Żuława Stefan
Stefan Żuława (ur. 1918, Jiczyn, zm. 2022) we wrześniu 1939 w stopniu plutonowego podchorążego wraz z oddziałem (13 kompania sanitarna) przekroczył granicę polsko-węgierską. Przebywał w obozach internowania na terenie Węgier w miejscowościach Nagymaros (1939-1940), Selyp (1940-1941) i Eger (1941-1945). W 1949 skończył konserwatorium w Budapeszcie i wrócił do Polski. Pracował jako dyrygent, m.in. w Państwowym Zespole Pieśni i Tańca „Mazowsze”.
more...
less
[00:00:17] Autoprezentacja boh. urodzonego w Jiczynie – skojarzenie z Rumcajsem. Ojciec służył w armii austriackiej. Po wojnie przyjechano do Polski. Boh. urodził się w 1918 r.
[00:02:30] Ojciec wstąpił do wojska i brał udział w wojnie polsko-bolszewickiej. Rodzina mieszkała w Rzeszowie. Tam boh. chodził do szkoły powszechnej, potem do prywatnego gimnazjum w Tomaszowie Mazowieckim. Gdy był w trzeciej klasie, ojciec przeszedł na emeryturę i wrócono do Rzeszowa – szkoły w dawnym zaborze rosyjskim i austriackim. Miał 13 lat i matka kupiła u Żyda mu długie spodnie. Na lekcji matematyki nauczyciel zapytał, co miał z tego przedmiotu w poprzedniej szkole. Powiedział, że piątkę i wszyscy zaczęli się śmiać – w systemie austriackim jedynka to było bardzo dobrze, a piątka źle. Boh. był dobrym uczniem, wspominał go dyrektor szkoły.
[00:07:30] Boh. zdał maturę i chciał zdawać na medycynę na uczelni wojskowej. Trudno było się tam dostać – pomoc ciotki, która miał znajomego generała. Po maturze poszedł do szkoły podchorążych artylerii, dostał przydział do 24 Pułku Artylerii Lekkiej w Jarosławiu. Ojciec dowiedział się o istnieniu szkoły podchorążych sanitarnych – kształcenie lekarzy.
[00:10:45] Gdy wybuchła wojna, boh. był na drugim roku studiów medycznych. Trafił na front południowy i służył w 13 kompanii sanitarnej. Cofano się. Dowódcą kompanii był major, który krzyczał „przez takich jak wy, to przegrywamy wojnę”. Kompania była na południu od Lwowa, potem przekroczono granicę węgierską – sytuacja polityczna, transparent na granicy. Obawy polskich żołnierzy. Przyjęcie przez Węgrów w 1939. Pomoc Węgrów w 1920 r. [+]
[00:14:45] Boh. trafił do obozu internowania w Nagymaros koło Wyszehradu. Wiosną zaczęto wysyłać oficerów do Francji, starsi koledzy dostawali imienne skierowania z ambasady. Boh. nie wyjechał. Zorganizował w obozie orkiestrę i chór, który śpiewał na każdej mszy. Przychodzili Węgrzy, żeby posłuchać Polaków. Nie chciano się pozbyć boh., który w innych obozach też prowadził chóry. Powody wyjazdy z Nagymaros. [+]
[00:19:40] Przyszło pismo, że w Eger poszukują dyrygenta chóru. Boh. w gimnazjum rzeszowskim zorganizował i prowadził chór, w każdą niedzielę śpiewano w kościele, śpiewano również na różnych uroczystościach.
[00:21:06] Z Nagymaros przeniesiono Polaków do obozu koło cukrowni, boh. był tam krótko i przeniósł się do Eger, tam w obozie dla internowanych został dyrygentem chóru. W Eger był do końca wojny. Studiował zaocznie w konserwatorium muzycznym w Budapeszcie. Węgrzy walczyli po stronie Niemiec - gdy Niemcy zaczęli przegrywać, komendant dawał boh. przepustki, dzięki którym wychodził z obozu i jechał do Budapesztu do konserwatorium.
[00:24:25] Po zakończeniu wojny boh. był organistą w kościele w Eger. Grał za obiady, które jadał w stołówce internatu. Chciał się przenieść do Budapesztu by kontynuować studia. Konsul zaproponował mu granie w polskim kościele w Budapeszcie – podejrzenia proboszcza, że boh. jest komunistą. Kontynuacja studiów muzycznych – zajęcia z dyrygentury. Wspomnienie jednego z wykładowców, kierownika muzycznego opery w Budapeszcie – ocena w indeksie. Do kościoła polskiego przychodziło więcej Węgrów niż Polaków. Ambasadorem został dr [Henryk] Minc, kolega z obozu w Eger – nakaz wyjazdu do Polski.
[00:31:05] Boh. dostał list polecający od Minca do ministra [Włodzimierza] Sokorskiego. Przyjechał do Warszawy i nie zastał ministra – problemy ze znalezieniem pracy. Koleżanka pianistka skierowała go do Krakowa, do znajomego dyrektora Filharmonii Krakowskiej [Piotra] Perkowskiego. Boh. poprowadził próbę chóru, w którym śpiewało 60 osób i został przyjęty do pracy.
