Stach Marek

Świadkowie Epoki

IP/DF/SE/2124

28 listopada 2024, Warszawa

2:29

Marek Stach (ur. 1953, Jelenia Góra) jest zawodowym muzykiem jazzowym. Szkołę podstawową i średnią ukończył w Katowicach, tutaj też w 1978 roku uzyskał dyplom muzyka w klasie perkusji w Akademii Muzycznej. Karierę rozpoczął od współpracy z zespołem ”Extra Ball” Jarka Śmietany, po którym stworzył legendarny kwintet "Sun Ship", współpracując także z najlepszymi jazzmanami, m.in. Janem Ptaszynem Wróblewskim, Wojciechem Karolakiem, czy Tomaszem Szukalskim. Koncertował z nimi w kraju i za granicą. Nagrał wiele płyt jazzowych i rozrywkowych z przeróżnymi wykonawcami. W roku 1980 i 1982 prowadził warsztaty jazzowe w Chodzieży. Prawie 40 lat życia zawodowego spędził na statkach pasażerskich, grając w big bandach i kierując własnymi zespołami akompaniującymi do cowieczornych przedstawień. Obecnie uczy w warszawskiej szkole jazzu im. Krzysztofa Komedy. Żonaty, ma dwie córki I dwoje wnucząt. Wciąż koncertuje z różnymi zespołami.

