Celiński Andrzej cz. 1

Świadkowie Epoki

IP/DF/SE/1668

19 maja 2022, Warszawa

2:49

Andrzej Celiński (ur. 1950, Warszawa) - socjolog i polityk, uczestnik wydarzeń marca 1968, wyrzucony ze studiów, po 1976 współpracownik KOR, od 1977 członek KSS KOR, współtwórca tzw. Latającego Uniwersytetu, od 1978 sekretarz Towarzystwa Kursów Naukowych, po 1980 sekretarz KKP NSZZ Solidarność i najbliższy współpracownik Lecha Wałęsy, po 13 grudnia 1981 internowany, w latach 1987 i 1988 w USA, uczestnik strajków w maju 1988, uczestnik obrad Okrągłego Stołu, od 1989 roku senator płocki z rekomendacji Komitetu Obywatelskiego, od 1991 senator UD, a od 1993 roku poseł UD i UW, w 1996 wystąpił z Unii, od 1999 wiceprzewodniczący SLD, od 2001 poseł SLD, w latach 2001-02 minister kultury w rządzie Leszka Millera, od 2004 w SdPl, w latach 2007-11 poseł z list Lewica i Demokraci, w latach 2012-15 przewodniczący Partii Demokratycznej.

[00:00:10] Ur. 26 lutego 1950 r. w Warszawie, dzieciństwo na Woli. „Jestem z mezaliansu”, mama Zofia ur. w 1919 r. z inteligenckiej, inżynierskiej rodziny Lipskich, która utraciła majątek w wyniku represji po powstaniu styczniowym. Ojciec z ubogiej chłopskiej rodziny z wioski Czarnowiec, gm. Osieck na Mazowszu, ur. 1920 r., siedmioro rodzeństwa. Został inżynierem z doktoratem i wynalazcą. Dziadkowie byli analfabetami. Jedne buty dla dzieci – nie mogły chodzić do szkoły.
[00:02:03] Awans społeczny umożliwiła ojcu wojna. Wspomnienia ojca – skrzyneczka z radiem kryształkowym zbudowanym własnoręcznie przez ojca-chłopca. Nauka ojca w małym seminarium duchownym w Lądzie nad Wartą, wyrzucony za chuligaństwo po pół roku. Piaszczysta droga do szkoły z Czarnowca do Osiecka (5 km). Przyjście dyrektora szkoły do rodziców: możliwość nauki ojca w korpusie kadetów w ramach rekompensaty za represje wobec dziadka po powstaniu styczniowym. Odnalezienie boh. przez ostatniego żyjącego kolegę ojca z korpusu kadetów, przesłanie fotografii. [++]
[00:07:47] Ojciec nie ukończył kursu kadetów z powodu wybuchu wojny. W sierpniu [1939] odbywał kurs szybowcowy w Ustjanowej, niewiele mówił o sobie. Na początku okupacji praca w restauracji U Wróbla przy ul. Mazowieckiej w Warszawie, spanie pod schodami. Matura w liceum Mickiewicza w 1940 r. Spotkanie płk Komierowskiego – zatrudnił ojca do „wychowywania i kształcenia” swoich synów. [+]
[00:10:34] Przystąpienie ojca do konspiracji (KEDYW AK „Osa”-„Kosa 30”), odkrywanie historii ojca. Przypowieść o głupocie konspiracji – akcja przy kościele św. Aleksandra na pl. Trzech Krzyży – oddział poszedł na ślub wbrew rozkazowi dowódcy. Ojciec robił fotografie, uratowany z obławy przygotowanej przez zdrajcę w oddziale.
