Tomaszewska Ewa

Świadkowie Epoki

IP/DF/SE/0857

3 września 2019, Warszawa

1:43

Ewa Tomaszewska (ur. 1947, Płock) wspomina dzieciństwo i dom rodzinny oraz płockie harcerstwo i działalność w okręgu Tumskiego Wzgórza. Opowiada o czasach studiów, kiedy rozpoczęła swoją współpracę z opozycją demokratyczną, o protestach w marcu 1968, stanie wojennym, internowaniu w kobiecym ośrodku internowania w Gołdapi oraz procesach sądowych za działalność opozycyjną, zakończonych pobytem w więzieniach PRL. Wielokrotnie zatrzymywana przez milicję. Boh. jako konsultantka przy Regionie Mazowsze NSZZ „Solidarność” była świadkiem i uczestniczką najważniejszych wydarzeń karnawału „Solidarności” oraz przemian społeczno-politycznych w 1989 roku. Przypomina ofiary reżimu komunistycznego, pomordowanych księży: Jerzego Popiełuszkę, Stefana Niedzielaka, Stanisława Suchowolca, Sylwestra Zycha. Jako deputowana do Parlamentu Europejskiego była wśród sygnatariuszy projektu Europejskiego Dnia Pamięci Ofiar Reżimów Totalitarnych, który został ustalony na 23 sierpnia.

[00:00:00] Dzieje rodziny boh., babcia urodzona w Warszawie, jako sierota przewieziona do Płocka i oddana pod opiekę do obcych ludzi, gdzie musiała pracować, nie mogła się uczyć, zabroniono jej czytać. Rodzina dziadka ze strony matki też z Płocka. Emigracja zarobkowa pradziadka do Brazylii, powrót. Ojciec boh. pochodzi z Chylina pod Płockiem, z wielodzietnej rodziny. Przeniesienie do Płocka, a w 1954 r. do Warszawy.
[00:04:00] Matka Janina Borkowska, ojciec Stanisław Tomaszewski. Dziadkowie ze strony matki: Bolesław i Henryka, od strony ojca: Marianna i Józef. Działalność harcerska ojca (zaginiony rękaw bluzy harcerskiej z wyhaftowanymi sprawnościami).
[00:06:00] Ojciec i najmłodsza siostra matki stworzyli warszawski okręg Tumskiego Wzgórza, który łączył harcerzy z Płocka działających w Warszawie.
[00:08:00] Wspomnienia z dzieciństwa, śpiewanie z ojcem piosenek patriotycznych, zakotwiczenie w sprawach narodowych. Ojciec matki boh. brał udział w wojnie 1920 r. a w czasie II wojny został wywieziony do Prus na roboty. Gdy Rosjanie zajęli Płock, rodzina babci ukrywała się w piwnicy, strach przed gwałtem. Pijani żołnierze rosyjscy, matka wyniosła z niemieckiego sklepu buty dla rosyjskiego uciekiniera. Pobicie matki.
[00:12:00] Najmłodsza ciocia chodziła na tajne komplety. W Warszawie boh. mieszkała na Mokotowie, wiszące schody między ruinami budynków.
[00:14:00] W 1965 r. boh. dostała się na studia. Głośny list Kuronia i Modzelewskiego.
[00:16:00] Boh. zbierała podpisy pod protestem przeciw zdjęciu „Dziadów” Dejmka, likwidacji Wydziału Filozofii Uniwersytetu warszawskiego i relegowaniu Michnika i Szlajfera. Protesty studenckie w marcu 1968 r. W grudniu 1965 r. boh. rozpoczęła pracę, 9 marca 1968 r., po drodze z pracy, włączyła się w manifestację idącą z Politechniki Warszawskiej w stronę Uniwersytetu Warszawskiego.
[00:18:00] Rzucanie kwiatów z okien na pl. Konstytucji. Milicja rozpędziła manifestantów, pałowanie. 11 marca [1968] – ostry atak na Krakowskim Przedmieściu, użycie polewaczek i gazu łzawiącego.
[00:20:00] Walka zomowców z manifestantami w kościele Św. Krzyża. Cukiernia Pomianowskiego - właściciel pomagał boh. i studentom w ucieczce. Wielu rzemieślników pomagało w czasie strajku, rozdawanie bułek dla strajkujących. Na Politechnice Warszawskiej jedność postaw pracowników naukowych i studentów, np. Jerzy Bieler [?] miał poświadczenie z uczelni, że w czasie zarzucanych mu przez sąd czynów był na egzaminie pisemnym, pomoc finansowa dla relegowanych studentów. Wielu kolegów usunięto z uczelni, mieli trudności ze zdobyciem wykształcenia.
[00:26:00] 16 grudnia 1970, zamordowanie trzech stoczniowców, rzeź pod Stocznią Gdańską. O protestach w innych miastach Polski nie informowano. Ormowcy z zakładów Nowotki (tam pracowała boh.) pacyfikowali strajk w zakładzie Świerczewskiego, strajk na wydziale mechanicznym. Informacje telewizyjne o tym, że wszyscy pracują i strajku nie ma. Ofiary w ludziach podczas strajków. Jednostki pancerne przed pacyfikacją informowano, że zamieszki wszczęły siły niemieckie.
[00:32:00] Rok 1976. Radość, że dzięki protestom w Radomiu i Ursusie udało się zablokować podwyżki. Ukryte intencje podwyżki cen.
[00:36:00] Rok 1980. Fala strajków w woj. lubelskim, Świdniku, wykrycie szynki wywożonej do ZSRR, podwyżki. Strajk w Stoczni Gdańskiej. Boh. nie wiedziała wtedy o wolnych związkach zawodowych, informacje docierające do Warszawy o strajkach w Gdańsku. Informacja na budynku Riwiery, nadzieja.
[00:40:00] Służbowy pobyt na Targach Poznańskich, Forum Polonijne, bankiet w hotelu. Wystąpienie Jeana Zarzeckiego.
[00:42:00] Wydarzenia na Wybrzeżu [1980], prawo do odzyskania godności. Po strajkach ludzie zgłaszali się do pomocy, boh. została konsultantką NSZZ „S” Region Mazowsze, działała społecznie. Powstanie „Czwórki” w pokoju nr 4 na ul. Mokotowskiej - grupy osób do wspierania akcji protestacyjnych. Wyjazd na uroczystości 17 grudnia 1980 r., podróż w przedziale z Anną Walentynowicz.
[00:46:00] Przyjaźń Anny Walentynowicz, Lucyny Dmowskiej i boh. Wyjście z pociągu w Gdańsku na kolanach. Ul. Grunwaldzka 9 m. 9 - mieszkanie Anny Walentynowicz, gdzie boh. mogła zawsze przenocować. Radość ze zmian po Sierpniu 1980, wiara we własną siłę sprawczą.
[00:49:00] Tępienie kultury przez cenzurę, blokowanie twórców. Wydawnictwa drugiego obiegu. Znaczenie Nagrody Nobla przyznanej Czesławowi Miłoszowi dla opozycjonistów. Wydarzenia w Bydgoszczy [w marcu 1981], pobicie ludzi w trakcie posiedzenia Rady Miejskiej.
[00:52:00] Obawa przed wkroczeniem wojsk radzieckich. Działalność związku [„Solidarność”] w poczuciu totalnego zagrożenia. Działania „Czwórki”. Prądnica na wypadek wyłączenia prądu.
[00:56:00] Stan wojenny. W sobotę 12 grudnia [1981] w nocy zatrzymywanie ludzi na Jelonkach, internowania. Posiedzenie Sejmu, dekret wszedł w życie w niedzielę 13 grudnia, ale opublikowany dopiero we wtorek, wcześniejsze działania nielegalne, niezgodne z konstytucją.
[00:58:00] Atak milicji na siedzibę Zarządu Regionu. Ślady łomu na drzwiach do mieszkania boh., ukrywała się poza domem, 18 stycznia [1982] została internowana. W [Cezasie] boh. zajmowała się pomocami do nauki fizyki. Wyprowadzenie boh. z zakładu pracy pod bronią. Emocje i przemyślenia z tamtej chwili.
