Kwiek Ryszard

Świadkowie Epoki

IP/DF/SE/1871

15 marca 2023, Elbląg

1:24

Ryszard Kwiek (ur. 1937, Baranowicze) – jego ojciec był zawodowym wojskowym, pracował jako zbrojmistrz w Twierdzy Brzeskiej. Podczas kampanii wrześniowej dostał się do niewoli sowieckiej, skąd uciekł i do końca wojny działał w Związku Walki Zbrojnej i Armii Krajowej. Ryszard Kwiek w lutym 1940 roku został wraz z matką i dziadkami deportowany do Ust-Workuty. Podczas pobytu na zesłaniu jego babcia zmarła z głodu, a dziadek zginął rozszarpany przez niedźwiedzia. Jesienią 1944 Ryszard wraz z matką przeprowadzili się do Krasnodaru, skąd wiosną 1947 wrócili do Polski. W Elblągu odnaleźli ojca i tam osiedlili się. W 1957 roku Ryszard Kwiek ukończył liceum ogólnokształcące, a potem Oficerską Szkołę Wojsk Pancernych w Poznaniu, służył jako zawodowy żołnierz w 60. Pułku Czołgów w Elblągu. Na początku lat 70. ukończył zaoczne studia na wydziale budowy maszyn Politechniki Warszawskiej oraz Gdańskiej, a w latach 80. Szkołę Główną Służby Pożarniczej w Warszawie. Po zwolnieniu ze służby wojskowej rozpoczął pracę w zakładach mechanicznych Elzam-Zamech, a potem w firmie Germanischer Lloyd of Shipping [Shipbuilding], gdzie przez trzy lata był kontrolerem jakości. Na emeryturze pracował jako pilot wycieczek zagranicznych. Jest prezesem koła Związku Sybiraków.
more...
less

[00:00:10] Boh. urodził się w Baranowiczach (dziś Białoruś), gdzie krótko stacjonował pułk przeciwlotniczy jego ojca Witolda, zawodowego wojskowego w stopniu sierżanta. Mama Stanisława pochodziła z okolic Ciechanowiec [Ciechanowca] w woj. białostockim i szlachty herbowej Niemyjski-Wenert [Niemyjski-Weinert]. Boh. nie przysługuje tytuł i herb, widnieją jedynie na grobie rodziców boh. i symbolicznie dziadków, którzy umarli na Syberii.
[00:01:50] Pół roku po urodzinach boh. ojciec awansował i został przeniesiony do Brześcia w woj. nowogrodzkim. Jako zbrojmistrz w Twierdzy Brzeskiej dobrze zarabiał i rodzice kupili dom przy ul. Kasztanowej 70. W 1939 r. wybuchła wojna i ojciec, aby uniknąć deportacji rodziny, wywiózł żonę z synem do jej rodzinnego domu k. Ciechanowca.
[00:04:00] Pod koniec września [1939] ojciec przebywał z oddziałem gen. Smorawińskiego i trafił do niewoli, z której uciekł. Jego rodzina zaczęła być poszukiwana. Ktoś doniósł, że żona z synem przebywają w Ciechanowcu i w nocy z 9 na 10 lutego 1940 r. do ziemiańskiego domu dziadków Niemyjskich, Bronisławy i Stanisława, weszło NKWD.
[00:06:10] Enkawudziści zabrali mamę z boh. i dziadkami, ostrzeżony wujek uniknął wywózki. Furmankami jechali na stację do Czyżewa, gdzie przez kilka dni zbierano ludzi do wagonów. Potem zaczęła się podróż na wschód. Ojciec po ucieczce z niewoli sowieckiej trafił do partyzantki ZWZ-AK, gdzie zajmował się zdobywaniem i konserwacją broni, miał ps. „Cygan”. Cygańskie powiązania nazwiska „Kwiek”.
[00:09:10] Podróż na Syberię trwała ponad miesiąc. W transporcie były głównie rodziny wojskowych, skład kierowano na północny Ural do Workuty. Po podróży koleją płynęli kilka tygodni barkami rzeką Peczorą, a następnie saniami ciągniętymi przez ciągnik.
[00:11:10] Początkowo organizacja transportów nie był tak dopracowana jak w kolejnych deportacjach. Charakterystyka deportacji w latach 1940-1941 i 1956.
[00:12:05] Transport saniami dotarł do Workuty. Opis Syberii. Wspomnienia boh. jako pilota wycieczek, w ramach których w latach 90. odbył rejsy rzekami Ob, Jenisej i Lena.
[00:14:15] Boh. trafił do obozu w części południowej – do Ust-Workuty. Polacy wycinali tam drzewa potrzebne w lokalnych kopalniach. Pierwszą grupę przyjezdnych umieszczono w barakach. Naczynia wyrabiano z kory brzozy - umieszczone z wodą pod nogami pryczy chroniły przed licznymi insektami.
[00:16:30] Boh. był w baraku z mamą i dziadkami. Mama poszła do pracy w tajdze, za pracę dostawała 300-500 gram chleba. Babcia niebawem umarła z głodu. Dziadek zginął zaatakowany i zjedzony przez niedźwiedzia. [++]
[00:19:00] Dziadków pochowano w Workucie. Groby sybirackie były wysokie - usypywane zimą, oraz niskie - dla chowanych w okresie roztopów. Wspomnienie późniejszej wizyty na cmentarzu polskim w Workucie. Upamiętnienie przez boh. dziadków napisem na nagrobku rodziców w Elblągu przy ul. Agrykola.
[00:22:00] Życie codzienne w Workucie. Gotowano zupy z huby, próbowano sadzić warzywa. Mama odłożyła 100 rubli, które zainwestowała w „obligacje pomocy wojskowej dla Związku Radzieckiego”, chciała się wydostać z Rosji. W obozie umarło dużo ludzi. Historia konia, którym na kontrolę przyjechał inspektor rosyjski – koń zniknął całkowicie „z kośćmi, kopytami”. [+]
[00:25:35] Polacy w Workucie nic nie wiedzieli o Armii Andersa. Dotarły do nich dopiero informacje o końcu wojny i Armii Berlinga. Powstał Związek Patriotów Polskich sterowany przez Stalina. Dzięki 100-rublowej „pomocy” mama dostała się z synem na transport do Krasnodaru, był przełom lata i jesieni 1944.
[00:28:00] W Krasnodarze Polacy mogli wybudować sobie domy. Budulcem były „krowie odchody uformowane w cegły”. Mama wybudowała chatkę krytą słomą i zaczęła pracę w mleczarni, a potem w świniarni, dzięki temu miała dostęp do żywności. Boh. poszedł do szkoły, miał zdolności matematyczne. Odkrycie roweru.
[00:30:10] W Krasnodarze chleb pieczono z kukurydzy. Można było kraść żywność i panował dobry klimat w porównaniu z Workutą. Wyjadanie przez boh. mlecznego pokarmu ze „świniarników”, do których wchodził przez dach. Ziemniaki ze skwarkami zjedzone w 1947 r. po przyjeździe do Polski.
[00:32:40] Pobyt w Krasnodarze od jesieni 1944 do 1946. Powrót z mamą do Polski wiosną 1947. Przyjazd do wuja do Ciechanowca.
[00:34:20] Ojciec boh. po wojnie ujawnił się i został zamknięty przez UB. Przetrzymywano go w Białymstoku, potem w Elblągu. Mama odnalazła go i pojechała za mężem. Wolne mieszkania poniemieckie na ul. Traugutta w Elblągu. Po roku ojca zwolnili, ale nie przestano go nękać.
[00:36:00] Boh. w wieku 11 lat poszedł do szkoły podstawowej, miał rosyjski akcent. Ukończył liceum ogólnokształcące w Elblągu i wieczorowo studia na Politechnice Warszawskiej (Wydział Budowy Maszyn, dział konstrukcji), Gdańskiej (Wydz. Budowy Maszyn, dział technologii) oraz Szkołę Główną Służby Pożarniczej w Warszawie. W międzyczasie pracował jako zawodowy żołnierz w stopniu majora w 60. Pułku Czołgów w Elblągu.
