Dunin-Wąsowicz Marek cz. 1

Świadkowie Epoki

IP/DF/SE/0940

6 października 2019, Warszawa

2:37

Marek Dunin-Wąsowicz (ur. 1926, Warszawa), syn legionisty i sekretarki drugiej żony Józefa Piłsudskiego, Aleksandry Piłsudskiej, zatrudnionej w założonym przez marszałkową Stowarzyszeniu Rodzin Wojskowych. Z racji tych kontaktów Aleksandra Piłsudska została też jego chrzestną matką, jako dziecko często bywał z matką w jej domu. Najmłodszy z rodzeństwa, miał dwie siostry Zofię i Janinę oraz brata Krzysztofa. Rodzina mieszkała na warszawskim Żoliborzu. We wrześniu 1939 r. zgodnie z instrukcjami władz wyruszyli na wschód – po wkroczeniu Armii Czerwonej na Kresy wrócili do Warszawy, gdzie rodzina zaangażowała się w konspirację. Marek Dunin-Wąsowicz był w Szarych Szeregach, a następnie w AK – pułk „Baszta”. Brat Marka Krzysztof był bliskim współpracownikiem Władysława Bartoszewskiego, zaangażowanym w działalność Żegoty, a cała rodzina brała udział w ratowaniu Żydów. Ojciec pana Marka był dwukrotnie aresztowany przez gestapo i osadzony na Pawiaku, za drugim razem Niemcy zabrali go z domu wraz z żoną i synami. Obaj bracia zostali z Pawiaka wywiezieni do KL Stutthof. Podczas „marszu śmierci” uciekli z kolumny więźniów. Uratowała ich poznana przypadkiem jeszcze w Stutthofie Truda, członkini żeńskiego oddziału Hitlerjugend. Później braćmi zajęli się Kaszubi z rodziny Heblów. Byli świadkami wkroczenia na Pomorze Armii Czerwonej. Po wojnie wrócili do Warszawy. Ich rodzice ocaleli, zwolnieni z Pawiaka dzięki polskim lekarzom. Po wojnie matka i brat pana Marka zostali odznaczeni medalami Sprawiedliwych wśród Narodów Świata.
mehr...
weniger