[00:36:53] Wspomnienie przekroczenia granicy z Węgrami w roku 1939. 13 kompania sanitarna miała wozy konne, które przejęli Węgrzy. Pociągiem dojechano do Miszkolca, tam oficerowie i niektórzy podoficerowie zjedli obiad w restauracji, byli gośćmi oficerów węgierskich. Boh. trafił do Nagymaros, internowani Polacy mogli się poruszać w obrębie granic miasta. Boh. o tym nie wiedział i wyszedł za miasto, tam został złapany i stanął do raportu. W Nagymaros mieszkali też Niemcy, boh. dość dobrze mówił po niemiecku – wspomnienie nauczyciele prof. Stopy. Relacje polsko-niemieckie. [+]
[00:41:47] W Nagymaros boh. założył chór. Śpiewano w miejscowym kościele, w okresie świąt Węgrzy przychodzili, by posłuchać polskich kolęd. Wyżywienie internowanych oficerów. Mieszkano w prywatnych mieszkaniach – powód wyjazdu z Nagymaros.
[00:43:05] Starsi koledzy wyjeżdżając do Francji zostawiali boh. swoje rzeczy, np. buty, odzież – trudności z zakupem biletu na pociąg do Budapesztu. Przerzuty organizował konsulat i Henryk Sławik. Boh. trzy razy się z nim spotkał – powody pozostania na Węgrzech. [+]
[00:46:34] Boh. miał na Węgrzech narzeczoną, dziewczyna była córką węgierskiego komendanta obozu w Eger. Gdy Niemcy zaczęli przegrywać, znalazł się z grupie internowanych wysłanych do obozu w Budapeszcie, by tam studiować. Poszedł do Sławika i powiedział, że chciałby studiować – wspomnienie rozmowy. Warunki w obozie w Eger, boh. mieszkał z podporucznikami. Komendant obozu chciał się go pozbyć i zapisał go na listę przyszłych studentów.
[00:50:30] Komendant mieszkał na terenie obozu, miał syna i cztery córki. Jedna zainteresowała się boh., który prowadził próby chóru. Matka dziewczyny była Austriaczką i młodzi rozmawiali po niemiecku. Snuto plany, np. wyjazdu do Polski po ślubie. Boh. skończył studia w Budapeszcie i napisał do niej, że jedzie do kraju i proponuje wspólny wyjazd oraz ślub w Polsce. Dziewczyna pokazała list ojcu. Była ładna i miała wielu adoratorów, wyszła za mąż za chirurga – słabe perspektywy życia w Polsce. Po latach boh. spotkał się z nią.
[00:55:33] Życie codzienne w obozie internowania: „każdy robił co chciał”. Kobiety prowadziły kuchnię dla obozu. Można było uczyć się języków obcych, boh. uczył się francuskiego, a niektórzy starsi stopniem wybrali angielski. W chórze śpiewało ok. 30 mężczyzn. W każdą niedzielę śpiewano w kościele, w święta miał miejsce wieczór kolęd. Internowani mogli wychodzić do miasta, oficjalnie nie można go było opuszczać, ale wojsko nie pilnowało i niektórzy wyjeżdżali. Organizowano wycieczki w góry. Była szkoła dla dzieci polskich, którą zorganizował były dyrektor gimnazjum w Przemyślu. Eger był znany z rekordzistów w pływaniu, w mieście były baseny, w kranach naturalnie ciepła woda. Internowani chodzili na basen, na spacery. Był pianista, zespół mandolinistów, chór. Wyżsi oficerowie mieszkali w kwaterach prywatnych, w obozie było wielu pułkowników.
[01:01:13] W grupie internowanych były antagonizmy polityczne – piłsudczycy i endecy. Jeden z oficerów słuchał radia i wydawał biuletyny z wiadomościami. Wiedziano, że Francja przegrała wojnę. Oficjalnie nie wolno było słuchać radia – stosunek Węgrów do Polaków.
[01:04:00] Boh. korespondował z rodzicami – listy z obozu z pieczątką cenzury. Boh. rozmawiał z dziewczyną po niemiecku, dopiero potem zaczął się uczyć węgierskiego. Tibor Csorba, naukowiec, miał żonę Polkę. Podczas wizyty w Eger usłyszał, jak boh. rozmawia po niemiecku – zachęta do nauki węgierskiego. Po wojnie Csorba był dyrektorem Instytutu Węgierskiego w Krakowie.
[01:08:05] Henryk Sławik nie chciał dać boh. skierowania na studia medyczne, więc poszedł do konserwatorium. Pod koniec wojny odbył się koncert muzyki polskiej dla Węgrów zorganizowany przez Towarzystwo Mickiewicza, które skupiało Węgrów, przyjaciół Polski. Boh. wystąpił ze swoim chórem,, a potem z orkiestrą i chórem. Na koncercie był Sławik. Na koniec zagrano utwór z „Halki”, boh. rozpisał go na orkiestrę. Muzycy z orkiestry wojskowej występowali w cywilnych ubraniach, w składzie orkiestry byli też uczniowie szkoły muzycznej. Utwór końcowy podobał się, po koncercie podszedł Sławik – jego gratulacje. Kilka miesięcy później wkroczyli Niemcy.
