Marhula Benjamin cz. 2

Świadkowie Epoki

IP/DF/SE/2096

23 listopada 2024, Warszawa-Rembertów

2:17

Benjamin „Ben” Marhula (ur. 1943, Skoczów) jest zawodowym skrzypkiem, gitarzystą basowy i kontrabasistą o profilu klasycznym i jazzowym. Pracował w Teatrze Polskim w Warszawie, Filharmonii i Operze Bałtyckiej w Gdańsku, Teatrze Muzycznym w Gdyni, Polskim Radio i Telewizji Gdańsk, a także w zespołach muzycznych na statkach pasażerskich. Obecnie jest kierownikiem muzycznym spektaklu „Wiśniowy Sad” w Teatrze Polskim w Warszawie, uczestniczy w nagraniach studyjnych, występach estradowych oraz oprawach muzycznych bankietów, spotkań, zjazdów i konferencji. Od wielu lat współpracuje z „Kapelą Czerniakowską”, „Orkiestrą z Chmielnej”, a także z Jankiem Johny Stokowskim. Od ponad dziesięciu lat współtworzy kapelę „Ferajna z Baru Warszawa”.

[00:00:10] Boh. obecnie jest kierownikiem muzycznym Teatru Polskiego w Warszawie. Wykonał opracowanie i aranżację do „Wiśniowego sadu” Czechowa w reżyserii Krystyny Jandy. W teatrze jest pięcioosobowy zespół muzyczny. Od ośmiu lat boh. współpracuje z chrześcijańską grupą religijną „Ambasada Chrystusa”, którą prowadzi pastor Ben Iroko. Działa tam grupa wokalna „Loveworld Singers Poland”, wzorowana na amerykańskiej grupie gospell. Boh. gra na skrzypcach i jest jedynym członkiem grupy, który nie pochodzi z Afryki – improwizacje muzyczne.
[00:03:25] Boh. gra na bankietach, eventach, w grudniu zagra w klubie kubańskim w Warszawie. Nie gra tam muzyki kubańskiej, ale np. swing, muzykę dixielandową, piosenki warszawskie. Grudniowy występ ma za temat muzykę i piosenki z lat 20. I 30. Czasem, na specjalne zamówienie, boh. grywa na pogrzebach.
[00:06:47] Boh. skończył z grą na statkach w 2010-11 roku. Zakończył granie, ponieważ kontrakty przedłużały się – cięcie kosztów. Nigdy nie zgodził się na ośmiomiesięczny kontrakt. Najdłużej był na statku przez ponad sześć miesięcy.
[00:08:10] Do boh. zgłosiła się producentka filmu o powstaniu w getcie warszawskim. Po obejrzeniu materiału pojechał do studia ze skrzypcami i nagrał jedną improwizowaną wersję – reakcja realizatora dźwięku i Karoliny fender Noińskiej. Film [Miasto za murem] powstał z okazji rocznicy likwidacji getta w Warszawie, zamówiło go Muzeum Polin. Film trwa 4 minuty – jego treść. W czasie gry przydały się boh. pięciostrunowe skrzypce z dodaną struną – zamysł artystyczny.
[00:15:03] Chyba Michał Urbaniak zainspirował boh. do używania pięciostrunowych skrzypiec – specyfika instrumentu. Klasyczny instrument ma cztery struny. W czasie jednego z kontraktów boh. często bywał w Nowym Jorku – zamówienie skrzypiec w firmie Barcus Berry za pośrednictwem sklepu Manny’s Music. Był rok 1987, boh. miał wtedy oryginalne elektryczne skrzypce Fendera, które kupił w 1972 r. W sklepie Manny’s Music wygadał się, że ma Fendera – propozycja wymiany skrzypiec. Zdecydował się na to i do dziś żałuje. Oddał Fendera i dopłacił do Barcusa Berry’ego 1200 dolarów, ponieważ Manny’s wycenił Fendera na 300 dolarów. Boh. mieszkając w Nowym Jorku odwiedzał sklepy muzyczne. Kilka dni po sfinalizowaniu transakcji zaszedł do sklepu i zobaczył swojego Fendera za 1800 dolarów. Poszedł wtedy do baru i wypił dwa piwa. Gdy wrócił do sklepu, skrzypiec już nie było, ktoś je kupił. [+]
