Mirosława Kondratowicz (ur. 1939, Druja, zm. 2026) opowiada o swoim zaangażowaniu w działalność antykomunistyczną po 13 grudnia 1981. W ramach współpracy z Solidarnością Walczącą udostępniała własne mieszkanie dla potrzeb skrzynki kontaktowej i druku oraz kolportowała materiały poligraficzne i wydawnictwa podziemne. 6 czerwca 1984 została zatrzymana i aresztowana na 3 miesiące. W 1985 roku uczestniczyła w rotacyjnym proteście głodowym w Krakowie-Bieżanowie.
[00:00:09] Autoprezentacja boh. urodzonej w 1939 r. w Wilnie.
[00:00:23] Ojciec pracował na kolei, był kierownikiem pociągu, a matka była sekretarką w sądzie. Boh. miała półtora roku, gdy Litwini aresztowali i zabili ojca. Matka z dziećmi została wywieziona do obozu na Litwie, „tam mieli zamiar nas też zlikwidować”. Matka opowiadała, że już były wykopane doły, ale pewnej nocy prezydent Litwy uciekł i egzekucje wstrzymano. Litwini postępowali tak samo jak Niemcy. Do obozu przyszła Polka, która wyszła za Litwina – udzielona rada. Ktoś miał obraz Matki Boskiej Ostrobramskiej i zrobiono ołtarzyk, „wszystko modliło [się] i płakało, łącznie z mężczyznami, kobietami, oczywiście z dziećmi też”. Było słychać strzały i ludzie byli pewni, że idą po nich, ale właśnie wtedy uciekł litewski prezydent. Po zwolnieniu z obozu w Ucianach [Łucianach?] nie było czym dojechać do Wilna. Sowieci zabierali ludzi ciężarówkami i udało się dojechać do miasta. Mieszkanie było puste. Gdy rodzinę zabierano do obozu, to bratu, który miał trzy lata, odebrano misia zabawkę mówiąc, że nie będzie mu potrzebny. Matka miała gitarę, chciano ją zabrać, ale roztrzaskała ją. [+]
[00:04:05] Rodzina wyjechała z Wilna do Polski pierwszym transportem. Zamieszkano w Górze Śląskiej i tam boh. poszła do szkoły. Boh. miała dwóch braci, starszego i młodszego. Matka była z nim w ciąży podczas pobytu w obozie w Ucianach [?]. Obrazki z wojny – ukrywanie się w stodole, „co cała chodziła” i dwuletni brat krzyczący „Jezus Maria!”. Gdy chłopiec jeżdżący na sankach wpadł pod lód, uratował go Niemiec, który wyciągnął także sanki. Matka była w ciąży, a Niemcy zabierali ją do rozładowywania wagonów. Jeden z nich kazał jej siedzieć w dyżurce, a drugi kazał pracować i bił. Rodzina uciekła z Wilna do Drui do dziadków. Dziadek hodował króliki i pewnego dnia wszystkie wypuścił. [+]
[00:06:46] W 1945 r. przyjechano do Góry Śląskiej. Komuniści zabronili procesji koło kościoła w Boże Ciało. Procesję zrobiono na cmentarzu – szykany ze strony komunistów. Kierowniczka szkoły miała w rodzinie księdza, ale działała po linii władz i miała pretensje do uczniów za udział w procesji na zakończenie oktawy. Kierowniczka stała koło kościoła i uczniowie, których wypatrzyła, mieli potem problemy. Po śmierci Stalina kazała nosić uczniom żałobę – reakcja. W szóstej klasie zrobiono egzaminy, których miało nie być – forma szykanowania uczniów.
[00:09:15] Droga repatriantów z Wilna do Góry Śląskiej trwała miesiąc. Boh. do dziś nie może patrzeć na wagony towarowe. Gdy pociąg się zatrzymywał, ludzie gotowali na peronach. Góra Śląska była ograbiona, do miasta przyjechano w sierpniu 1945. Z matką i dziećmi jechali dziadkowie ze strony matki. Dziadek był przed wojną policjantem i po wojnie nie mógł się do tego przyznać.
[00:11:02] Matka w czasie okupacji była zabierana do rozładunku wagonów na stacji w Wilnie. Po przyjeździe do Polski szybko przeszła na rentę, ponieważ chorowała na płuca. Gdy jechano do Polski, matka zabrała sześć tomów Piłsudskiego. Jedna z książek długo była w domu – wychowanie antykomunistyczne.