[01:12:45] Konsekwencje wejścia Niemców na Węgry – rządy w obozie przejęli Niemcy. Komendant węgierski powiedział, że obóz zostanie wywieziony do Niemiec. Była klauzula, że pracujący dla Węgrów mają zostać. Komendant napisał, że boh. jest organistą w kościele i dzięki temu nie wyjechał. Zabrano większość internowanych, zostało tylko kilka osób. Dzięki konsulowi wyjechał do Budapesztu.
[01:15:21] Wspomnienie wkroczenia sowietów na Węgry. Ludzie bali się Rosjan, gdy wchodzili, boh. zostawił zegarek w domu – kradzieże zegarków – dykteryjka o budziku, który zegarmistrz miał przerobić na pięć mniejszych zegarków. Na początku panował bałagan, dwóch czerwonoarmistów rozstrzelano za kradzieże i morderstwa. Dawny komendant obozu przeniósł się do innego mieszkania. Boh. przebierał się za włóczęgę i podchodził tam, by zobaczyć się z dziewczyną. Potem wyjechał do Budapesztu.
[01:19:00] Boh. wrócił do Polski w 1949 r., na Węgrzech był 10 lat. Do kraju wysłał go ambasador. Dojechano pociągiem repatriacyjnym do Katowic – dokumenty z PUR. Boh. pojechał do rodziców do Rzeszowa. Po wojnie boh. dwa razy przyjeżdżał do nich w odwiedziny. Miał paszport wydany przez konsulat. Gdy przyjechał po raz pierwszy, rodzice byli u sąsiadów. Ambasador był do boh. przychylnie nastawiony, podczas świąt chór śpiewał w ambasadzie.
[01:23:18] Boh. początkowo nie chciał wracać do Polski, ponieważ myślał, że jak wróci, to pójdzie na front. Potem studiował w konserwatorium. Mógł wrócić do kraju i kontynuować studia medyczne. Nie wiedział jednak, jaka jest sytuacja w kraju. Ojciec był emerytem, rodzice nie byli zamożni. Zajęcia z dyrygentury były przyspieszone, ponieważ ambasador chciał, by boh. wracał do Polski.
[01:25:25] Wrażenia po powrocie do kraju – bieda i zniszczenia. Boh. nie namawiano, by wstąpił do partii. Gdy przyjechał, to zameldował się na UB, ale potem go nie wzywano. Pracując w Filharmonii Krakowskiej prowadził chór wojskowy. Potem boh. wyjechał z Krakowa i podjął pracę w zespole „Mazowsze”.
[01:27:00] Boh. na Węgrzech był organistą. Wuj był profesorem muzyki w seminarium nauczycielskim. Jako gimnazjalista boh. prowadził chór i trochę grał na organach, był samoukiem.
[01:28:22] Boh. zaczął pracować w „Mazowszu” na początku lat 50. Został dobrze przyjęty przez zespół – wspomnienie przyjęcia do pracy w Filharmonii Krakowskiej, organizowanie zespołu przez dyrektora Perkowskiego.
[01:29:37] Pierwszy wyjazd zagraniczny z „Mazowszem” to była Czechosłowacja. Boh. nie był jednak w Jiczynie. Młodzież w zespole była różna, byli wierzący, niewierzący, partyjni. Nie można się było wychylać. Boh. poszedł pewnego dnia do lekarza, gdy wyszedł okazało się, że ktoś pod drzwiami podsłuchiwał – wtyczka w zespole.
[01:32:03] Reakcje na śmierć Stalina – w tym czasie boh. prowadził chór wojskowy. Nie koncertowano dla żołnierzy radzieckich stacjonujących w Polsce. Rosjanie mieli swój zespół.
[01:33:23] W 1939 r. boh. miał skierowanie do Przemyśla, do 13 kompanii sanitarnej. Kompania miał ok. 50 wozów i wyposażenie dla szpitali polowych. Wszystko było w pociągu. Dojechano do Tarnowa, stamtąd jechano w stronę Lwowa, ale już nie pociągiem tylko wozami. Czasem miały miejsce ataki lotnicze, Niemcy nie respektowali Czerwonego Krzyża, były ofiary śmiertelne. Kompania nie miała kontaktu ze szpitalami. W Stanisławowie dowiedziano się o ataku Rosjan – droga na południe. Dowódcą kompanii był major – jego powiedzenie o przegrywaniu wojny. [+]
[01:38:54] Przedstawienie rodziców: Stefanii i Jana. Ojciec był chorążym w wojsku, miał ok. 40 lat, gdy odszedł na emeryturę. Matka prowadziła dom, boh. nie miał rodzeństwa.
more...
less
See similar materials in the "Chronicles of Terror" testimonies database: