Chmielewska Elżbieta

Świadkowie Epoki

IP/DF/SE/2007

16 lutego 2024, Augustów

1:08

Elżbieta Chmielewska z d. Żylińska (ur. 1961, Augustów) jest wnuczką Jana Żylińskiego, ofiary Obławy Augustowskiej.

[00:00:13] Dziadek Jan, babcia Zofia Żylińska – pomimo zabawowego usposobienia „zawsze była smutna”, czekała na powrót dziadka, miała trzy córki i jednego syna.
[00:03:10] Przed wojną babcia z dziadkiem prowadzili bujne życie towarzyskie w Augustowie. Wspomnienie rodzinne: placki gryczane babci, śledzie zamawiane z Gdańska – wspólne biesiadowanie z pracownikami urzędu skarbowego.
[00:04:18] Dziadkowie mieszkali w Suwałkach, po wojnie dziadek oddelegowany do Augustowa do utworzenia urzędu skarbowego, babcia pracowała jako księgowa w gminnej spółdzielni.
[00:05:54] Dziadkowie poznali się w Petersburgu, mieszkali naprzeciwko siebie, byli dziećmi wojskowych oddelegowanych tam do jednostki.
[00:07:10] Dom dziadków w Augustowie przy ul. Rajgrodzkiej w wynajętym budynku przy szkole nr 2.
[00:08:14] Opowieści mamy o dziadku dopiero w dorosłym życiu, zmarła w wieku 94 lat (2022 r.). Losy dziadka: „przyszli, zabrali i koniec”. Wspomnienie o dziadku – towarzyskim wodzireju i wymagającym rodzicu.
[00:11:44] Poznanie terminu „obława augustowska” z mediów. Dziadek Jan Żyliński zabrany ok. godz. 2 w nocy z mieszkania przy ul. Rajgrodzkiej w Augustowie. Poszukiwanie dziadka przez PCK.
[00:15:20] Nazwisko panieńskie babci: Dziedzikowa, wyznanie prawosławne, pochodziła z Kielc, doskonale władała rosyjskim. Poszukiwania dziadka w „Domu Turka”, rozmowa z radzieckim oficerem, noszenie paczek do katowni. Wyznanie radzieckiego oficera o motywach wyłapywania przypadkowych ludzi z domów, „aby zgadzała się liczba”.
[00:18:45] Przyjmowanie paczek dla więźniów jako element stwarzania iluzji, że wszystko jest w porządku. Przyjmował m.in. [Jan] Szostak. Oczekiwanie boh. na otwarcie Domu Turka, wzruszenie przy odczytaniu nazwiska dziadka na murze pamięci.
[00:21:50] Zwierzęta w domu dziadków: niesforna małpka trzymana na łańcuszku, zabawy w ogrodzie. Kury i świnia w domu w Suwałkach, pies Rafik, który umiał różne sztuczki. Losy małpki – trafiła do zoo w Białymstoku.
[00:25:40] Babcia była elegancka kobietą, nosiła szpilki, paliła papierosy w fifce z nogą założoną na nogę. Oczarowanie babcią, nauka palenia papierosów.
[00:28:00] Czworo rodzeństwa babci – wszyscy wyjechali do Stanów Zjednoczonych, stopniowe ustanie korespondencji, babcia związana z Polską. Osamotnienie babci: utrata męża, syna, zerwane więzi z rodzeństwem.
[00:29:45] Działalność społecznikowska babci, pomagała leczyć ziołami, robić opatrunki, pracowała w PCK, „kochała ludzi”.
[00:30:46] Syn babci musiał uciekać z Augustowa, postawiony przez Niemców przed ultimatum, by donosić na AK, „po pracy już nie wrócił” – poszedł do lasu. Babcia robiła szydełkiem orzełki dla partyzantów, spotykała się z nim nocami w chlewiku. Z lasu nie wrócił – zdradzony podczas akcji w Kolnicy.
[00:35:24] Symboliczna tablica pamięci dziadka na grobie babci. Wuj zamordowany w Kolnicy jest pochowany na ogródkach działkowych. Opowieść kolegi dziadka, który umieszczał nagie ciała poległych partyzantów w zbiorowej mogile. [+] Dywagacje boh., czy warto dziś dokonywać ekshumacji, „komu to by było potrzebne?”. Teren ogródków uporządkowany staraniem Instytutu Pileckiego.
[00:38:53] Pamiątki po dziadkach w posiadaniu ciotki. Boh. ma zdjęcia i zegarek dziadka. Dobytek przepadł podczas ewakuacji z Augustowa – wóz wjechał na minę.
[00:42:30] Przekazywanie prawdy o obławie augustowskiej córce i synowi oraz kolejnym pokoleniom (praprawnuczka dziadka).
[00:45:32] Listy i zdjęcia dziadków z Petersburga. Bliźniaczka siostra (Maria) mamy (Stanisławy). W domu w Suwałkach mieszkały cztery pokolenia. Anegdoty o „niesfornych bliźniaczkach”, wysportowany brat mamy Włodzimierz.
[00:50:52] Sytuacja w rodzinie po zabraniu dziadka: brak nadziei na powrót, babcia „wiedziała, że on już nie wróci”.
[00:53:13] Kontrowersyjna postać Jana Szostaka, „wszyscy wiedzieli, co on robił, było okropnym człowiekiem”. Konfrontacja koleżanki mamy z Szostakiem na UB. „Muzeum osobliwości”, które prowadził w swoim domu, udając rzeźbiarza. Kapliczka z Chrystusem u zbiegu ulic Rajgrodzkiej i Zygmuntowskiej – mieszkańcy odrzucili zdobienia ufundowane przez Szostaka. [+]
[00:57:40] Pogrzeb Szostaka pod eskortą policji, próba zbeszczeszczania zwłok na cmentarzu w Augustowie.
[00:58:35] Wizyty szkolne w „Muzeum osobliwości”, „to były piękne rzeczy” – korzenioplastyka. Zwierzęta w obejściu: czapla.
[00:59:40] Listy babci w sprawie dziadka: do PCK, ambasady rosyjskiej („bardzo grzecznie odpowiadali”).
[01:01:30] Brat mamy Włodzimierz pochowany przy ul. Przemysłowej. Marzył o zawodzie mechanika samolotowego, zginął w wieku 22 lat. Zamknięcie się babci po utracie męża i syna. Włodzimierz trafiony „serią przez brzuch”, zastrzelił się, by nie wydać oddziału partyzantów. Tablica pamiątkowa nad jeziorem Sajno ze zdjęciem postrzelonego przez Niemców wuja i historią oddziału. Dokumentacja fotograficzna z akcji. [+]
[01:06:20] Historia zdjęcia wuja – otrzymane od siostry ciotecznej. [+]
more...
less

Czerniak Grzegorz

Czerniak Grzegorz

Instytut Pileckiego

Film