Róg Edward

Świadkowie Epoki

IP/DF/SE/1869

14 marca 2023, Olsztyn

1:11

Edward Róg (ur. 1928, Równe) w czasie okupacji niemieckiej działał w konspiracji. W 1944 został przeznaczony przez Sowietów do wywózki do Czelabińska. Po drodze uciekł wraz z trzema kolegami i dołączył do polskiego wojska w Sumach. Został przydzielony do 11 Samodzielnej Kompanii Łączności. Przez Kiwerce, Łuck i Chełm trafił pod Garwolin, a stamtąd na front. Jednym z jego pierwszych zadań było poprowadzenie linii telefonicznej z Rembertowa na Pragę. Po wyzwoleniu Warszawy ruszył z armią na Bydgoszcz. W maju 1945 znalazł się w okolicy Berlina, potem trafił do Rybnika. W lutym 1946 roku odszedł z wojska. Osiadł w Olsztynie, gdzie znaleźli się jego rodzice wysiedleni z Wołynia. Po maturze pracował przez 10 lat w Zjednoczeniu Budownictwa Miejskiego, następnie w przemyśle mięsnym. Był kierownikiem warsztatu i kierownikiem technicznym w Zakładzie Transportu Przemysłu Mięsnego.

[00:00:07] Boh. urodził się w 1928 r. na Wołyniu. Jego matka Zofia była gospodynią, ojciec Michał pracował w młynie. Równe było miastem międzynarodowym, wojskowym – jednostki stacjonujące w mieście. Jednym z dowódców był mjr Okulicki. Drużyna piłkarska „Pogoń”.
[00:02:00] Żydowska organizacja harcerska. Ukraińcy chodzili razem z Polakami do polskiej szkoły, jedynie zajęcia z religii odbywały się oddzielnie.
[00:03:30] Boh. miał rozpocząć naukę w V klasie, gdy wybuchła wojna. Szkołę im. Juliusza Słowackiego zamknięto i władze założyły w niej szpital, na rzecz którego boh. z harcerzami zbierał dary. Trwało to do 17 września [1939] i wkroczenia Armii Czerwonej, która zaczęła wyłapywać do niewoli polskich żołnierzy. Szkołę otworzono i wprowadzano język rosyjski, ukraiński, niemiecki i polski.
[00:05:00] W lutym [1940] zaczęła się wywózka Polaków na Syberię. Kierowniczka szkoły, pani Gąsior (jej mąż Leon zginął w Katyniu) została z córką Wandą wywieziona do Kazachstanu. W kwietniu [1940] nastąpiła druga wywózka. Potem na ZSRR napadły Niemcy.
[00:06:10] Równe stało się stolicą okupowanej przez Niemców Ukrainy, w budynku kuratorium mieszkał Erich Koch. Partyzanci walczyli z Niemcami, „strach było wyjść na ulicę” - wysadzono dworzec, zabito niemieckiego sędziego Fuchsa, porwano generała. Mieszkający w domu boh. funkcjonariusze w niemieckich mundurach okazali się rosyjską służbą wywiadowczą. Organizacja „Wachlarz” Kazimierza Bessendowskiego.
[00:07:20] Boh. sprzedawał gazety. Do kiosku przychodziła p. Maria Bessendowska, która przykazała mu spisywać numery wojskowych wozów niemieckich jadących przez Równe. Przekazywano je do Londynu i na podstawie ruchu aut oceniano inwestycje sił na frontach.
[00:08:20] „Wachlarz” zastępował w Równem AK, był organizacją sabotażowo-wywiadowczą. Boh. chodził do szkoły z rodzeństwem Bessendowskich, Mietkiem, Zbyszkiem i Haliną - ich ojciec był przed wojną oficerem. Trafił do niewoli radzieckiej, ale ukrył się pod trupem i przeżył. Był dowódcą „Wachlarza”, na którego miejsce powstała z czasem Wołyńska Brygada AK.
[00:10:00] Po wojnie Bessendowscy mieszkali wtedy w Gliwicach. Mietek został lekarzem, Zbyszek był w wojsku, z którego został wyrzucony, gdy dowiedziano się o jego działalności w „Wachlarzu”.
[00:11:00] Przesłuchanie boh. na NKWD i nakaz wyjazdu do Czelabińska na Uralu. W drodze na Ural, boh. z kolegami za Kijowem spotkał stacjonujące wojska polskie – doradzili im, by w Sumach uciekli do polskich oddziałów, bo w Czelabińsku „umrą z głodu”. W Sumach byli już wujowie i bracia cioteczni boh. Brat Zygmunt Kopeć był plutonowym, znajomy bokser Bronecki kucharzem. Płk. Wiktor Grosz zgodził się, aby 16-letni boh. dołączył do pułku zapasowego.