[00:00:00] Janusz Marek Władysław Józef Dunin-Wąsowicz, ur. 1926 r. w Warszawie przy ul. Koszykowej, naprzeciwko w czasie okupacji mieściła się katownia niemiecka, w czasie PRL – Ministerstwo Spraw Wewnętrznych tj. centrala UB, obecnie Ministerstwo Sprawiedliwości. Przeprowadzka z rodzicami na Żoliborz, gdzie mieszkają do aresztowania w 1944 r. Ojciec boh. pochodził spod Lwowa, dziadek był adwokatem.
[00:02:00] Pochodzenie z XII-wiecznej szlachty herbowej. Ojciec na studiach zaangażowany w galicyjski ruch ludowy, rezygnuje z używania herbu Dunin w nazwisku, chodzi w sukmanie chłopskiej, aby zadośćuczynić krzywdom zadanym chłopom. Twórcy ruchu ludowego, m.in. Stanisław Mikołajczyk.
[00:04:00] Pierwsza żona ojca pochodziła ze Lwowa, z mieszczańskiej, kolejarskiej rodziny. Ojciec przed wybuchem I wojny światowej zaczął działać w ruchu niepodległościowym, wstąpił do Legionów. Ze względu na chore oczy został kwatermistrzem legionowym, komendantem placu. Po wyzwoleniu poznał w Łodzi Janinę, pochodzącą z rodziny szlacheckiej, herbowej. Biorą ślub.
[00:05:18] [Przerwa techniczna, wyciemnienie]
[00:05:36] Dziadek przepił majątek, a to, co ocalało, przekazał na budowę domu starców w Łodzi. Miał dziewięcioro dzieci. Dziadek Rubach (ojciec matki) nie pozwalał na małżeństwa córki, niesnaski w rodzinie. Ślub ewangelicki rodziców w Wilnie po urodzeniu dzieci.
[00:08:00] Chrzest i bierzmowanie boh. w kaplicy Pałacu Łazienkowskiego, chrzestną matką była marszałkowa Aleksandra Piłsudska.
[00:10:00] Brat był pracownikiem naukowym, pochowany na cmentarzu wojskowym. Przeprowadzka rodziny na Żoliborz ok. 1928 r., piękne pięciopokojowe mieszkanie z kuchnią, w każdym pokoju był piec. Sprzątaczka, ordynans ojca. Jazda rowerem po mieszkaniu. Z powodu choroby ojca rezygnacja z mieszkania – brak środków na jego wykup, przeprowadzka na ul. Promyka. Matka rozpoczyna działalność społeczną, wykorzystując wojskowe kontakty ojca.
[00:14:00] Powstanie Stowarzyszenia Rodzin Wojskowych, przewodniczącą Aleksandra Piłsudska, matka boh. została jej sekretarką. Działalność stowarzyszenia – m.in. organizacja szkół dla dzieci rodzin wojskowych, zakładanie kół rodzin wojskowych i edukacja żon wojskowych, które często były analfabetkami. Pierwsze przedszkole na terenie Belwederu. W Belwederze Marszałek do śmierci mieszkał z żoną i córkami. Wizyty boh. z matką w Belwederze.
[00:18:00] Boh. był pupilem Aleksandry [Piłsudskiej], zdjęcia z Marszałkową, przesyłała tort na urodziny.
[00:20:00] Zabawy z młodszą córką Piłsudskiego, Jadwigą, która straszyła go swoim portretem namalowanym przez Witkacego. Wyjazd starszego brata boh. na obóz przysposobienia wojskowego pod granicę z Prusami Wschodnimi w 1939 r.
[00:22:00] Fort Żoliborz przy Cytadeli, forty wokół Warszawy. Likwidacja fortów żoliborskich na ul. Śmiałej, przeniesienie tu wojskowego przedszkola z Belwederu po śmierci Marszałka. Budynek przy ul. Czerniakowskiej 49, matka boh. zostaje honorową opiekunką tego przedszkola, uczy w szkole rysunku, wzorcowa placówka.
[00:26:00] Przywileje placówki wojskowej, boh. i inni harcerze nosili czapki „maciejówki”, uroczystości w obecności generałów. Przywileje - nauczycielki miały wyższe pensje (150 zł miesięcznie, służąca 15 zł). Wysoki poziom nauczania.
[00:28:00] Wybuch II wojny, 1 września 1939 r. – boh. jako harcerz podaje żołnierzom kawę, herbatę i kanapki na Dworcu Gdańskim. 3 września p. Umiastowski zarządza ewakuację warszawiaków, polecenie wyjazdu dziennikarzy. Ojciec podlega poleceniu ewakuacji, jest dziennikarzem.
[00:32:00] Syndykat Dziennikarzy i inne związki dziennikarskie. Ojciec jest skarbnikiem, związany z ruchem dziennikarskim od 1900 r. Nie chce się ewakuować bez rodziny. Matka boh. załatwia schron w piwnicy Belwederu. Tam mieszkają, piękne koce z wielbłądziej wełny, oddzielna kuchnia, wygody. Zobowiązanie ojca do wyjazdu z Warszawy. Furmanki z żywnością dla Warszawy, z powrotem wywożą ojca i rodzinę na wschód.