[00:12:43] Śmierć ojca jesienią 1969 r., był chorążym. Spotkanie z Komierowskim – nekrolog do „Życia Warszawy” z informacjami o działalności okupacyjnej. Prawdopodobnie ojciec był kurierem – przekraczał nielegalnie granice, opowieść o dworcu w Białymstoku, otoczenie przez Żydówki, trauma ojca. [+]
[00:15:35] Rodzice nie brali udziału w powstaniu warszawskim, wyszli z miasta, byli narzeczonymi. Przewiezienie łódką przez Wisłę przez żołnierzy węgierskich w Górze Kalwarii, dojście do Czarnowca przez Warszawice – pozostanie mamy u przyszłych teściów. Planowany ślub w początku grudnia [1944] w Otwocku. XIX-wieczna chałupa drewniana dziadków, wielki chlebowy piec z miejscem do spania. Wygląd podwórka. Dziś – dom letniskowy. [+]
[00:20:20] Ukrywanie przez ojca działalności w AK po wojnie (prawdopodobnie był świadkiem zabójstwa Nowotki na Woli – opowieść z dzieciństwa). Mieszkanie dziadków Lipskich przy ul. Filtrowej 69 na parterze, 240 metrów kwadratowych. Dozorca Lis miał syna szmalcownika, mieszkał w suterenie. Narzeczony mamy – syn fabrykanta z Międzylesia (Szpotański, ZWAR). Zerwanie narzeczeństwa dwa tygodnie przed ślubem po poznaniu ojca. [+]
[00:24:10] Mama uczyła się w LO Słowackiego, koleżanka z klasy Hedda Gaber [?], lewicowe towarzystwo: Zosia Jaroszewiczówna, Hanna Sawicka (Szapiro). Hedda Gaber była łączniczką szefa sztabu Gwardii Ludowej Mariana Spychalskiego ps. „Marek” – poprosiła o przenocowanie znajomego, Mariana Spychalskiego. Tej nocy nocował też ojciec boh. – nie wiedzieli o sobie. Historia kamienicy Filtrowa 69. [++]
[00:26:26] Przepaść kulturowa dzieląca rodziców boh. – ich spotkanie możliwe dzięki wojnie. „Ojciec milczał” uporczywie na temat historii. Furia ojca po pytaniu boh., czy „kogoś zabił”. Ojciec pracował w biurze projektów PRODLEW przy ul. Marszałkowskiej, świetnie zarabiał, był wynalazcą, pisał podręczniki i ekspertyzy.
[00:29:05] Praca ojca: telefony w domu od 7 rano. Praca na Politechnice Warszawskiej „dla przyjemności”. Feudalne stosunki na uczelni, uczciwość ojca, wysokie poczucie godności. Praca nad rozbudową sanatorium przeciwgruźliczego Kruk w Gostyninie, dojazdy motocyklem do Warszawy. Projektowanie FSO, odmowa przynależności do PZPR. Ogromne biurko ojca, w nim plik życiorysów, fałszowanie historii z czasu wojny.
[00:33:20] Zaprzyjaźnione rodziny: prof. Bogdan Ciszewski (PW i WAT), materiałoznawca, żona anglistka. Karłowiczowie (architekt Ryszard, żona Aleksandra – ordynator pediatrii Szpitala Bielańskiego) i prof. Kazimierz Zakrzewski, biochemik (ojciec Julii Pitery), żona Maria Uklejska. Pospieszne chrzciny córek Zakrzewskich przed wylotem do ONZ. Zakrzewski był mentorem boh, ojciec boh. uwielbiał Julię Piterę. Ojcem Aleksandry Karłowicz i Kazimierza Zakrzewskiego był lekarz, prof. Zweibaum, wybitny fizjolog AM. [+]
[00:36:33] Bliskie kontakty towarzyskie. Nagła antysemicka odzywka ojca, strach boh. przed ojcem, ręcznie przepisany tekst Kołakowskiego z „Po Prostu”: „Antysemici. Pięć tez nienowych i przestroga”.
[00:37:40] Rodzina mamy: Jan Józef Lipski, brat mamy, człowiek ikona, wyróżniany przez dziadka maczystę. Niezrozumienie przez ojca postawy życiowej Jana Józefa (kawiarniane życie) i boh., wywyższanie studiów inżynierskich lub medycznych (brat boh.), odrzucenie humanistyki. Uwielbienie ojca dla osób trzech profesji: lekarz, aktor, ksiądz. [++] Zaproszenie księdza do domu przez ojca. Zachwyt ojca sztuką Mariana Cybulskiego z Krakowa w Teatrze Narodowym.
[00:41:53] Pokonywanie braków kulturowych ojca: czytanie książek o winie. Ojciec zmarł na raka żołądka. Hucznie obchodzone imieniny Jana Józefa Lipskiego 24 czerwca 1966 – boh. miał 17 lat, spotkanie śmietanki intelektualnej: [Antoni] Słonimski, Jan Kott, [Władysław] Bartoszewski.
[00:44:08] Dom rodzinny przy ul. Karolinki z 1953 r., po sąsiedzku mieszkał Bartoszewski z żoną Zofią Bachurzewską, siostrą Wandy Makuch – koleżanki szkolnej mamy boh. Inne koleżanki. Helena Kozłowska-Balicka, autorka książki o Hance Sawickiej (Szapiro). Zamożna Makuch kupiła Bartoszewskim segment. Widok z okna kuchennego: Bartoszewski w drodze do biblioteki.
[00:47:17] Artykuł w „Trybunie Ludu” o Władysławie B., „szpiegu piszącym artykuły do Wolnej Europy”. Bogate kontakty Jana Józefa: Jan Olszewski. Spotkanie boh. z Janem Olszewskim w marcu [1968].
[00:50:09] Kształtowanie się światopoglądu: „lektury są najważniejsze”. Nienawiść boh. do szkoły Reytana, kompleksy intelektualne. Przynależność do „Jedynki”. Starszy o 3 lata brat był „prawdziwym chuliganem”. Wychowawczyni matematyczka Aleksandra Budkiewicz, kolega z klasy Jan Bida, syn Antoniego Bidy, szefa cenzury. Nieprzywiązywanie wagi do ubrań przez ojca (koszule non iron), czarna legenda starszego brata w liceum. „Rekordowe” wagarowanie boh.– czytanie w bibliotece lub gra w brydża.
[00:54:15] Teksty z „Po prostu” i Październik omawiane codziennie w domu. Czytanie kolejnych roczników, odkrycie zmiany w piśmie w 1955 r. Jan Rosner, ojciec Andrzeja Rosnera. Szkoła Podstawowa nr 85 im. Benito Juareza, miłość do Ireny Halak (Wóycickiej) w wieku 15 lat. Mieszkańcy ulicy Asfaltowej i górnego Mokotowa. [+]
[00:57:35] Spotkanie w 1977 r. rady programowej TKN [Towarzystwo Kursów Naukowych]: Andrzej Kijowski, Tadeusz Mazowiecki, Stefan Amsterdamski, Tadeusz Kowalik, Bogdan Cywiński [+]. Mieszkańcy górnego Mokotowa (np. Krzysztof Dołowy).
[01:01:36] Irena Halak należała do harcerstwa – motywacja boh. do stania się dobrym harcerzem, zachwyt Janusza Kijowskiego. Juliusz Kijowski – wybitny matematyk, ojciec Mateusza Kijowskiego. Drużynowi Czarnej Jedynki: Juliusz Kijowski, Michał Kulesza, Marek Barański. „Macierewicz w ogóle nie był w Jedynce”. „Agent” Macierewicza w Jedynce – Piotr Naimski – w jednym zastępie z boh., mieszkał w bloku Al. Niepodległości 159, sylwetka. Przyjaźń boh. z Naimskim, bliskość intelektualna. Fascynacja Januszem Kijowskim. [++]
[01:07:00] Wieloletnia przyjaźń z Naimskim. 4 czerwca 1992 r. przyjazd Ali z Nowego Jorku. Mieszkanie 5-osobowej rodziny boh. na Stegnach. Opowieść Ali o wizycie u Macierewicza. Szukanie haków na boh. [+]
[01:11:40] Badania psychologiczne przed maturą, siedem dwój, opinia do szkoły. Liceum Reytana przygotowywało studentów elektroniki Politechniki Warszawskiej, sugerowany kierunek: zastosowanie matematyki w technice, IQ 154, „czułem, że jestem inteligentny”.
[01:14:50] Wyrzucenie z „Solidarności”. Definicja polityki wg. Mazowieckiego. Publikacja Gmyza o boh. w „Rzeczpospolitej”, odpowiedź boh. Drużyna Jedynki była kluczowa w kształtowaniu postawy boh., skłonności autorytarne. Zastęp boh. (m.in. Naimski, Onyszkiewicz, Piotr Siemion) – wypad na biwak.