[00:12:40] Stryj był sołtysem we wsi koło Lidzbarka Warmińskiego i pojechano tam. Stryj został aresztowany za słuchanie Wolnej Europy. Pewnego dnia boh. wychodząc z domu zobaczyła pod oknem mężczyznę w czarnym płaszczu i kapeluszu, który podsłuchiwał. Boh. nie zapisała się do żadnej organizacji młodzieżowej, zapisała się dopiero do „Solidarności”, a w 1982 do „Solidarności Walczącej”.
[00:14:18] Boh. słuchała Wolnej Europy. Pamięta studentów, którzy w 1968 r. przechodzili przez most Grunwaldzki we Wrocławiu. W domu był telewizor, „nie wiem jakim cudem, ale nieraz jak esbecy mieli jakąś akcję, to u nas było słychać”. Wiedziano, do której bramy przy ul. Wieczorka jadą funkcjonariusze.
[00:16:10] Od 1982 r. boh. działała w opozycji, jeździła z prasą do Warszawy. Po wojnie w Drui został wuj, ale nie utrzymywano kontaktów. Matka w latach 70. napisała do niego na adres sprzed wojny. Wuj nie pisał, bo wstydził się tego, że już nie pisał czysto po polsku. Po śmierci matki kontakt urwał się. Gdy mieszkano w Dzierżoniowie, dowiedział się o tym jeden z braci matki – spotkanie rodzinne. Krewni jechali tym samym transportem, ale wagony zostawiano w różnych miastach. W Górze mieszkano pięć lat, potem wyjechano na Mazury, a stamtąd do Dzierżoniowa.
[00:18:40] Boh. zaczęła pracować w Diorze w dziale kontroli, „załapałam się na pierwsze takie rozgrywki w pracy, bo zmienialiśmy wtedy dyrekcję”, był rok 1956, w zakładzie odbywały się masówki, „poskreślaliśmy tych czerwonych, zostawiliśmy naszych”.
[00:19:38] W 1962 r. boh. przeprowadziła się do Wrocławia, pracowała w Pafawagu, ale więcej była na zwolnieniach niż w pracy. W 1969 miała iść na rentę, ale wzięła pracę chałupniczą i robiła lalki na eksport.
[00:20:33] 6 czerwca 1984 została aresztowana, „zapukało sześć panów” – groźba użycia broni. [+]
[00:21:05] Boh. skończyła szkołę zawodową w Dzierżoniowie. Kontakty z opozycją miała od roku 1980, gdy powstała „Solidarność”. W tamtym czasie pracowała w „Plecionce” [Spółdzielnia Plecionka], jeździła z prasą do Warszawy. Kupowała papier i materiały do drukowania, kontaktowali się z nią Barbara Sarapuk i Wacek Kalinowski. W 1968 jeździł z bibułą do Warszawy, jeden ze studentów podał esbekom jego wrocławski adres. Kalinowski został aresztowany i skazany na 3 lata więzienia, przesiedział półtora roku.
[00:24:27] W 1984 r. „we Wrocławiu zrobili sześć kotłów i między innymi u nas”. Boh. trafiła do Solidarności Walczącej przez Wacława Kalinowskiego, który zabrał ją i córkę na zebranie. W mieszkaniu boh. przy ul. Sępa-Szarzyńskiego odbywały się czasem zebrania organizacji. I tam SB zrobiła kocioł, sporo ludzi wpadło. U boh. mieszkał wtedy Maciej Ruszczyński – zachowanie esbeków, groźba, że Ruszczyński nie dojedzie żywy na komendę. Kocioł był przez dwie doby, sześciu esbeków siedziało w mieszkaniu i grało w karty. W tym czasie przyszła jedna przypadkowa osoba, która przyniosła leki boh., ale jej nie uwierzono i zatrzymano na 48 godzin, potem znajomą zwolniono z pracy. Inny znajomy uniknął wpadki. [+]
[00:29:20] Wysyłanie ulotek na wschód. Pewnego dnia córka nie wróciła na noc i boh. dowiedziała się, że została zatrzymana, gdy poszła na ul. Komuny Paryskiej, by ostrzec ludzi. W tamtym mieszkaniu też był kocioł.
[00:30:09] W kocioł w mieszkaniu boh. wpadła tylko jedna osoba, nie związana z działalnością opozycyjną. Rodzina boh. była obserwowana do 1989 r. – poziom inwigilacji, informacje od znajomego sędziego. Rewizje w mieszkaniu – pocięcie wersalki, zabranie krzyżyka z napisem „Jezus”, zdjęć Piłsudskiego, „ogołacali co się dało”. Przychodzili esbecy i dzielnicowy, któremu kazano zdejmować flagi wiszące na ścianie. Esbecy nie znaleźli pudełka z nabojami, które było ukryte pod światełkami na choinkę – zachowanie boh. [+]
[00:34:56] Boh. wyszła z aresztu w lipcu dzięki amnestii, potem w październiku ją przesłuchiwano. Rewizje z domu były często. Na tapczanie siedział pajac, który trzymał pudełko, chowano w nim żarówki – zachowanie dzielnicowego, który bał się bomby.