[00:24:50] Walory skrzypiec pięciostrunowych. W filmie „Miasto za murem” boh. na nich zagrał. Obawy co do piątej struny przy pełnym pudle rezonansowym skrzypiec. Skrzypce pięciostrunowe mają dodaną na dole strunę C. Mają też potencjometr głośności – dbanie o instrument. Czasem boh. gra na starych skrzypcach klasycznych. Na takim instrumencie trzeba od czasu do czasu zagrać.
[00:27:40] Krystyna Janda chciała, by w „Wiśniowym sadzie” wybrzmiewała muzyka amerykańska, big bandy sprzed II wojny światowej. Wspomnienie rozmowy telefonicznej z Krystyną Jandą, pierwsze spotkanie w teatrze. Boh. dostał ponad 40 nagrań starych big bandów. Krystyna Janda i choreograf Emil Wesołowski mieli pewną wizję opracowania muzycznego sztuki. Ustalono, że zespół muzyczny nie może liczyć więcej niż pięć osób – kwestia przearanżowania utworów z kilkudziesięcioosobowego big bandu na pięcioosobowy zespół. Utwory miały też mieć charakter klezmerski. Wśród instrumentów miał być akordeon, bęben „bumcyk”, skrzypce i klarnet – propozycja innych instrumentów. Boh. obejrzał scenę i uznał, że nie ma możliwości zmieszczenia muzyków, zwłaszcza człowieka z bębnem – rezygnacja z bębna na rzecz gitary i kontrabasu. Boh. miał odpowiednich muzyków. Na przearanżowanie utworów miał tylko miesiąc. Aranże pisał ręcznie i kolega je wpisywał do komputera. Z czterdziestu nagrań wybrał połowę, potem wybrano osiem utworów, a w spektaklu wykorzystano sześć – utwór dodatkowy. Wspomnienie pierwszej próby – wszystkie utwory przyjęto bez żadnych uwag. [+]
[00:38:58] Pewnego dnia boh. był po zakończeniu spektaklu w garderobie. Jedna z pań z obsługi widowni powiedziała mu, że ktoś z widzów chciałby się z nim zobaczyć. Zespół między I i II aktem gra za sceną, potem muzycy przebierają się i kapela jest na scenie – przywołanie sceny z wiadomością o zakupie wiśniowego sadu. Aktorzy i kapela schodzą ze sceny, zostaje na niej tylko dwójka aktorów i grający boh. Okazało się, że widzowie to para młodych ludzi: studentka Akademii Muzycznej, skrzypaczka, i chłopak altowiolista – spór o instrument – wyjaśnienia boh., skutki dodania do instrumentu dolnej struny C.
[00:43:50] Kontrakty na statkach a życie rodzinne – żona musiała się do tego przyzwyczaić. Poznano się na początku 1983 r. i w tym samym roku wzięto ślub. Pracując na statkach boh. dobrze zarabiał, mógł sobie pozwolić na zakup instrumentów, nut, płyt. Starszy syn urodził się w 1984 r., młodszy w 1990 – prezenty od nieobecnego ojca. Starszy syn Robert Marhula jest słuchowcem, nie zna nut, ale gra na gitarze. Syn lubi Metallicę, a dzięki boh. ma kolekcję nagrań, a także kilka gitar. Gra z pamięci wszystkie solówki zespołu. Syn skończył lingwistykę na Uniwersytecie Warszawskim i pracuje jako szef tłumaczy w firmie tłumaczącej reklamy, bajki dla dzieci z angielskiego na polski, czeski i inne języki.
[00:50:40] Ojcem chrzestnym młodszego syna Kamila był Wojtek Karolak. Syn skończył szkołę muzyczną i grał na fortepianie – rezygnacja z zawodu muzyka. Syn skończył studia i jest szefem działu kontaktu z klientem w PGNiG. Jest fanem muzyki. Zarówno starszy jak i młodszy syn mają dwójkę dzieci.
[00:53:38] Żona skończyła filologię rosyjską na Uniwersytecie Gdańskim, w latach 80. skończyła anglistykę. Obecnie jest na emeryturze, ale w dalszym ciągu udziela korepetycji.