[00:36:00] Przejazd przez płonący Garwolin, miasto wówczas drewniane, parterowe, głównie z żydowskimi sklepikami, knajpkami, kozy, drogi piaszczyste. Postój w majątku/dworku, gdzie stało wojsko. Ojciec wkłada mundur. Przed wojną współzałożył Stowarzyszenie Weteranów 1863 r., działalność stowarzyszenia. Porucznik zarekwirował chłopu wóz i konia, oddaje ojcu z obstawą żołnierza z karabinem, mogą kontynuować podróż na wschód. Widzą ostrzał cywilów na drodze z messerschmittów. Zastrzelenie chłopca pasącego krowy. [++]
[00:40:00] Dojazd rodziny w Łucku. Młodzi oficerowie w kawiarni przy targowisku na wieść w radiu, że 17 września bolszewicy przekroczyli granicę wschodnią Polski, wychodzili z kawiarni i odbierali sobie życie. [++] Ojciec w obawie przed bolszewikami zarządza powrót do Warszawy. Dostają samochód wojskowy z szoferem w mundurze.
[00:44:00] Ojciec oferuje młodszym oficerom transport do Warszawy na ciężarówce, którą wraca z rodziną. Postój w folwarku zamieszkałym przez żołnierzy, oficerów i ludność cywilną.
[00:46:00] Wjazd niemieckiego czołgu na teren folwarku, gestapowiec nawołuje do poddania się, major z białą flagą poddaje wojsko i wszyscy umundurowani idą do niewoli. Ojciec zdążył przebrać się w cywilne ubranie. Powrót do Warszawy w dzień po jej kapitulacji, 25 września [1939]. Dom rodziny boh. ogołocony, bez szyb i drzwi, właściciel domu ich nie chce.
[00:48:00] Przeprowadzka na strych na pl. Słonecznym. Salonikowe meble babci. Chłop sprzedaje jedzenie tylko za kosztowności (złoto, brylanty).
[00:50:00] Mieszkania na ul. Czarnieckiego, dom otwarty, tajne komplety, właścicielka niezadowolona, zbyt duży ruch w mieszkaniu. Brat robi maturę, zaczyna studiować historię na tajnym uniwersytecie. Początek działalności konspiracyjnej brata, potem reszty rodziny.
[00:51:00] Podnajęcie rodzinie piętra willi przez żonę znajomego wojskowego (prawdopodobnie został zamordowany w Katyniu). Aresztowania w willi. Boh. wraca do harcerstwa, koledzy z gimnazjum im. Poniatowskiego, działalność matki w kuchni społecznej Rady Głównej Opiekuńczej. Zalążek życia kulturalnego w konspiracji, Towarzystwo Przyjaciół Dzieci PPS w Szklanych Domach na Żoliborzu.
[00:54:00] Dziennikarze odmawiają pracy w gazecie okupacyjnej „Nowy Kurier Warszawski”, tzw. szmatławcu. Działalność konspiracyjna ojca. Spotkanie trzech dziennikarzy działających w Związku Dziennikarzy - to była pierwsza komórka konspiracyjna pomocy Żydom i uchodźcom. Zdobywanie funduszy: różnego rodzaju spółdzielnie, ruch „bukinistów”, stołówka dla dziennikarzy, współpraca z RGO. Matka została kierowniczką stołówki działającej w szkole. Ojciec był skarbnikiem RGO.
[00:58:00] Tysiące złotych i dolarów datków na działalność charytatywną. Ojciec handluje używanymi książkami w kiosku, tzw. „Księgarenka” na pl. Napoleona do spółki z dziennikarzem z Gdyni [Mężnicki]. „Księgarenka” stała się punktem kontaktowym, wymiany informacji, ośrodkiem wsparcia finansowego dla żydowskich dziennikarzy oraz składem ulotek i gazetek konspiracyjnych.
[01:00:00] Donosy na ojca do gestapo, aresztowanie ojca, trafia na Pawiak pod koniec 1943 r. Uruchomienie kontaktów, by wydostać go z Pawiaka. Pomoc dla matki i synów od wielu ludzi: od dziennikarzy, Żydów, PPS-u. Matka sprzedała majątek, łącznie z fortepianem, ojciec wyszedł z Pawiaka.
[01:04:01] [Przerwa techniczna, wyciemnienie]
[01:04:23] Wywózki do obozu w maju 1944 r., gryps od brata boh. przesłany przez Władysława Bartoszewskiego. Lekarza, który ratuje życie przywiezionemu z Szucha więźniowi, nazajutrz rozstrzeliwują. [+]
[01:06:00] Ojciec i matka trafiają do szpitala pod pozorem ciężkiej choroby, pozostają na Pawiaku ostatniego dnia przed wysadzeniem gmachu. Boh. z bratem wywiezieni do Stutthofu. Bohaterscy lekarze z Pawiaka.