[00:37:07] Kocioł w mieszkaniu zaczął się 6 czerwca, aresztowano wtedy Macieja Ruszczyńskiego, lokatora. Potem córka została zatrzymana w innym kotle. Boh. zabrano z domu 7 czerwca, trafiła do aresztu przy ul. Łąkowej. W dwuosobowych celach siedziały po cztery osoby, a boh. prawie cały miesiąc siedziała sama. W ten sposób jej nie złamano. Potem była na Kleczkowskiej, siedział w celi z Anką Karniej. Boh. groziło siedem lat więzienia, bo jej działalność kwalifikowano jako terroryzm. Na Łąkowej boh. siedziała przez jakiś czas z kryminalistkami – antagonizowanie więźniów kryminalnych i politycznych. Zwolniono ją 24 lipca 1984. Po wyjściu natychmiast wróciła do działalności konspiracyjnej.
[00:40:46] Boh. miała adwokata, ale go do niej nie dopuszczono. Informację o tym znalazła w swoich dokumentach w IPN. Śledcza mówiła jej, że nie ma adwokata. Córka też przebywała w areszcie – spotkanie w celi. Boh. proponowano wyjazd za granicę – kwestia wychowania w domu rodzinnym.
[00:43:50] Po wyjściu z aresztu boh. wróciła do działalności kurierskiej, przenosiła ulotki na terenie Wrocławia i jeździła z nimi do Warszawy. „Najciemniej to jednak pod latarką”, punkt przerzutowy niedaleko komendy MO przy Grunwaldzkiej. Widząc przez okno mieszkania podejrzany samochód boh. brała psa na „smyczek” i wychodziła z budynku drugą bramą. Po wypuszczeniu z aresztu nadal udostępniała mieszkanie na zebrania Solidarności Walczącej.
[00:46:10] Kontakty z Barbarą Sarapuk. Jeżdżono po mieście, by kupić papier, czasem ulotki drukowano na papierze śniadaniowym. Boh. od 1982 miała kontakt z Kornelem Morawieckim, który przychodził na spotkania członków SW. O aresztowaniu Morawieckiego w 1987 r. dowiedziano się z radia. Hanka [Łukowska-Karniej] siedziała w 1984 i ponownie w 1987.
[00:48:52] W październiku 1984 boh. i Macieja Ruszczyńskiego zabrano na przesłuchanie. Gdy przyszli na komendę, zabrano im dowody osobiste. Córkę zabrano na przesłuchanie z pracy. Dopiero w domu dowiedzieli się, że razem byli na milicji. Do roku 1989 do mieszkania przychodzili esbecy i robili rewizje. Tak się udawało, że nie przychodzili w trakcie spotkań Solidarności Walczącej. Boh. nie miała kontaktu z innymi ugrupowaniami opozycyjnymi.
[00:51:10] Program Solidarności Walczącej odpowiadał boh. Nawiązanie kontaktu z organizacją nie było proste, umożliwił to Wacław Kalinowski. Rok 1989 – „ten Okrągły Stół to nam nie odpowiadał”. Poglądy boh., „na takiego prezydenta żeśmy nie głosowali, bo żeśmy wiedzieli, co to jest za osoba”. W 1985 r. boh. brała udział w głodówce w Bieżanowie celem uwolnienia więźniów politycznych, „Ania Walentynowicz wtedy mówiła nam, kim jest Wałęsa, tylko że niestety ludzie nie chcieli jej słuchać, niektórzy byli gotowi jej wydrapać oczy za Wałęsą”.
[00:53:54] Boh. brała udział w głodówce przez 4 dni, udział był rotacyjny. Przed nią głodował Maciej Ruszczyński – inne osoby z Wrocławia, w tym żona Kornela Morawieckiego. W proteście brały udział także osoby z Solidarności, nie tylko z SW. Anna Walentynowicz powiedziała swoje zdanie na temat Wałęsy i potem na niego nie głosowano. Boh. była na spotkaniu z Wałęsą w Hali Stulecia, „jak on się zaczął wymądrzać od razu” – słowa Wałęsy i opinia na jego temat. Annę Walentynowicz poznała w czasie głodówki. Brali w niej udział ludzie z całej Polski, robiono pamiątkowe pieczątki. Boh. nie jadła przez cztery dni, w tym czasie piła tylko trochę wody. Spotkała Jadwigę Morawiecką, żonę Kornela Morawieckiego. Głodującym chodziło o uwolnienie więźniów politycznych.