[00:54:47] Boh. pływał na statkach od maja 1973. Uczył się w Liceum Muzycznym w Katowicach, ale egzamin końcowy zdawał w Liceum Muzycznym w Gdańsku. Przeniósł się, ponieważ w Wyższej Szkole Muzycznej był pedagog, prof. Wojciech Szmaj, koncertmistrz Filharmonii Opery Bałtyckiej, u którego chciał się uczyć. W Gdyni mieszkał brat matki i u niego zamieszkał. Boh. dużo grał dorywczo zastępując różnych muzyków. Prof. Szmaj powiedział, że Teatr Muzyczny w Gdyni robi konkurs na koncertmistrza i pojechano tam – przebieg konkursu, spotkanie z Danutą Baduszkową, przyjęcie do pracy. Boh. był koncertmistrzem przez jeden sezon, miał wtedy 21 lat, w orkiestrze byli zawodowi muzycy dużo starsi od niego. Miał wyższą pensję, a mniej przedstawień. Z powodu niesnasek Danuta Baduszkowa postanowiła wysłać go na jeden sezon do Filharmonii Bałtyckiej. Tam grał przez trzy sezony, dyrektorem artystycznym Filharmonii był Jerzy Katlewicz. Sytuacja zawodowa.
[01:01:10] Przy radiu w Gdańsku działał big band prowadzony przez puzonistę Jana Tomaszewskiego, boh. u niego nagrywał w połowie lat 60. Tomaszewskiemu zaproponowano objęcie stanowiska kierownika muzycznego w Teatrze Muzycznym w Łodzi – propozycja prowadzenia big bandu. Grano standardy jazzowe, bossa novy i kompozycje boh. Nagrania wysyłano do I programu Polskiego Radia w Warszawie. W zespole grało wielu muzyków z Wybrzeża, jednym z nich był trębacz [Marian Grymuza], który w 1968 wyjechał do Norwegii i grał tam w polskiej kapeli, prowadzonej przez mieszkającego tam Polaka. W tamtym czasie w Skandynawii był boom na skrzypków. Kolega chciał ściągnąć boh. do kapeli „Batory Combo”, w której grał. W tamtym czasie był to dobry zespół, otrzymujący najlepsze kontrakty.
[01:04:05] Sytuacja w 1972 r. – wielu kolegów wyjeżdżało do pracy za granicę. Boh. w końcu dał się namówić koledze trębaczowi i wyjechał do Norwegii, by grać w „Batory Combo”. Zespół był znany, kapelmistrzem i perkusistą był Stefan Bujakowski, od lat mieszkający w Norwegii. Związek Muzyków Norweskich zaproponował mu kontrakt na statku pasażerskim. W tamtym czasie kompania miała dwa statki, kontrakt był na MS „Sagafjord”. Muzycy z Polski załatwiali to przez Pagart – załatwianie formalności, rozliczenia finansowe.
[01:08:08] W Norwegii boh. bez problemu dostał amerykańską wizę turystyczno-marynarską. Kontrakty przedłużano, a boh., który był w Stanach, kończyła się wiza. Zwrócił się do Pagartu z prośbą o pomoc w załatwieniu sprawy i odpowiedziano mu, że musi przyjechać do Polski. Sprawę załatwiono inaczej, boh. pojechał w eskorcie policjanta do polskiego konsulatu i wbito mu wizę amerykańską. Tak było do przełomu lat 80. i 90., kiedy kompania żeglugowa sprzedała wszystkie statki. Pagart w niczym nie pomagał, tylko przyjmował procent od wypłat. Boh. sam załatwiał sprawy w ambasadzie amerykańskiej, nie mając poparcia Pagartu ani Jana Kamyka, przewodniczącego sekcji muzyków pracujących na Zachodzie. Boh. nie miał nigdy problemów z paszportem – łapówki dawane urzędnikowi Pagartu: kartony z papierosami, czerwony Jasio Wędrowniczek i koperta ze studolarowym banknotem. Inni koledzy mieli problemy z paszportami.