[00:00:15] Ur. 24 września 1953 r. w Jeleniej Górze (Cieplice Zdrój). Ojciec oficer, podporucznik Wojska Polskiego, jednostka w Jeleniej Górze, po trzech latach przeniesiony do jednostki Wojkowice Komorne. Matka pochodziła ze wsi Bogucice k. Pińczowa. Rozpoczęcie nauki w szkole w Wojkowicach.
[00:01:53] Przeprowadzka do Katowic, szkoła średnia: Śląskie Techniczne Zakłady Naukowe, wydział hutniczy, zainteresowania humanistyczne.
[00:03:08] Muzykowanie z kolegami na gitarze i bębnach. Poznanie muzyków z Siemianowic Śląskich. Pierwsze zarobione pieniądze za grę na bębnach. Trudne przedmioty techniczne w szkole.
[00:05:43] Nauka bębniarstwa w szkole muzycznej przy ul. Karłowicza, nauczyciel Stanisław Proksa, ukończona muzyczna szkoła średnia w Katowicach. Pomoc ojca przy odroczeniu służby wojskowej.
[00:07:14] Rozpoczęcie studiów na Wydziale Instrumentalnym Akademii Muzycznej w Katowicach, następnie Wydział Muzyki Rozrywkowej, fascynacja jazzem. Zapamiętałe ćwiczenie gry, „przychodziłem do szkoły jeszcze przed sprzątaczkami”. Przyjaźń ze Zbigniewem Wegehauptem.
[00:09:25] Próby w klubie Puls, w piwnicach „ze szczurami i myszami z watą w uszach rąbałem w bębny”. Pierwsze ważne kontakty z muzykami jazzowymi, zespół Extra Ball gitarzysty Jarosława Śmietany i pianisty Władysława Sendeckiego „Adzika”, wspólne jam sessions, „balanga jazzowa”.
[00:11:10] Rozpoczęcie profesjonalnej współpracy z Extra Ball, w miejsce zwolnionego z zespołu Benedykta Radeckiego. Po roku wyjazd do Holandii – występy klubowe, szok kulturowy. Odejście z zespołu „Adzika” Sendeckiego, Andrzeja Olejniczaka, Jana Cichego i boh., nowy skład grupy Śmietany.
[00:12:55] Utworzenie kwartetu Sun Ship (Olejniczak, Sendecki, Witold Szczurek i boh.), próby w Krakowie, menadżer Piotr Tomicki, Polskie Stowarzyszenie Jazzowe oddział we Wrocławiu. Po roku wyjazd saksofonisty Olejniczaka do Niemiec Zachodnich [RFN]. Lider zespołu Sun Ship - Sendecki.
[00:14:32] Menadżerka warszawskiego PSJ Małgorzata Jaroszewska (żona dziennikarza Andrzeja Jaroszewskiego). Nowy saksofonista tenorowy Zbigniew Jaremko, współpraca z Nataszą Czarmińską i grupą Novi Singers. Przyjęcie do zespołu drugiego saksofonisty Henryka Miśkiewicza, liczne wyjazdy zagraniczne, nagrania płyt.
[00:16:02] Występy na Jazz Jamboree w 1980 i 1981 r. Ucieczka Sendeckiego przed służbą wojskową w 1981 r. do Szwajcarii. Propozycja występów boh. na statkach pasażerskich w kwietniu 1981 r. (Malina Kowalewski). Agent muzyczny w Szwecji – basista Robert Koniarz.
[00:19:25] Wyjazd boh. do Stanów Zjednoczonych (Nowy Jork, San Francisco), pierwszy kontrakt na Karaibach, zachwyt boh. w egzotycznej wiosce Cabo San Lucas.
[00:22:00] Pierwsze doświadczenie zapalenia trawy na Jamajce, „znakomicie działało”. Przywiezienie nasion do Polski, wyhodowanie własnych okazów w doniczce na oknie. Gitarzysta Marek Bliziński, współlokator z kajuty. Rewizja w celi przez funkcjonariuszy DEA z psami w poszukiwaniu marihuany, brawura boh. [+]
[00:27:27] Codzienne zdobywanie kolejnych doświadczeń estradowych na statku, na Zachodzie, nauka czytania zapisu nutowego aranżacji dla sekstetu.
[00:29:18] Pierwszy wyjazd do Holandii w grudniu 1978 r., etymologia pseudo „Adzik”. Niedostatki towarów na rynku pod koniec lat 70., doskonałe zarobki boh. na statku. Wysyłanie paczek żywnościowych do rodziny w Polsce z „punktów polonijnych” w Kanadzie.
[00:31:32] Przyjście na świat córki Hanny 13 stycznia 1981 r., wynajmowane mieszkanie przy ul. Sobieskiego. Dobra sytuacja materialna rodziny dzięki popularności Sun Ship, wysyłanie paczek z mlekiem w proszku dla córki. Zakup za 1300 dolarów malucha w Nowym Jorku „z dnia na dzień”.