[00:15:15] Przydzielono go do 11. Samodzielnej Kampanii Łączności we wsi Bobryki. Życie codzienne w kompanii, apel poranny, modlitwa, ćwiczenia z łączności. W zespole było trzech Żydów. Po powrocie do Sum, boh. z kolegami dostali mundury i sprzęt łącznościowy, z którym potem jechali koleją przez Kijów do Kiwerc.
[00:17:30] W kościele w Kiwercach boh. spotkał znajomą, p. Zwadową. Dał jej pieniądze dla matki, która martwiła się, że jest na Syberii. W Warszawie trwało powstanie, a kompania boh. dotarła z Kiwerc do Lublina. Zwiedzanie obozu w Majdanku i przerzut pod Garwolin. Boh. był w 3 plutonie, który ciągnął linię telefoniczną z Rembertowa na Pragę.
[00:19:20] W okresie stacjonowania w Zielonce werbowano do szkoły oficerskiej na „politruków”. Poszedł do niej dowódca Zbigniew Czerwiński. Historia kariery Czerwińskiego.
[00:20:00] 17 stycznia [1945] oddział boh. przeszedł zamarzniętą Wisłę i dotarł do Pruszkowa, a następnie Bydgoszczy, gdzie stacjonowała jeszcze żandarmeria niemiecka. Boh. z oddziałem dotarł do Nakła, a następnie do Wału Pomorskiego, gdzie toczyły się walki.
[00:23:00] Boh. doszedł z wojskiem do Kołobrzegu, gdzie był telefonistą przy sztabie 6 Dywizji. Pojmanie i przesłuchanie czterech esesmanów.
[00:24:30] Przerwanie systemu łączności przez krowy. Organizacja systemu i jego naprawy. Po rosyjskim ostrzale z katiuszy Niemcy odpowiedzieli atakiem, w którym boh. został ranny w głowę. Brocząc krwią naprawił łączność i odsłuchał rozmowę z informacją o zbliżających się statkach. Odznaczenie boh. przez dowódcę.
[00:28:00] 30 marca [1945] żołnierze obchodzili Wielkanoc. Znaleźli cysternę ze spirytusem drzewnym. Zrobienie przez boh. „ajerlikieru”. Wymarsz „na Odrę”. Prace saperskie, ostrzał z katiuszy i wymarsz piechoty.
[00:30:00] Walki o sforsowanie Odry. Śmierć wujka 18 kwietnia [1945]. Boh. z wojskiem dotarł do Berlina i szedł do Łaby. Po drugiej stronie rzeki stały wojska amerykańskie i tam zastał boh. koniec wojny. Radość i świętowanie końca wojny. [+]
[00:32:00] Po wojnie boh. z wojskiem stacjonował w Sprembergu. Później dotarli do Katowic, gdzie w ramach demobilizacji starszych roczników wujek boh. wrócił do cywila, a boh. dostał 10 dniu urlopu. Podróż do rodziców w Olsztynie.
[00:33:00] Po urlopie boh. wrócił do swojej kompanii, która została przydzielona do Kłodzka jako 10 Oddział Wojsk Ochrony Pogranicza. Boh. zwolnił się z wojska 10 lutego 1946 r. i wrócił do Olsztyna. Uczył się zawodu montera samochodowego, zdał maturę i zaczął pracę w Związku Budownictwa Miejskiego. Po 10 latach pracy przeniósł się do Zakładu Transportu Przemysłu Mięsnego, gdzie pracował do 1974 r. m.in. jako kierownik techniczny.
[00:34:35] Z Francji wrócił brat ojca boh. z żoną. Nie mieli dzieci i boh. wyprowadził się do Krakowa, aby się opiekować stryjostwem. Historia stryjenki [Łucji Tekely], która przed wojną pracowała w Belwederze w biurze prezydenta Mościckiego, była więźniarką KL Ravensbrück, skąd trafiła do Szwecji, a potem wróciła do Polski. Była siostrą [cioteczną] pierwszej żony stryja [Marii Druch], która umarła we Francji. Stryj ożenił się ponownie z siostrą cioteczną byłej żony.
[00:36:30] Boh. zapisał stryjenkę do ZBOWiD-u, nazywała się Łucja Tekely. Stryj dostał francuską emeryturę. Stryjenka miała brata w konspiracji i była siostrą cioteczną Marii Druch, pierwszej żony stryja.
[00:39:40] Wspomnienie dwóch lat pierwszej okupacji sowieckiej. Ukraińcy wywieszali hasła „precz z panami polskimi”. Boh. chodził do szkoły, ulicę Hallera zmieniono na Lenina, 3 maja na Stalina. W okresie okupacji niemieckiej nazwy ulic zmieniono na niemieckie. „Za Niemców” było gorzej, po ulicach chodzili banderowcy, którzy chcieli śmierci Polaków.