[00:58:33] Gdy jechano na uroczystości do Krzeszowa, to esbecy chcieli rozbić grupę, ale to im się nie udało. Wracano dłuższą drogą, by ich nie spotkać. W drodze do Trzebnicy też przeszkadzali esbecy, którzy chcieli zabrać księdza Orzechowskiego – reakcja ludzi. Boh. chodziła na pielgrzymki do Częstochowy, ale nie szła ze swoją parafią, tylko z grupą z pracy, potem okazało się, że było tam siedmiu esbeków. W czasie pielgrzymki boh. kolportowała bibułę i nawiązywała kontakty z ludźmi z innych miast.
[01:01:10] Boh. miała prasę dla Wałbrzycha, którą odbierał kurier. Nie mogła trzymać jej w domu i ukrywała ją u księdza – odbieranie paczek z kościoła. Kontakt z Wałbrzychem był stały, utrzymywano go przez kilka lat. Brano stamtąd po 400 sztuk wydawnictw Solidarności Walczącej. Córka woziła pracę do Warszawy, przyjeżdżano po gazetki z Krakowa.
[01:03:40] Boh. nie brała udziału w wyborach po Okrągłym Stole. Będąc w areszcie bała się o córkę. Wiedziała, że została zatrzymana, ale nie wiedziała czy jej nie pobito. Przed przyjściem esbeków do mieszkania [w 1984] przyszedł chłopak, kurier, ale nie chciał zostać i wypić herbaty. Niedługo po jego wyjściu zadzwoniono do drzwi, boh. była pewna, że znajomy czegoś zapomniał. Gdy otworzyła drzwi, jeden z funkcjonariuszy zagroził jej bronią i powiedział: „cicho, bo zabiję”. Maciej Ruszczyński był wtedy w pokoju córki i schował za piec materiały – sytuacja podczas przesłuchania córki. [+]
[01:08:50] Naprzeciwko były dwa wieżowce. Pewnego dnia przed aresztowaniem przyszła pani, rzekomo z administracji, celem pomiarów okna – znaki dawane przez nią w kierunku wieżowca.
[01:10:30] Boh. znała ludzi z radia Solidarności Walczącej – zagłuszanie transmisji. Ocena własnej działalności w SW.
more...
less
Pilecki Institute Library in Warsaw
ul. Sienna 82
Mon - Fri 8:00 - 16:00
(+48) 22 182 24 75
Reading Room of the Augustów Branch of the Pilecki Institute
ul. 3 Maja 16
Tue, Thu 09:00 - 16:00
(+48) 502 461 075
Berlin Branch of the Pilecki Institute
Pariser Platz 4a
Tue - Fri 10:30 - 17:30
(+49) 30 275 78 955
New York Branch of the Pilecki Institute
92 Greenwich Street
Mon - Fri 10:00 - 16:00
(+1) 917 655 9918
This page uses 'cookies'. More information
In the Pilecki Institute Archives we gather and make available digital versions of various documents. All of them describe the fates of Polish citizens who experienced two totalitarianisms – the German and the Soviet – in the 20th century. We acquire digital copies of documents held by numerous domestic and foreign institutions: the Bundesarchiv, the United Nations Archives, the British National Archives and the Polish State Archives. In this way we are building a knowledge base and a hub for comprehensive research on the Second World War and the dual occupation of Poland – for scholars, journalists, people of culture, families of the victims and witnesses to the crimes, as well as all history enthusiasts.
Our website archiwum.instytutpileckiego.pl presents a complete collections catalog. They can be easily navigated thanks to the full-text search engine and descriptions attached to all items. Access to the content is possible only at the reading rooms of the Pilecki Institute’s Library in Warsaw and Berlin, where our employees help with general inquiries regarding the collections, help users navigate our online catalogs, and enable access to materials subject to availability restrictions.
Some documents, such as those from the Bundesarchiv or the KARTA Center, are subject to restrictions resulting from agreements between the Institute and the transferring institutions. After arriving at the Library, visitors must sign relevant declarations granting access to documents exclusively on site. Information on access restrictions is included in the Library’s regulations. Before the visit, we encourage you to familiarize yourself with the scope and structure of our archival, library and audio-visual resources, as well as with the visiting rules and regulations concerning the use of the collections.
Everyone interested in using our collections is invited to the Pilecki Institute Library in Warsaw and the Reading Rooms of the Augustów, Berlin and New York Branches. Their contact details can be found here. Remote access to some materials from the Pilecki Institute Archives is also possible. We also ask that you read the rules for visiting and accessing the collections in advance.
Please read the privacy policy. Using the website is a declaration of an acceptance of its terms.