[01:08:00] Powrót rodziców do ogołoconego domu na dzień przed wybuchem powstania warszawskiego, brak żywności, pomoc życzliwych sąsiadów. [01:08:48] [Przerwa techniczna, wyciemnienie]
[01:08:57] Wyjątkowość Żoliborza jako dzielnicy Warszawy. [01:09:41] [Przerwa techniczna, wyciemnienie]
[01:09:51] Nowoczesne osiedla, „szklane domy”. Ulica Krechowiecka i Krasińskiego zamieszkane przez ludzi związanych z władzą, młodzież ONR i bezrobotnych. Marymonckie lumpy z Marymontu - dużo młodzieży szło do Hitlerjugend. Na Żoliborzu nie wydawano Żydów. Na działkach przy ul. Promyka ukrywano broń pod domkami z narzędziami. Plac Inwalidów – rozdzielnia pracy konspiracyjnej.
[01:14:00] Na Żoliborzu nie było żadnej „wsypy”. Wydanie rodziny boh.
[01:16:00] Cała rodzina znanego bankowca [Przywecki] zaangażowana w ruch oporu. Najstarszy syn Stefan był kolegą brata boh., skończyli tajną podchorążówkę u Stawińskiego, późniejszego dowódcy kompani łączności pułku „Baszta”. Broń w domach, wykopywanie broni. Najmłodszy syn obrabowuje Niemca z bronią w ręku (dla zabawy), dostaje wyrok podziemnego sądu na karę śmierci, zamieniony na działalność w partyzantce. [+]
[01:20:00] Syn wyjeżdża do lasu, znudzony wraca do Warszawy, na ulicy rozpoznaje go obrabowany Niemiec, chłopak zostaje aresztowany. Wysypuje całą rodzinę. [+] Rodzina Przyweckich aresztowana i zabrana na gestapo w al. Szucha. Rozkaz wyczyszczenia mieszkania bankowca przez kolegów podchorążówki. Gestapo przyjeżdża do domu po brata, pobicie brata. [++]
[01:24:00] Aresztowanie rodziców i boh., na Szucha są w oddzielnym „tramwaju” (celi), brat trafia do izolatki, przewiezienie na Pawiak. Ścisk w celi - system leżenia na betonowej posadzce. Strząsanie z koszul pcheł do miski z wodą. Brak jedzenia, wszystkie rzeczy zabrane do dezynfekcji.
[01:28:00] Boh. z ojcem w podwójnej celi na 1 piętrze, nad bramą Pawiaka – dobry punkt obserwacyjny. W celi 60 osób, sterty sienników.
[01:30:00] Wpływy organizacji konspiracyjnej na Pawiaku. Do celi wrzucono skatowanego brata, by bliscy się nim mogli zaopiekować. Ukrywanie rzekomo chorych w szpitalu więziennym. Pawiak przestał być miejscem przesłuchań, był jedynie aresztem śledczym.
[01:32:00] Rozstrzelanie szabrowników kradnących futra ze zrujnowanego getta na oczach boh. Wezwanie boh. do dentysty. Kapo w więzieniu pomagał więźniom. Gryps od matki włożony przez dentystkę do zęba pod okiem esesmana. Aresztowanie rodziny boh. Przesłuchiwanie boh. na Szucha.
[01:36:00] Odbicia więźniów z Pawiaka na ul. Długiej, w czasie transportów na Pawiak więźniowie dostają lek ogłupiający, boh. licytuje się z gestapowcem, która wódka jest najlepsza.
[01:38:00] Boh. nie bito w czasie przesłuchań, zagadywał gestapowców. 13 kwietnia 1944 r. aresztowanie rodziny oraz wszystkich kolegów z plutonu brata i Stefana Przyweckiego. Przywecki potem zeznał, że znaleziono u niego dokładny listę i adresy z numerami telefonów członków tej grupy. Zaprzeczyli temu wszyscy koledzy i przełożeni – w konspiracji nikt nie robił spisów. Aresztowano i katowano wszystkich za wyjątkiem Przyweckiego, jego w ostatnim momencie wywieziono do obozu, całą jego rodzinę rozstrzelano, Stefan Przywecki został ze Stutthofu zwolniony, brał udział w powstaniu warszawskim. [+]
[01:40:00] Po przesłuchaniach brata boh. ciągnęli go za nogi lub ręce z pierwszego piętra po schodach i walił głową o stopnie, potem wrzucali do izolatki. Dostał epilepsji od bicia w głowę. Działalność konspiracyjna brata, pomoc Żydom, udział w akcji Żegoty. Razem z Bartoszewskim przewozili Żydów. [+]
[01:42:00] Wspomnienia Jana Józefa Lipskiego o matce boh. Boh. działał w małym sabotażu w Szarych Szeregach, szkolenia w Szarych Szeregach, potem poważniejsze akcje.