[00:41:20] Relacje boh. z ukraińskimi kolegami. Banderowcy mordowali polskich legionistów, osiedlonych na Ukrainie przez Piłsudskiego. Falę mordów zatrzymali Rosjanie. Wkroczenie Niemców do Równego, zatrzymanie kolumny na widok kominiarza i wiara, że przyniesie im szczęście. [+]
[00:43:30] Konieczność podjęcia pracy, by mieć dokumenty. Koledzy kradli w pracy kartki jedzeniowe i używali ich powtórnie.
[00:44:00] Mordowanie Żydów przez Niemców w „Sosenkach”, gdzie były kopalnie piasku. Przesiedlanie Polaków do domów pożydowskich. W wysiedlonej dzielnicy boh. powstała dzielnica holenderska. W okresie okupacji niemieckiej wzmogła swe działania partyzantka.
[00:45:30] Boh. w ramach przymusu pracy sprzedawał gazety. Jednocześnie dla podziemia spisywał numery aut niemieckich. Rosjanie szukali państwa Bessendowskich, którzy zawczasu uciekli do Polski. W domu boh. mieszkało trzech Niemców, którzy okazali się wywiadowcami radzieckimi. Zabicie Ericha Fuchsa. Kiedy przyjechał specjalny generał do walki z partyzantką, został porwany.
[00:48:30] Mobilizacja Polaków do armii polskiej, do wojska poszli dwaj wujowie boh. i dwaj cioteczni bracia. Przesłuchanie boh. na NKWD dotyczące jego życia i pracy w okresie okupacji niemieckiej.
[00:50:00] Wizyta polskich partyzantów w niemieckich mundurach oficerskich w domu Kazimierza Bessendowskiego, m.in. „Ponurego” [Jana Piwnika]. Zabranie Kazimierza Bessendowskiego do Warszawy. Powojenne losy Bessendowskich.
[00:52:15] Na wywózkę do Czelabińska NKWD skierowało boh. i kilku kolegów. Jechali w pięciu i natrafili na polskie transporty wojskowe. Żołnierze poradzili im dołączyć w Sumach do polskiego wojska. W pociągu do Czelabińska boh. z kolegami pilnował rosyjski żołnierz, ale w Sumach polska żandarmeria odebrała ich, a następnie zabrała do koszar.
[00:54:00] Spotkanie boh. z braćmi w wojsku, m.in. Zbigniewem Kopciem. Powtórzenie historii przydzielenia boh. do pułku zapasowego. W walkach pod Kołobrzegiem zginęło dużo żołnierzy piechoty, z plutonu łączności nie zginął nikt, szli głównie z tyłu.
[00:55:45] Boh. miał 16 lat, gdy poszedł na front, ówczesna świadomość, sytuacje frontowe. Wrażenia z wizyty w obozie na Majdanku.
[00:57:40] Z Rembertowa pluton łącznościowy boh. skierowano do 1 Dywizji i budowy linii łączności Rembertów-Praga. Opis palącej się Pragi. Kiedy dzielnica została zdobyta, oddział boh. cofnięto do Zielonki, gdzie przebywali do stycznia 1945.
[00:59:50] 17 stycznia [1945] ruszyła ofensywa. Boh. z kolegami szli po lodzie przez zamarzniętą Wisłę koło stadionu Legii i kościoła. Potem dotarli do Pruszkowa i Bydgoszczy. Powtórzenie historii o nieoczekiwanej obecności Niemców w Bydgoszczy.
[01:03:00] Po zakończeniu wojny boh. stacjonował w Sprembergu. Była tam rzeka i „inne życie” – po służbie chodzili grać w piłkę i kąpali w rzece. Niemieckie dzieci przychodziły do nich prosząc o jedzenie. Po miesiącu, w lipcu 1945 r. wrócili samochodem do Katowic.
[01:05:00] Wuj boh. był w 2 Batalionie Łączności. Po zwolnieniu ze służby jechał do Malborka. Po drodze na dworcu w Olsztynie dowiedział się, że mieszka tam jego siostra [matka boh.] i spotkał się z nią. Boh. jako jeden z najmłodszych żołnierzy dostał urlop w pierwszej kolejności. Po powrocie z urlopu napisał wniosek o zwolnienie z wojska, co nastąpiło w lutym [1946].
[01:06:50] Przed wojną, do szkoły podstawowej boh. zapraszano powstańców styczniowych z 1863 r. Współczesna działalność kombatancka boh. Historia powstań polskich. Powstania ukraińskie i obrona majątków przez kozaków.
[01:08:45] Rosjanie w dowództwie armii polskiej. W 11 kompanii chorążym był Polak, miał swojego ordynansa. Tradycja ordynansa w Wojsku Polskim.
mehr...
weniger

Grygiel Małgorzata

Miziołek Michał

Instytut Pileckiego

Film