Zając Stefania

Świadkowie Epoki

IP/DF/SE/1820

17 listopada 2022, Trzebieszów Drugi

1:02

Stefania Zając z d. Krzyszczak (ur. 1922, Tuszów) pochodzi z rodziny chłopskiej, gospodarującej na 8 morgach ziemi w Tuszowie na Lubelszczyźnie. Opowiada o codziennym życiu we wsi podczas okupacji niemieckiej.

[00:00:07] Boh. urodziła się w 1922 r. Tuszowie. Jej rodzice Michał Krzyszczak i Marianna z d. Bogut mieli 8 mórg ziemi i zajmowali się rolnictwem. Nie było wtedy nawozów i „zboża zawsze było brak”. Boh. miała trzy siostry i dwóch braci.
[00:03:10] Nauka w szkole, która mieściła się w folwarcznych budynkach „po dziedzicach”. Boh. zakończyła edukację na 5 klasie.
[00:05:20] Boh. miała 17 lat, gdy wybuchła wojna. U sąsiadów był patefon i chodziło się do nich słuchać muzyki. Kiedy zapowiedziano przez głośnik wojnę, wnuczka chrzestnej i boh. śmiały się.
[00:07:30] Bracia boh. byli w wojsku, ale żaden z nich nie poszedł na front. We wrześniu 1939 r. Niemcy nie stacjonowali w pobliżu, pojawiali się na skutek donosów.
[00:09:30] Donosili za pieniądze „swoi ludzie”. Boh. z rodziną słuchała radia, co było zabronione. Niemcy robili łapanki i zabierali ludzi na roboty. Boh. to ominęło. W Niemczech „nie było leżenia” i Polaków „nauczyli roboty”. [+]
[00:11:50] Boh. pracowała na roli i wypasała krowy. Stosunek najstarszego brata, Józefa, do boh. Brat służył w wojsku, zachorował i zmarł przed wojną.
[00:15:00] Drugi brat nie był w wojsku. Chorował na gruźlicę i też umarł przedwcześnie.
[00:16:00] W okolicy działały odziały partyzanckie, głównie Batalionów Chłopskich. W partyzantce byli chłopcy ze wsi i nie potrzebowali wsparcia mieszkańców. Czasem przychodzili partyzanci z innych wiosek i wtedy zabierali co potrzebowali, np. pieniądze. Kiedyś zabito chłopa, mówiono, że zginął z rąk Ukraińców. Każdy się bał Ukraińców.
[00:19:45] Boh. wyszła za mąż w okresie okupacji. Została skarbnikiem w Kole Rolniczym i składkowe pieniądze trzymała w szufladzie. Partyzanci kazali jej oddać pieniądze składkowe. Mąż należał do partyzantki, ale nie był aktywny.
[00:22:10] W Tuszowie mieszkał Żyd, który miał swoje gospodarstwo i pracował u dziedzica jako kowal. Jego córka siedziała z boh. w szkolnej ławce. Plotki, że była córką dziedzica. Podczas lekcji religii wychodziła z klasy na podwórze. [+]
[00:23:20] Kiedy jej rodziców zabrano do Bełżca, została oddana komuś do Lublina. Nikt nie rozpoznał w niej Żydówki, dzięki czemu przeżyła wojnę. Po jej zakończeniu przyjechała na gospodarstwo rodziców, sprzedała chłopu ziemię i wyjechała do Izraela.
[00:24:20] Żydowscy uciekinierzy w Tuszowie pomagali mieszkańcom w pracach gospodarskich. U rodziny boh. jeden z nich pasał krowę. Kiedy wydano rozkaz nakazujący gospodarzom wydanie Żydów, cała ludność żydowska zebrała się i została skierowana do Bełżca. Boh. w radio słyszała, że „wszystko tam wyginęło”. [+]
[00:25:40] Po wyzwoleniu boh. widziała obóz na Majdanku, pozostałości po więźniach, paleniska, smród. [++]
[00:29:30] Obowiązek oddawania kontyngentu, ciężkie warunki życia. Świnie okolczykowano, ludzie musieli oddawać zboże. Najgorzej mieli ci, którzy posiadali dużo ziemi - musieli oddawać najwięcej.
[00:31:20] Sąsiad pobity przez Niemców za nie oddanie kontyngentu. Matka boh. dała mu worek jęczmienia dla Niemców. Boh. bojąc się, że ją pobiją, wyszła z domu nad rzekę, była w ciąży.
[00:36:30] Świnie musiały być okolczykowane. W gospodarstwie boh. po zabiciu świni jej kolczyk przypinano kolejnej. Mąż boh. ze szwagrem wykopali dół w stodole, żeby ukryć w nim świnie. Wizyta sąsiada Stanisława Wariaka, kontrola Niemców. Gdyby nie wizyta sąsiada, zostaliby nakryci na ukrywaniu świń. Tłumaczenie się sąsiada przed Niemcami z kwitu na zboże wystawionego na matkę, Zofię Wariak.
[00:40:00] Niemcy stacjonowali w gminie Piotrowice. Nakaz przyprowadzenia krów na kontrolę do Strzyżewic, boh. z innymi szła ze zwierzętami 10 km. Zabranie przez Niemców krowy koledze męża. Szwagier, który ukrył się z krową po drodze, nie poniósł żadnych konsekwencji za zignorowanie nakazu.
[00:45:50] Chłopiec żydowski Lejzor próbował się ukrywać, ale został wydany i zabity przez Niemców. Ukrywał się u starszych ludzi, którzy mieszkali w chałupce na górce. Ktoś to zobaczył i wydał. „To był ładny Żyd”, zajmował się handlem, kupował cielaki. Matka boh. sprzedała mu cielaka, które nie chciało pić mleka. Historia cielaka. [+]
[00:48:50] Kiedy działał obóz w Majdanku, nie wolno było zbliżać się do niego.
[00:49:15] W okresie okupacji w beczkach kisiło się kapustę i potem jadło gotowaną na różne sposoby - z grochem, z grzybami, robiono z niej pierogi. Pito kwaśny płyn z kapusty „jako witaminę”, robiono z niego barszcz z kartoflami. Robiono kluski z mąki białej i gryczanej.
[00:51:00] Ludzi wysiedlonych z Ukrainy nazywano „pierogami”. Jeden z nich osiedlił się u sąsiadki, która miała dwoje dzieci. [Po wyzwoleniu] Józiek, mąż boh. i sąsiad Władek zaciągnęli się na ochotnika do wojska w Lublinie. Mąż boh. miał ukończone7 klas szkoły podstawowej. Po przeszkoleniu w wojsku został podoficerem i poszedł z wojskiem do Zgorzelca, gdzie został go koniec wojny.
[00:54:20] Wkroczenie wojsk radzieckich. Dokarmianie głodnych żołnierzy, kradzieże, karabiny „przewiązane na sznurcynie”. „To takie łachy były”, „dziadostwo”. [+]
[00:58:40] Zwiedzanie Majdanka przez boh. Częściowe usuwanie infrastruktury obozowej po zakończeniu wojny. Pogrzeby na terenie Majdanka.
mehr...
weniger

Grygiel Małgorzata

Miziołek Michał

Instytut Pileckiego

Film