[00:38:20] Zafascynowany katastrofą „Titanica”, zaczął pisać po angielsku pracę doktorancką o „temperaturze kruchego pękania”. Pracy nie ukończył. Stopnie boh. w służbie pożarniczej, do której wstąpił po wojsku. Bunt elewów w szkole pożarniczej w stanie wojennym i wydalenie ich z uczelni. Boh. przyjęto powtórnie, dojeżdżał z Elbląga.
[00:40:45] Będąc już w cywilu boh. zaczął pracę w zakładach mechanicznych Elzam-Zamech, a potem w firmie Germanischer Llyod of Shipping [Shipbuilding], gdzie przez 3 lata był kontrolerem jakości. Jego dział wykonywał prześwietlenia radiologiczne izotopem irydu.
[00:42:40] Po 43 latach pracy zawodowej zaczął jeździć na wycieczki jako pilot/przewodnik, głównie do Rosji i Niemiec. Wspomnienia tras wycieczek.
[00:44:00] W transporcie z Czyżewa do Workuty warunki sanitarne powodowały, że ludzie umierali w drodze, szczególnie starcy i dzieci. Matka boh. umarła w 1976 r. Opowiadała, jak matki wyrzucały martwe dzieci na śnieg. Dochodziło do samobójstw, szczególnie młodych kobiet.
[00:49:00] Ze wspomnień innych boh. wie, że w Kazachstanie był łagodniejszy klimat i zesłańcy mieli kontakt z miejscowymi więc było łatwiej zdobyć jedzenie. Skrajnie nieprawdziwe przedstawienie syberyjskiego zesłańca w filmie „Czterej pancerni i pies”.
[00:50:00] Na Syberii boh. był z mamą ok. 7 lat. Mama nigdy nie zachorowała i mogła pracować, dzięki czemu boh. przeżył. Transport i insekty na Syberii.
[00:53:00] Porównanie warunków w Krasnodarze i na Workucie, gdzie na początku zsyłki dziadkowie z mamą zbierali się wieczorami i płakali modląc się o przeżycie. Mama płakała po latach na samo wspomnienie Workuty.
[00:56:00] Życie w Elblągu po powrocie ze zsyłki wydawało się rajem - wszystko wydawało się dostępne. Boh. miał 10 lat, kiedy pierwszy raz zjadł cukierka. W szkole z powodu akcentu wołano na niego „rusek”. Ponieważ lubił się bić, z czasem dano mu spokój. Jako młody chłopak nie rozumiał realiów politycznych PRL. Problemy ojca z władzami i inwigilacja.
[00:58:30] W czasie wyborów w 1947 r. ktoś napisał na drzwiach domu rodziców „3xTak 18x Nie” i ojca aresztowano. Później musiał ścierać napis. Kiedyś dał boh. do spalenia portret Piłsudskiego. Zmiana świadomości politycznej boh. wraz z wiekiem.
[01:03:20] W liceum na ul. Pocztowej zaczęły tworzyć się nieformalne grupy oporu i boh. nawiązał z nimi kontakt. Stanął w obronie chłopców, których relegowano ze szkoły. Zatrzymanie na SB i noc w areszcie.
[01:05:50] Nauczyciel matematyki zagroził boh. poprawką w klasie maturalnej, jeśli ten nie „uspokoi” się ze swoimi poglądami.
[01:06:50] Po ukończeniu liceum w 1957 r. boh. złożył podanie do Wojskowej Akademii Medycznej w Łodzi. Dostał się na studia medyczne, ale po półtora roku chciał się przenieść z wojskowej uczelni na medycynę do Gdańska. Dostał powołanie do wojska i skończył szkołę oficerską wojsk pancernych we Wrocławiu.
[01:09:30] W trakcie pracy w Straży Pożarnej wprowadzono stan wojenny. Boh. dostał cztery karty powołania z różnych instytucji. Wojska z terenu Elbląga przerzucano początkowo pod Warszawę, więc boh. zaszył się w domu na 3 dni i nie ujawniał. Kiedy się zgłosił na wezwanie ze Straży, zostawiono go w Elblągu.
[01:11:30] Kiedy powstała „Solidarność”, boh. wysłano do Stoczni Gdańskiej, aby zorientował się w sytuacji. Po drodze zatrzymała go MO i zaatakowany, musiał poprosić jadącą z nim drużynę strażacką o wparcie. W Stoczni posądzono go, że jest kapusiem. Straż Pożarna „była rygorystyczna”, „lepiej się było nie wychylać”. W Straży nie było „Solidarności”.
[01:14:00] Kiedy w straży boh. miał służbę oficera dyżurnego, dostał wezwanie z komitetu, aby zdjąć hasło zawieszone na drzewie w okolicy szpitala. Odmówił wykonania rozkazu, bo uznał, że „wozy strażackie nie są do ściągania haseł z drzew”. Dostał upomnienie. Negatywne wspomnienia boh. związane z „Solidarnością”.
[01:15:30] Dyżurka firmy Germanischer Lloyd of Shipping była obklejona hasłami „Solidarności”, boh. tłumaczył Niemcom genezę powstania związku. Niemcy chcieli, aby firma była apolityczna i kazali boh. usunąć naklejki, co sprowadziło na niego antagonizm załogi. Boh. nie należał do „S”, jego pracownicy należeli, a boh. „udawał, że o niczym nie wie”.
[01:17:00] Boh. był w Straży Pożarnej w Elblągu kwatermistrzem, obowiązki boh. Ulubione przedmioty boh. w szkole pożarniczej.
[01:19:30] [Boh. czyta wiersz kultywujący pamięć i etos Sybiraków]
[01:20:55] W dorosłym życiu zawodowym pobyt na Syberii był tematem tabu. Po 1988 r. reaktywowano Związek Sybiraków, ale nawet wtedy boh. też się nie obnosił ze swoim doświadczeniem zsyłki. Dopiero z czasem nabrał odwagi mówienia o zesłaniu. Boh. jest prezesem 1 Koła Sybiraków. Opis działalności koła i historia jego członków.
more...
less

Grygiel Małgorzata

Miziołek Michał

Instytut Pileckiego

Film

Prosimy o zapoznanie się z naszymi zaleceniami dotyczącymi sporządzania opisu bibliograficznego i cytowania dokumentów zgromadzonych w Archiwum Instytutu Solidarności i Męstwa im. Witolda Pileckiego w tym miejscu.