[00:34:00] Plakat zapowiadający koncert Syn Ship autorstwa Pągowskiego [Olbińskiego]. Marzenie o własnym mieszkaniu w Warszawie – zarobione pieniądze wydane na dobra konsumpcyjne: 80 longplayów i gramofon Sanyo. Zakup pokrowców na bębny w sklepie muzycznym „U Manysa”.
[00:37:00] Po powrocie do Polski współpraca z Janem Ptaszynem Wróblewskim, nieodpłatne występy na uczelniach dla strajkujących studentów. Festiwal Pianistów Jazzowych w Kaliszu zakończony 12 grudnia 1981 r. Powrotna droga do Warszawy – zasłonięte drogowskazy. Wprowadzenie stanu wojennego – „okres stagnacji”, strajki artystów. Występy boh. w koncercie poparcia dla „Solidarności” z udziałem „śpiewających bardów”.
[00:40:15] Nagła utrata możliwości zarobkowych boh. – wstrzymanie działalności Pagartu, zakaz wyjazdów zarobkowych za granicę [+]. Podjęcie pracy z Włodzimierzem Korczem i Alicją Majewską – cenzurowane występy. Pierwsze koncerty w Łodzi, stopniowe luzowanie rygorów stanu wojennego.
[00:42:12] Kulisy Festiwalu Pianistów Jazzowych: bliskie kontakty między artystami z czołówki polskiego jazzu, picie wódki jako sposób spędzania czasu w zawodzie jazzmana, „przede wszystkim była bania”. Wspomnienie Andrzeja Olejniczaka z safari w Afryce. Powrót do Warszawy z Janem Ptaszynem Wróblewskim [12 grudnia 1981], „nic nie zapowiadało takiej tragedii”.
[00:43:45] [Po wprowadzeniu stanu wojennego] niepokój „we wszystkich strukturach państwa”, utrzymujące się strajki pomimo prośby Jaruzelskiego o „90 dni spokoju”. Środowisko jazzowe niepodzielone. Niepewność jutra, zaskoczenie, zakaz przemieszczania się po kraju, „co ze świętami?”. Rodzina żony pochodzi z miejscowości Lędziny na Śląsku. Pustki w sklepach, „wystane w kolejce pisemne pozwolenie na wyjazd z Warszawy”. Wyprawa do rodziny w Tychach po mięso – pół świni wiezione w walizce i plecaku. Godzina policyjna w Warszawie, patrole zatrzymujące autobusy.
[00:47:35] Niedziałające telefony, brak możliwości kontaktu z ludźmi. Sylwester 1981/82 – wizyta Zbigniewa i Zofii Jaremków, „była wspaniała uczta duchowa”. [+] Żona pracowała w Peweksie, kolekcjonowała miniaturki butelek z koniakami. Slajdy prezentowane na ścianie pokoju, opowieść boh. o wyjeździe zarobkowym na statku.
[00:50:12] Kolejny wyjazd zagraniczny na rejs, praca przez ok. 3-3,5 miesiąca, dobra współpraca z Koniarzem. Nieodpowiedzialność niektórych muzyków na kontrakcie, pijaństwo. Trudności z otrzymaniem paszportu i wiz. Przygotowywanie statku w suchym doku w Hamburgu. Zakup mieszkania na Woli „za pożyczone pieniądze”. Pożyczkodawcy: piosenkarz Andrzej Dąbrowski, Włodzimierz Korcz, [Aleksander] Michalski, [Piotr] Biskupski. Opóźnienie wyjazdu na kontrakt, opis akcji zdobywania paszportu w ostatniej chwili przed rozpoczęciem rejsu, wykorzystywanie prywatnych kontaktów Andrzeja Dąbrowskiego z milicjantami, „cudem dostałem ten paszport”.
[00:55:46] Stresująca droga przez Londyn do Southampton, upicie się w porcie, spanie w deszczu na walizce. Wykorzystywanie muzyków do porządków i przygotowywania estrady na statku. „Oddałem pieniądze wszystkie”. [+]
[00:58:17] Problemy ludzi w PRL ze zdobywaniem paszportów, boh. pomógł Andrzej Dąbrowski, gwiazdor estrady dzięki piosence „Do zakochania jeden krok”. Bezradność Pagartu. Celowe utrudnianie życia ludziom przez władze, wymuszanie pokory i uległości „jak u Czechowa”.
[01:00:30] Życie w kraju dzięki znajomościom. Podejście artystów do życia „na luzie”, powszechne „załatwianie” wszystkiego – wykorzystywanie znanego z telewizji Andrzeja Zaorskiego do kupowania benzyny: „niech pan naleje też koledze”. „Cały czas było kombinowanie”.
[01:03:03] Obowiązek zwracania paszportu po powrocie do kraju i zapłacenia prowizji dla Pagartu. System państwowej kontroli wyjazdów za granicę poprzez reglamentowanie paszportów. Wizy wjazdowe, niektóre kraje nie przyznawały wiz Polakom (Hongkong, Tobago).
[01:05:32] Reglamentacja podstawowych dóbr konsumpcyjnych, wprowadzenie kartek na żywność i benzynę. Samochód Łada kupiony od Jarosława Kukulskiego, wyjazd z rodziną na Warsztaty Jazzowe do Chodzieży. Sprawdzanie dokumentów wyjazdowych na rogatkach Warszawy, kontrola bagażnika. Możliwość tankowania bez kartek dla muzyków na czas festiwalu – zakup 60-litrowego plastikowego kanistra, przewożony w bagażniku.
[01:08:20] Kanister przechowywany w piwnicy mieszkania przy ul. Marymonckiej – moment pożaru sąsiedniej piwnicy. [+]
[01:09:43] Używki w środowisku muzyków – wyhodowana z nasion marihuana. Wypalone z żoną korzenie trawy, „myślałem, że już umrzemy” – pożegnanie z córkami w środku nocy, silne działanie narkotyku: „to było genialne, cudownie było”. Córka Jagoda.
[01:12:12] Problem zaopatrzenia w benzynę podczas występów wyjazdowych, wożenie sprzętu akustycznego i muzyków nyskami należącymi do PSJ (Polskie Stowarzyszenie Jazzowe). Powszechna wymiana kartek między sąsiadami, benzyna, alkohol – podstawowe waluty, „wszystko było za flaszkę”.
[01:14:50] Zdobywanie instrumentów podczas wyjazdów na Zachód, słabej jakości sprzęt polski. Zespół Breakout przywiózł jako pierwszy wzmacniacze Marshalla z Holandii. Dobre zarobki polskich muzyków w ZSRR, przemycanie złota, rubel transferowy.
[01:17:00] Wyjazd pod granicę z ZSRR z orkiestrą jazzową Wiesława Pieregorólki + Tomasz Szulkalski i Ewa Bem – gwiazdorskie przyjęcie, artyści w obstawie milicyjnej witani kwiatami. Lokalny handel wymienny. [+]
[01:19:15] Picie alkoholu w zawodzie muzyka – „zawód jak każdy inny” – budowanie swoistej wspólnoty podczas picia. Picie jako antidotum na mizerię życia w PRL w latach 80. Powrót z Holandii z grupą Extra Ball, drobiazgowe przeszukiwania przez celników na granicy w NRD. Wrażenia po wjeździe do Polski: powszechny smutek i beznadzieja Polaków, nieżyczliwe traktowanie boh. z powodu wyjazdów na Zachód.
[01:23:15] Wpływ ciągłych wyjazdów zagranicznych na rodzinę: „jak marynarze”. Marzenia o podróżach z młodości, tęsknota za córkami. Rotacja zespołów na statkach, przerwy co cztery miesiące. Żona przerwała prace zawodową po urodzeniu pierwszej córki, zajmowała się domem. Prowadzenie pamiętnika przez boh., nagrywanie filmów z córkami, migawek z codziennego życia. Pierwsza kamera zakupiona w Kobe w Japonii. Sprzęt grający i audiowizualny przywożony powszechnie z zagranicy, montowanie własnych filmów, dogrywanie komentarza.
[01:28:12] Pisanie bajek dla dzieci, inscenizacje wierszyków Brzechwy w wykonaniu córek. Córka Jagoda została aktorką. Inscenizacja „Jasia i Małgosi”. Wyzwania sceniczne córki Hani – obecnie wokalistka, nauczycielka szkoły muzycznej w Kuala Lumpur. Wnuki Iwo i Maria.
[01:32:00] Potrzeba „zostawienia śladu po sobie” w postaci nagrań filmowych. Sfilmowana przez boh. wyprawa z Manaus w górę Amazonki - zachwyt Wiesława Wysockiego.
[01:35:08] Płyta nagrana z zespołem gitar klasycznych Completorium (Krzysztof Woliński, Henryk Miśkiewicz) – muzyka wykorzystana jako podkład w filmie z Amazonki. Przenikanie się środków wypowiedzi muzyków i filmowców, podobna wrażliwość. Ciekawość świata i apetyt na nowe doświadczenia boh.: nauka jazdy na nartach w wieku 50 lat.
[01:37:35] Rytuały rodzinne po powrocie z wyjazdów, opowieści przy wódce z bliższą i dalszą rodziną, znajomymi, sąsiadami. Brak zainteresowania wnuków opowieścią filmową boh.