[01:14:08] Żona była tłumaczką przysięgłą i mieszkała w Warszawie, pracowała w firmie budującej w ZSRR elektrownie atomowe. Jeździła na spotkania, na których podpisywano umowy. W kwietniu 1983 r. boh. przeprowadził się z Gdyni do Warszawy. Miał już podpisany kontrakt, w swojej kabinie na statku miał instrumenty muzyczne, smoking. W Pagarcie powiedziano mu, że jego paszport jest w Gdańsku, ale tam też go nie było. Gdy boh. jeszcze mieszkał w Gdyni, goniec wojskowy przyniósł mu wezwanie do Komendy Głównej MO w Gdańsku – rozmowa z funkcjonariuszem, propozycja współpracy za paszport konsularny. Boh. miałby raz w miesiącu pisać raport o tym, co mówią koledzy muzycy. Chodziło też o osobę [Roberta Koniarza], menadżera i kontrabasisty, który mieszkał w Norwegii i współpracując z Pagartem angażował muzyków. Odpowiedź udzielona funkcjonariuszowi – tematyka rozmów na statku. Odmowa sprawiła perturbacje z paszportem. Boh. poszedł do Biura Paszportowego na ul. Kruczej i dowiedział się, że na dwa lata zatrzymano mu paszport.
[01:22:53] Boh. został w Polsce i miał problemy ze znalezieniem pracy. Pomogła mu Irena Santor, która zaangażowała go do zespołu. Po dwóch latach boh. spotkał się z urzędniczką Biura Paszportowego poza murami instytucji – udzielona rada. Boh. zadzwonił do kolegi mieszkającego w Sztokholmie, który nie wrócił do Polski, gdy zaczął się stan wojenny – pomoc boh. przy sprzedaży mieszkania i fortepianu kolegi. W Pagarcie powiedziano, że paszport się znalazł, że w Gdańsku „wpadł za szafę”. Boh. miał już paszport i zaproszenie, więc zadzwonił do Norwegii do Roberta Koniarza i do Pagartu przyszedł kontrakt. Muzycy w czasach PRL a współpraca ze służbami.
[01:27:36] Boh. w szkole muzycznej znalazł się dzięki przypadkowi. Matka była skrzypaczką i zaczął grać na skrzypcach mając 6 lat – intensywne ćwiczenia. Siostra za dobre wyniki w nauce dostała radioodbiornik „Pionier”. Na falach krótkich o północy można było słuchać w Głosie Ameryki audycji Willisa Conovera „Jazz Hour”. Jako dzieciak znał standardy jazzowe. Boh. nie musi ćwiczyć, by grać, ma słuch absolutny, co czasem jest przeszkodą. Na statkach grano koncerty i show orkiestrowe. W czasie kontraktów boh. grał dodatkowo w czasie obiadów.
[01:34:10] Boh. jest na emeryturze – żale artystów z czasów PRL na niskie emerytury. Od początku pracy muzyka opłacał sobie składki i obecnie ma odpowiednie świadczenia. Jako muzyk nie jest na emeryturze, ponieważ nie może przestać grać. Boh. nie mógłby [żyć] bez muzyki, grania i swojego kota. Muzyka to jego życie – zajęcia w czasie urlopu i muzyka.
[01:37:40] Boh. zna muzyków, którzy nie mają takiej potrzeby grania. W Stanach mieszka kolega pianista, któremu boh. załatwił kontrakt na barce turystycznej na jednej z rzek w Niemczech – rezygnacja kolegi.
[01:40:06] W teatrze są trzy pełne grupy muzyczne, tylko boh. nie ma zastępcy. Jeden z młodszych kolegów był zainteresowany zastępstwem. Boh. zaprosił go na spektakl i za kulisy. Kolega uznał, że to jednak za duża odpowiedzialność. Zajęcia innych kolegów muzyków.
[01:43:00] Boh. przez sześć sezonów pracował na lodołamaczu, który zabierał pasażerów. Na statku było czterech muzyków. Pływano z argentyńskiego portu Ushuaia na Antarktydę, tam odwiedzano stacje badawcze różnych państw. Załoga była nieliczna, każdy z muzyków był zobowiązany do współpracy. Boh. zrobił kurs prowadzenia łodzi, zodiaków, i przewoził łodzią pasażerów na ląd. Antarktyda fascynuje boh. – opracowanie broszury na jej temat. Chciałby tam pojechać jako pracownik, a nie muzyk i pracować przez kilka miesięcy – przyroda Antarktydy.