[01:46:00] Ludwik Berger, założyciel pierwszej konspiracji na Żoliborzu. Przysięga w parku Żeromskiego w nocy 1940-41 r. [+] Wśród zaprzysiężonych był brat boh. Krzysztof pseud. „Mirski”. Pseudonim boh.: „Dżek”. Sąsiad Stawiński z ul. Czarnieckiego.
[01:50:00] Piosenka „Dzieci Warszawy”. Pomysł Bergera zawiązania młodzieżowej sekcji Batalionu Ochrony Rządu „Baszta”. Koledzy: Kazik Gołaszewski, Radzik Lisowski.
[01:52:49] [Przerwa techniczna, wyciemnienie]
[01:54:49] Do aresztowania boh. działał w konspiracji: wyjazdy, ćwiczenia nad Wisłą i w lasach Chojnackich w terenie i z bronią.
[01:56:00] Brat boh. pracował w księgarni u Arcta, gdzie przechowywano Żydów, [Władysław] Bartoszewski przynosił od Żegoty pieniądze, które matka boh. rozdawała Żydom. Kradzież pistoletu z kieszeni w tramwaju.
[01:57:55] [Przerwa techniczna, wyciemnienie]
[01:58:09] Koledzy z Marymontu w grupie boh.: „Wilk” i „Żbik”. Radek Lisowski w powstaniu walczył o lotnisko na Okęciu, potem przeszedł z kolegami przez Kampinos i dołączył do powstania na Żoliborzu. Berger zginął podczas ucieczki na ul. Śmiałej, boh. był aresztowany, pozostali koledzy rozpierzchli się gdzieś.
[02:00:00] Boh. w obozie [KL Stuttthof]. 8 lutego [1945] udaje mu się uciec z bratem z marszu śmierci, w którym pędzono ich od 25 stycznia. Siarczysty mróz, śnieg, po pół bochenka chleba i czosnek na drogę. 8 lutego marsz dociera do dawnego letniego obozu dla dziewcząt z Hitlerjugend w okolicy Kaszub. Więźniów pilnowali uzbrojeni esesmani, ludzie przynosili zupę. Gdy jakiś więzień padał, Niemcy zabijali go na miejscu. [++]
[02:04:00] Nazwisko „Hebel” usłyszane przez megafon w obozie – daleka rodzina. Historia wykupienia od Kaszuba Hebla chaty na ul. Świętojerskiej pod budowę Gdyni. W tej chacie Stefan Żeromski napisał „Wiatr od morza”. [+]. Kaszub miał czterech synów, najstarszy z nich był majorem w Kriegsmarine w łodzi podwodnej. Stary Kaszub uratował życie boh. i jego bratu.
[02:08:00] Historia córek Hebla, jedna była w Hitlerjugend, ona zabrała boh. i brata z obozu. Wyjścia braci z obozu. Pilnujący są tak zmarznięci na apelu, że nie mają sił reagować. Uciekają w piątkę z innymi więźniami przez las, potem się rozdzielają.
[02:12:00] Spotkanie białoruskiego chłopca, który zaprosił ich do wsi. Poczęstunek: sztuczny miód i zimne mleko. Ucieczka w nocy w pasiakach z czerwonym krzyżem. Trafiają do mieszkania szefa lokalnej NSDAP. Radosne powitanie. [++]
[02:16:00] Posiłek: zupa grzybowa i śledzie, reakcja organizmu.
[02:18:00] Schronienie na strychu, nowe ubrania. Córka Hebla Truda kupuje wszystkim bilety kolejowe.
[02:20:00] Na semaforze przed Gdynią wyskakują z pociągu, idą polami do domu Kaszubów, którzy się nimi zajmują, bracia dochodzą do siebie. Truda załatwia im „lewe” lokalne dokumenty oraz pracę w wytwórni konserw.
[02:26:00] Bratu nie podoba się praca, boh. rozwozi konserwy, poznaje Gdynię.
[02:28:00] Wiszący na latarniach w Gdyni dezerterzy z wojska niemieckiego. [++] Rosjanie byli coraz bliżej - pod wzgórzem Focha wykopany tunel służący za schron przeciwlotniczy, bracia tam nie weszli, gotowali w piwnicy jedzenie dla Heblów i boh. znosił im do schronu. Przyjście jeńca radzieckiego, który uciekł z niewoli. Bracia karmią go.
[02:32:00] Wtargnięcie esesmanów szukających mapy portu. Zaoferowali pomoc w ucieczce statkiem, bracia odmówili, potem okazało się, że statek został zatopiony. [+]
[02:34:00] Wejście do piwnicy oficerów rosyjskich, piją z braćmi koniak.
[02:36:00] Bracia obserwują z dachu domu ruchy wojsk rosyjskich i niemieckich w walce o port w Gdyni. Ktoś do nich strzela. [+] Idą z wojskiem radzieckim zdobywać port, brat tłumaczy z niemieckiego na poIski, a boh. z polskiego na rosyjski - zostają zwiadowcami radzieckimi.
mehr...
weniger

Łapińska Iga

FREITAG Iga Łapińska

Instytut Pileckiego

Film