[01:39:40] Nagrania filmowe z występów orkiestry na statkach, prywatnych spotkań z muzykami. Założenie własnego 13-osobowego big bandu w 1992 r., rotacja muzyków. Praca na statkach przez 40 lat.
[01:41:20] Pokusa emigracji do Stanów Zjednoczonych, przywiązanie do polskiej tradycji i mentalności, świadomość własnych ograniczeń.
[01:45:03] Kręcenie filmów wynikało z potrzeby pokazania najbliższym innego, nieznanego świata Zachodu w tamtym czasie. Wdzięczność wobec losu za możliwość obejrzenia świata, doświadczenia jego różnorodności.
[01:49:54] Ocena okresu PRL: „zniewolenie pod sztandarami czerwonymi” przez „władzę sowiecką”, ograniczenia wolności indywidualnych. Początki jazzu w Polsce – zakazywanie grania tej muzyki, kojarzonej z Zachodem, w szkołach muzycznych. Cenzurowanie kultury: słów, muzyki.
[01:53:55] Warsztat bębniarza – codzienne ćwiczenie. Samodzielne dochodzenie do sposobu ćwiczenia, naśladowanie bardziej doświadczonych muzyków. Wykorzystywanie każdej sposobności do ćwiczenia gry „tysiące razy”, tworzenie własnych wprawek. Boh. uczy w prywatnej Autorskiej Szkole Muzyki Rozrywkowej i Jazzu im. K. Komedy w Warszawie. Przepisywanie ręczne materiałów do ćwiczeń, przywożonych przez muzyków z Zachodu. Audycja „Trzy kwadranse jazzu” Ptaszyna Wróblewskiego – nagrania prezentowane z płyt zdobytych dzięki osobistym kontaktom za granicą. Nagrywanie audycji radiowych Wojciecha Manna i Ptaszyna oraz własnych koncertów do pracy nad warsztatem instrumentalisty. [+]
[01:58:20] Kilkugodzinne ćwiczenia codziennie – walka o miejsce do ćwiczeń.
[01:58:50] Zajęcia z uczniami w szkole przy ul. Olbrachta, ćwiczenie dla zachowania dobrej formy muzycznej, „trzeba mieć kontakt z instrumentem”.
[02:00:17] Zastój zawodowy podczas pandemii covid-19, rezygnacja z pracy na statku z powodu rygorystycznych wymagań dla załogi i przechodzenia testów treningowych. Z biegiem lat grających na statku Polaków zastępowali świetnie przygotowani Ukraińcy. Decyzja boh.: „wystarczy”.
[02:05:50] Realizacja marzeń młodzieńczych, „swoje życie widzę spełnione”: „wspaniała rodzina”, poznanie świata, występy na Jazz Jamboree, „granie z najlepszymi”. Koncert z Tomaszem Szukalskim na JJ w 1991 r. (Andrzej Cudzich na basie, Artur Dutkiewicz piano). Wzruszenie w sklepie muzycznym w Kolonii na widok własnej płyty obok płyty Keitha Jarretta z Jackiem Dejohnette’em.
[02:08:30] Uczenie w szkole muzycznej: ukoronowanie kariery i odzyskanie entuzjazmu twórczego. Monotonia gry na statku. Satysfakcja z grania z Old Timers i przekazywania doświadczeń uczniom.
[02:11:35] Współczesna polska scena jazzowa – wysoki poziom techniczny dzięki dostępności materiałów do nauki gry, ciągłe doskonalenie własnych umiejętności. „Więcej szpanu niż gry” – wysoka samoocena w zespole Śmietany.
[02:15:00] Uznanie dla polskich muzyków ze strony Amerykanów. „Show dixieliandowe” dla zamożnej starszej publiczności na statku.
[02:18:00] Najważniejsze wartości w życiu: zdrowie, by „robić swoje”. Bóle kręgosłupa z powodu dźwigania ciężkich sprzętów i instrumentów. Potrzeba bycia potrzebnym, wolność wypowiedzi.
[02:20:06] Muzyka w życiu boh.: „stwór, który zajął moje życie całe”. Wspomnienia z dzieciństwa zaklęte w muzyce, podróże w czasie dzięki muzyce. „Muzyka to samo dobro”. Wszechobecność wspaniałej muzyki ulicznej w RPA, jazz w Nowym Orleanie.
[02:24:49] Paczki z tanią odzieżą wysyłane przez boh. z Istambułu pod koniec lat 80. [+] Wyprawa do Izraela, przeprawa taksówką z polskim Żydem do świętych miejsc chrześcijaństwa: Jerozolimy, Betlejem i Nazaretu. Wzruszenie na widok wspomnień o poległych w Katyniu Polakach w sanktuarium maryjnym w Nazarecie, „w Polsce się jeszcze o tym nie mówiło” [+].
mehr...
weniger

Barcik Aneta

Latusek Adam

Instytut Pileckiego

Film