Leszek Grzenia (ur. 1939, Wejherowo) pochodzi z rodziny inteligenckiej, gospodarującej w zamożnym majątku na Pomorzu. Jego ojciec był dyplomowanym rolnikiem, a matka nauczycielką. W 1942 roku ojciec pobił bauera, który chciał odebrać mu majątek. Od rozstrzelania wyratował rodzinę wuj, wysokiej rangi oficer Wehrmachtu, ale ojciec został wywieziony na roboty przymusowe do Norwegii (wrócił dwa lata po wojnie), zaś reszta rodziny biedowała w jednym pokoju, pozbawiona środków do życia. Pan Leszek był świadkiem „marszu śmierci” więźniów KL Stutthof. Matka ukryła w komórce koło domu dwóch zbiegów z kolumny więźniów. Dzięki ostrzeżeniu od niemieckego sołtysa zbiegowie zdołali uciec przed obławą i uratować się (po wojnie jeden odwiedził ich). Po wkroczeniu Armii Czerwonej pan Leszek trafił do rosyjskiego szpitala wojskowego, ranny wskutek wybuchu podczas zabawy niewybuchami. Po wojnie był represjonowany jako syn posiadacza ziemskiego, jednak udało mu się skończyć studia i przez wiele lat pracował jako nauczyciel w rodzinnej miejscowości. Na emeryturze zajmuje się promowaniem mowy i kultury kaszubskiej.
more...
less
[00:00:01] Ur. 15 czerwca 1939 r. w Wejherowie. Ojciec z dziadkiem dzierżawili gospodarstwo w Nowym Kębłowie. W 1942 r. gospodarstwo zajęte przez bauera, ojciec go pobił. Dzięki wstawiennictwu brata babki, wysokiej rangi oficera Wermachtu, rodzina uniknęła rozstrzelania. Wysiedenie do rodziny Malczyńskich, bez dobytku i środków do życia. Pomoc Jana Duszeckiego, przywoził kartofle, chleb. Bieda.
[00:04:10] Prezentacja boh. Zamożne gospodarstwo, dworek, dziadek dzwonił, żeby zwołać parobków z czworaków do pracy. Po zabraniu majątku ojciec pracował w kolumnach niemieckich, zajmował się końmi (skończył studia rolnicze). Ziemniaki w mundurkach do jedzenia.
[00:07:12] W rodzinie troje dzieci, najmłodszy brat urodzony po wojnie. Żandarmi niemieccy budzili popłoch wśród Kaszubów.
[00:09:52] W Nowym Kębłowie sołtys był Niemcem: Franciszek Soldatke. Wiekszość żandarmów była Kaszubami, w czasie wojny życie w wiosce zamarło, ludzie siedzieli w domach.
[00:13:00] Rozstrzeliwanie osób niepełnosprawnych. Żandarm Mizerski.
[00:15:18] W Kębłowie domy oddalone od siebie. U boh. mieszkała łączniczka „Gryfa” Anna Szaja, inną łączniczką była p. Zieman. Partyzantka TOW „Gryf Pomorski” w Będargowie. Dowódca „Gryfa” Dambek, zastrzelony przez Niemców.
[00:18:20] Marsz śmierci: rzeka ubranych w pasiaki więźniów płynęła cały dzień drogą z Luzina do Zelewa, rzucanie im brukwi – łapczywie jedli, bici przez kapo. [+]
[00:23:00] Dwaj Uciekinierzy z marszu śmierci z oboz w KL Stutthof – wykorzystali ogólny bałagan i schowali się w lesie, przechowani przez matkę boh. Przypadki śmierci z przejedzenia.
[00:26:36] Uciekinierzy schowani w komórce przy kuchni, dzieci dotrzymały tajemnicy. Soldatke ostrzegł przed najściem gestapo, więźniowie uciekli do lasu, uratowali się. Odwiedziny uratowanego po wojnie, podziękowanie. [+]
[00:30:00] Mama była odważna, do dziś nie wiadomo, kto ich wydał. Żona sołtysa zastrzelona przez Rosjan.
[00:31:00] W rodzinie Soldatke mówiło się po niemiecku, znali też kaszubski i polski. Aniela Soldatke. Koniec wojny: czołgi na podwórku, znajomość z żołnierzami radzieckimi, piekli placki z ziemniaków, plińce. Walki Niemców z Rosjanami, walki o Wejherowo. Zabawy bronią: niewybuchy, niewypały, kolega raniony pociskiem panzerfaust. Boh., brat i siostra ranieni rozmontowanym granatem, leczeni w radzieckim szpitalu.