[01:04:00] Różnice postaw aresztujących i aresztowanych. Nielegalnie długi pobyt boh. w Pałacu Mostowskich, transport z Olszynki Grochowskiej do Gołdapi. 252 kobiety w ośrodku w Gołdapi, ok. 394 kobiety, które przez ten ośrodek przeszły. Wyjście na wolność boh. 23 lipca 1982 r., [Anna] Walentynowicz i [Alina] Pieńkowska miały wyjść zaraz po boh.
[01:06:00] Planowane wyjścia z ośrodka. Internowane dostawały leki z prymasowskiego komitetu pomocy [Prymasowski Komitet Pomocy Osobom Pozbawionym Wolności i ich Rodzinom], chciały je wynieść z więzienia. Zniszczenie pozostałych w więzieniu leków i środków opatrunkowych przez funkcjonariuszy więziennych. Alina Pieńkowska była pielęgniarką, zbuntowała się przeciwko niszczeniu leków – brakowało ich w kraju.
[01:08:00] Reszta kobiet została i odmówiła rewizji. Negocjacje z władzami w Warszawie. Wypuszczone kobiety przeczekały na plebanii do następnego dnia, rano powrót pod szlaban, obecna telewizja amerykańska. Filmowała wypuszczenie pozostałych osób, kobiety z transparentem. Zamknięcie obozu w Gołdapi 24 lipca 1982 r.
[01:10:00] Traktowanie internowanych kobiet w Gołdapi. Raport o stanie zdrowia internowanych, który wyniesiono i przekazano Czerwonemu Krzyżowi. Raport o traktowaniu kobiet nigdy nie powstał. Przypadki rewizji osobistych 8- i 9-letnich dziewczynek przez ubeków. Rewizje dzieci po widzeniu z matką, zamykanie się ubeków z dzieckiem w pokoju: dzieci krzyczały, matki nie mogły nic zrobić. [++]
[01:12:00] Robótki na drutach w czasie przesłuchania, żeby nie marnować czasu, psychiczna samoobrona przez ośmieszanie i wyszydzanie działań władz więzienia. Radio w więzieniu, informacje ze świata. Piramida z kołchoźników. 3 maja kobiety wywiesiły biało-czerwone flagi z kirem (jedną z flag był biało-czerwony szalik boh.) z okien na zewnątrz, władze więzienia próbowały siłą zmusić kobiety do zdjęcia flag, wezwanie oddziałów MO, niebezpieczeństwo runięcia ściany i konieczność wycofania się milicji. Skutki zdrowotne pobytu w więzieniu, uszkodzenia ścięgien.
[01:18:00] Dramatyczny wypadek, „suka” z kobietami z Poznania uległa wypadkowi, mocno poszkodowane wiele lat dochodziły do siebie, niektóre nie wróciły do zdrowia: zaburzenia zmysłu wzroku, problemy z widzeniem.
[01:20:00] Konieczność leczenia psychiatrycznego po internowaniu. W lipcu 1982 boh. nie wróciła do pracy - rozwiązano z nią umowę w lutym 1982, dostała „wilczy bilet”. Dzięki koledze Mieczysławowi Ludwikowskiemu znalazła pracę w spółdzielni Skala. Prezes, były akowiec, mimo telefonów SB nie zgodził się zwolnić boh.
[01:22:00] Nękanie boh. przez bezpiekę. 31 sierpnia 1982 wzięła udział w manifestacji, nazajutrz rewizja, zatrzymanie na 48 godzin. Przesłuchiwanie w 1983 r. przy okazji pielgrzymki Jana Pawła II, rok 1984 – aresztowanie boh. pod kopalnią Wujek razem z Anną Walentynowicz i Kazimierzem Świtoniem. Aresztowanie do 7 kwietnia 1984 r.
[01:24:00] List księdza Jerzego [Popiełuszki] do biskupa Miziołka, aby interweniował w sprawie boh. Odpowiedź Kiszczaka do biskupa, boh. wyszła 7 kwietnia [1984], w trakcie procesu, Świtoń w lutym, Walentynowicz 6 kwietnia, wszyscy ze względu na stan zdrowia. Miejsce przetrzymywania w Katowicach, Lubieńcu i na ul. Montelupich w Krakowie. Więźniarki polityczne nie mogły przebywać w jednej celi, boh. siedziała z kryminalnymi. Boh. pomagała współwięźniarkom pisać pisma do władz więziennych. Gdy ją wywozili, kobiety krzyczały: „zostawcie nam rzecznika”.
[01:28:00] Jedzenie dzięki koleżankom z celi, życzenia naczelnika więzienia na nowy rok. Po wyjściu z Montelupich proces umorzono z powodu amnestii. Do ogłoszenia amnestii boh. przebywała na oddziale dr Zofii Kuratowskiej.
[01:30:00] Śmierć koleżanki Honoraty Kępkiewicz, boh. nie dostała przepustki na pogrzeb. W czasie pobytu w więzieniu przeszukiwano jej mieszkanie. Mecenas, który napisał doniesienie o włamaniu w imieniu boh., został pozbawiony prawa wykonywania zawodu za nadużywanie wolności słowa. Broniły jej adwokatki. Adwokaci, którzy bronili internowanych. Spotkanie z adwokat Teresą Kurcyusz, dziś sędzią KRS, 23 sierpnia 2019 r. W Parlamencie Europejskim boh. pracowała 6 kadencji przy dokumencie ustanawiającym 23 sierpnia Europejskim Dniem Pamięci Ofiar Reżimów Totalitarnych.
[01:36:00] Najbardziej dramatyczne doświadczanie totalitaryzmu to dla boh. wprowadzenie stanu wojennego, postawienie wojska przeciw własnemu narodowi. 13 grudnia 1981 pojawienie się wojska na ulicach Warszawy, pierwsze ofiary śmiertelne. Załamanie się „karnawału” Solidarności, przedtem morderstwa księży przed obradami Okrągłego Stołu – ks. [Stefana] Niedzielaka, ks. [Stanisława] Suchowolca.
[01:40:00] Po obradach Okrągłego Stołu zamordowano ks. Zycha, inne ofiary stanu wojennego. Radosny odbiór wyborów z 4 czerwca 1989 r., zmiana preferencji wyborczej między 1 a 2 turą wyborów. Przestarzałe zdaniem boh. przepisy prawa w Polsce.
mehr...
weniger

Zbroziński Piotr

Radio Arts

Instytut Pileckiego

Film