spójnej grupy z powodu różnych rodowodów mieszkańców Ziem Odzyskanych.
[01:20:30] Rodzice: mama Marianna Lipińska była sierotą, wychowaną przez siostry zakonne w ochronce, gdzie nauczyła się pisać. Ojciec Andrzej Wryszcz ukończył 4 klasy w szkole dworskiej, umiał rachować na liczydłach. Ojciec grał na kornecie w orkiestrze szkolnej. Książka wydana ku pamięci nauczycielki ze szkoły gminy Księżpol.
[01:26:00] Rodzice wyjechali z Majdanu w poszukiwaniu domu. Pierwsze lokum przy Puszczy Noteckiej. Rodzice zamieszkali w nieistniejącej dziś osadzie Nadziejewki k. Skwierzyny, ojciec był drwalem. We wsi mieszkały cztery polsko-niemieckie rodziny.
[01:28:19] Przeprowadzka po śmierci Bieruta do wsi Podgórki. Odwiedzenie okolic opuszczonej Nadziejewki. Wspomnienie sielskiego życia pod lasem.
[01:31:02] Przeprowadzka w 1957 r. do gospodarstwa w Podgórkach o pow. 3 hektarów. Konieczność dostarczania kontyngentu. Po śmierci ojca w 1970 r. matka wyjechała na Zamojszczyznę do siostry boh. W wojsku boh. trafił do jednostki remontowej czołgów.
[01:34:50] Nauka w mechanicznej zasadniczej szkole zawodowej w Jeleniej Górze (dziś Zespół Szkół technicznych „Mechanik”). Trenowanie biegów średnich w Międzyszkolnym Klubie Sportowym „Amator”, marzenie o występach w Śląsku Wrocław (4 miejsce boh. na Dolnym Śląsku). Kolega olimpijczyk Jan Sych.
[01:37:40] Służba wojskowa w latach 1962-64 w wojskach pancernych – remontowanie czołgów T-54. Kilkumiesięczna szkoła wojsk pancernych we Wrocławiu.
[01:40:05] Trenowanie wieloboju, pływanie z bronią i pełnym oporządzeniu na pływalni olimpijskiej w Słubicach, zapisywanie wyników na tablicy jednostki. Trener pochodził z Polesia.
[01:44:40] Odkrywanie prawdy o „oszustwach tego ustroju”. Opis naprawy zatopionych czołgów.
[01:48:58] Kolega naprawiający czołgi posiadał „nieprawidłowy” stosunek do historii. „Nauka własna” w wojsku. Poznanie prawdy o zbrodni katyńskiej w wojsku. Ukaranie kolegi kaprala Szydłowskiego degradacją za słuchanie RWE na warcie. [+]
[01:53:18] Informacje o amerykańskich rakietach nośnych Atlas przekazane boh. przez kolegę Alfreda.
[01:56:58] Sąsiad Konstanty Muszyński, zdun z Podgórek – spokrewniony z właścicielami cyrku [„Ekspress”] braćmi Muszyńskimi i piosenkarką Barbarą Muszyńską – był torturowany przez UB.
[02:01:40] Poglądy apolityczne, choć antykomunistyczne, rodziców. Pierwszomajowe występy sportowców z Piechowic (d. Peterdsfof). Rozwój Piechowic dzięki Karelmie.
[02:04:49] Czołgi uszkodzone w wypadkach ćwiczebnych. Reakcja pułkownika Bacza na brak odpowiednich warunków naprawy czołgów: leżenie na gołej ziemi na zimnie, późniejsze problemy zdrowotne boh.
[02:10:30] Nieliczne uszkodzone w wypadkach czołgi, głównie przeglądy i remonty. Indoktrynacja: „niemieckie czołgi nie dorównują radzieckim”.
[02:15:00] Szkoła „nalaski” [Podoficerska Szkoła Zawodowa im. Rodziny Nalazków w Elblągu]. Zginięcie wyposażenia z czołgu IS [Jósef Stalin] – gnębienie żołnierzy za karę.
[02:18:50] Ruchomy Warsztat Naprawy Czołgów (RWNCz).
more...
less

Gleb Tomasz

Latusek Adam

Instytut Pileckiego

Film