[00:40:48] Żona sołtysa donosiła Niemcom, została rozstrzelana przez Rosjan. Rosjanie niszczyli wszystko, co Niemcy stworzyli, niemieckie porządki, wprowadzili nienawiść między ludźmi. Tępili łamanie prawa przez swoich żołnierzy: rozstrzeliwanie za kradzież albo gwałt.
[00:43:43] Pozostałości broni, sprzętu w lasach i na polach, niewybuchy, mogiły niemieckie i radzieckie po przejściu frontu.
[00:45:15] Mama boh. była nauczycielką, ukończyła seminarium nauczycielskie w Nowym Sączu, zatrudniona w (zniszczonej) szkole w Kębłowie.
[00:46:28] Ojciec zabrany na roboty za pobicie niemieckiego bauera – był w Norwegii, zajmował się końmi. Wrócił w 1947 r. Nie odzyskał majątku, bieda po wojnie. Ojciec słabo radził sobie w gospodarstwie. Przeprowadzka do mieszkania służbowego w szkole kębłowskiej.
[00:49:49] Represje i prześladowania boh. za pochodzenie („syn obszarnika”). Rosjanie zastrzelili żonę sołtysa za donoszenie.
[00:51:23] Wuj, oficer AK, więziony przez 7 lat „żołnierz wyklęty”, ukrywał się u matki. Nauka na uniwersytecie. Chemia – pasja naukowa. Nauka z córkami.
[00:55:40] Boh. nie pozwalano – jako synowi obszarnika – uczyć się w liceum pedagogicznym, ale miał poparcie nauczycieli. Przynależnośc do ZMP – wyrzucony po 2 dniach. Represje, oszukiwanie władz.
[00:59:32] Wizyta w motylarni w Hamburgu. Boh. został nauczycielem. Wstąpienie do związku łowieckiego, odstrzał i preparowanie ptaków, ochrona przyrody. Osłabianie roli PZPR we wsi. Przygoda z dzikiem.
[01:07:50] Kłusownictwo w Afryce. Boh. został nauczycielem, żona i siostra też. Walczy o zachowanie języka i kultury kaszubskiej. Różne odmiany kaszubskiego. Boh. był dyrektorem szkoły, pracował w niej do emerytury w 1989 r.
more...
less
Pilecki Institute Library in Warsaw
ul. Sienna 82
Mon - Fri 8:00 - 16:00
(+48) 22 182 24 75
Reading Room of the Augustów Branch of the Pilecki Institute
ul. 3 Maja 16
Tue, Thu 09:00 - 16:00
(+48) 502 461 075
Berlin Branch of the Pilecki Institute
Pariser Platz 4a
Tue - Fri 10:30 - 17:30
(+49) 30 275 78 955
New York Branch of the Pilecki Institute
92 Greenwich Street
Mon - Fri 10:00 - 16:00
(+1) 917 655 9918
This page uses 'cookies'. More information
In the Pilecki Institute Archives we gather and make available digital versions of various documents. All of them describe the fates of Polish citizens who experienced two totalitarianisms – the German and the Soviet – in the 20th century. We acquire digital copies of documents held by numerous domestic and foreign institutions: the Bundesarchiv, the United Nations Archives, the British National Archives and the Polish State Archives. In this way we are building a knowledge base and a hub for comprehensive research on the Second World War and the dual occupation of Poland – for scholars, journalists, people of culture, families of the victims and witnesses to the crimes, as well as all history enthusiasts.
Our website archiwum.instytutpileckiego.pl presents a complete collections catalog. They can be easily navigated thanks to the full-text search engine and descriptions attached to all items. Access to the content is possible only at the reading rooms of the Pilecki Institute’s Library in Warsaw and Berlin, where our employees help with general inquiries regarding the collections, help users navigate our online catalogs, and enable access to materials subject to availability restrictions.
Some documents, such as those from the Bundesarchiv or the KARTA Center, are subject to restrictions resulting from agreements between the Institute and the transferring institutions. After arriving at the Library, visitors must sign relevant declarations granting access to documents exclusively on site. Information on access restrictions is included in the Library’s regulations. Before the visit, we encourage you to familiarize yourself with the scope and structure of our archival, library and audio-visual resources, as well as with the visiting rules and regulations concerning the use of the collections.
Everyone interested in using our collections is invited to the Pilecki Institute Library in Warsaw and the Reading Rooms of the Augustów, Berlin and New York Branches. Their contact details can be found here. Remote access to some materials from the Pilecki Institute Archives is also possible. We also ask that you read the rules for visiting and accessing the collections in advance.
Please read the privacy policy. Using the website is a declaration of an acceptance of its terms.