[01:48:00] Na gościnne występy na statek przyjechał Oscar Peterson, był tak chroniony, że boh. nawet nie dostał autografu, nie mówiąc o wspólnym graniu. Idolem jeśli chodzi o kontrabas był dla boh. Ray Brown, wieloletni kontrabasista Petersona. Boh. nie ma marzeń muzycznych.
[01:49:32] Boh. ceni zaangażowanie w pracę, punktualność i uczciwość. Nienawidzi kłamstwa – sytuacja z paszportem za szafą. Wspomnienie propozycji angażu w cyrku stacjonarnym – stosunek do kwestii finansowych. Wychowanie w domu – nacisk na uczciwość. Gdy dostał dwóję, to nie kombinował, tylko mówił matce prawdę – stosunek matki do znalezionych rzeczy. Punktualność w życiu zawodowym – kary za niepunktualność na statku, zdarzało się, że kogoś odsyłano do domu. [wejście kota]. Wykład o kocie – zwierzak odwraca się tyłem, ponieważ ma do właściciela pełne zaufanie. Nieufny, wystraszony kot nie odwróci się do człowieka tyłem – miejsca na kocie stworzone do głaskania – prezentacja zadowolonego kota Kokosa. To drugi kot w domu, pierwszy zwierzak żył 12 lat.
[02:00:33] Boh. nie dziwi się synom, że nie wybrali muzyki jako drogi życiowej. Boh. studiował muzykę klasyczną i ją grał, ale go nie pociągała. Wolał muzykę rozrywkową, standardy jazzowe. Lubił podróże i zwiedził wiele miejsc na świecie – odpłatne korzystanie z wycieczek oferowanych pasażerom. Leciał helikopterem nad biegunem południowym, był także na biegunie. Biegun znajduje się na terenie amerykańskiej bazy wojskowej – utrudnienia dla turystów.
[02:05:15] Boh. ma czwórkę wnuków, jest szczęśliwy. Żona Bogusława zajmuje się ogrodem, boh. za tym nie przepada. Został ochrzczony w kościele katolickim, od lat jest ateistą – przemyślenia na ten temat. „Muzyka jazzowa jest moją wiarą”.
[02:08:47] Boh. grał z wieloma muzykami, zaszczytem było granie z Wojtkiem Karolakiem – jego stosunek do kontrabasu i gitary basowej. Karolak musiał jechać na kontrakt, na którym na kontrabasie i gitarze basowej miał grać „bardzo kontrowersyjny muzyk Benjamin Marhula”. Opinia Karolaka o grze boh. wyrażona w jednym z wywiadów. Boh. lubił grać na kontrabasie.
[02:10:52] W czasie drogi zawodowej boh. grał w Tetrze Muzycznym w Gdyni. Danuta Baduszkowa dostała licencję na wystawienie „My Fair Lady” i „Skrzypka na dachu” – opis scenografii „Skrzypka”. Boh. w czarnym kostiumie siedział na dachu i grał na skrzypcach, z tyłu asekurował go strażak. W Operze Bałtyckiej grał w tzw. kanale. Na statkach robiono show, kilkunastoosobowy zespół grał na scenie, która wyjeżdżała do góry. Były też występy, gdy wychodził na ciemną scenę z kontrabasem, a kiedy został oświetlony zaczynał grać, potem pojawiały się i tańczyły wokół niego pary tancerzy.
[02:14:40] Boh. ponad 17 lat grał na statkach Royal Viking Line – zmiana nazwy kompanii. „Royal Viking Queen” był małym luksusowym statkiem – cena kabiny. Gdy kompania upadała, boh. dzięki znajomościom zaczął dostawać kontrakty bezpośrednio z kompanii, z pominięciem Pagartu. Zgłaszał to w Polsce i płacił podatki, ale już nie płacił Pagartowi – podupadanie firmy pod koniec lat 90.
mehr...
weniger

Barcik Aneta

Saramonowicz Wojciech

Instytut Pileckiego

Film