[01:19:21] Spory o drużynę walterowców. Pierwsza szkoła przy ul. Deotymy, potem szkoła TPD ćwiczebna dla liceum pedagogicznego, poznanie zuchów z drużyny walterowców. Pokonanie lęku wysokości w dorosłym życiu. [+] Brat boh. był w walterowcach, obóz w Puszczy Bukowej koło Szczecina. Zabranie brata Wojtka z obozu, obiad w budynku po Hitlerjugend.
[01:24:33] Obrona walterowców przez boh. – autentyzm, wspólnota, brak rywalizacji. Uznanie metody walterowskiej. Poglądy boh. na własność państwową. Krytyka poglądów ekonomicznych Jacka [Kuronia]. Program gospodarczy SLD, polityka budżetowa państwa. Porównanie USA i Kanady.
[01:30:37] Świadomość polityczna w harcerstwie, katolicka Jedynka, boh. jest bezwyznaniowcem, odmówił bierzmowania. „Kościół jest patologią”. Przyjaciółka mamy Zofia Lewinówna – konsultacja pracy magisterskiej boh., mieszkanie przy ul. Łowickiej 56, zamiana na mieszkanie przy ul. Świętojerskiej, „same książki”, „może u Michnika jest więcej”. Zbyt krótka praca magisterska.
[01:36:13] Koleżanki z dzieciństwa mamy, otrzymanie od matki chrzestnej Balickiej zdjęcia dziewczynek na trzepaku. Redagowanie pracy magisterskiej przez Zofię Lewinówną, włączenie referatu o teorii napięć do pracy. Pojęcie anomii do wyjaśnienia historii Polski. Opublikowanie pracy magisterskiej [+], reakcja prof. Podgóreckiego, faworyzowanie boh., stanowisko sekretarza zakładu. Korespondencja z ambasadorem Szwecji, pozycja Podgóreckiego na świecie – 11 książek opublikowanych w Stanach Zjednoczonych. „Lubił chodzić na skróty”. Marne zarobki profesorów. Poprawianie pracy prof. Podgóreckiego. [+]
[01:45:33] Rodzina i drużyna Jedynki miały największy wpływ na ukształtowanie postawy społecznej i politycznej boh. Bunt wobec braku humoru i sposobu mówienia Gomułki. Wybór studiów socjologicznych pomimo chęci studiowania prawa. Idealistyczna wizja istoty prawa: „w 1967 r. nie wolno było iść na prawo, bo było komunistyczne” (problem z Kaczyńskim i Kuleszą). Dzisiejsze pojmowanie prawa jako podstawowego narzędzia sprawowania polityki.
[01:48:15] Egzamin maturalny, „szczęście”, pomoc wychowawczyni. Plany studiów, pojęcie historii, myślenie o pracy nauczyciela. Wykład prof. Jana Szczepańskiego („kompiuter”) o nowych narzędziach obliczeniowych, książki socjologiczne. Znienawidzona polonistka snobka Anna M. Tomasz Stawiński (boh. ceni Jerzego Stawińskiego, ojca). Prof. Świątkiewicz, miłośnik poezji, oceniał prace maturalne. Polonista Gugulski – bezkompromisowy, opozycyjny.
[01:56:55] Boh. nie lubił ostentacji, drażniące czerwone krawaty ZMS w szkole, szefem ZMS był Jan Waltz, najbliższy przyjaciel boh. Dzień organizacyjny w szkole. Noszenie znaczka „S”.
[01:58:20] Wspomnienie z lekcji polskiego z prof. Gugulskim, poniżenie ucznia Fuksa.
[01:59:50] W klasie boh. na 30 uczniów 17 miało rodziców w MSW – od „porządnego” wiceministra (Andrzej Sznek, syn Zygfryda) do kierowcy premiera Jaroszewicza. [+] Nauka rosyjskiego u p. Stundis, mąż Litwin, awantura o polskość Wilna. Witold Jóźwiak (późniejszy prosty ubek „łaps”, syn pułkownika MSW). Reprint – podarunek dla boh. od synów, którzy mu „wybaczyli SLD”.
[02:04:40] Na imprezie rodzinnej u najstarszego syna był ubek Witek Jóźwiak, wstrząs dla syna. [+] Aspiracje środowiskowe boh., niedościgły wzorzec osobowy w młodości: Słonimski. W rodzinie boh. nikt nie należał do PZPR, większość rodziców kolegów należała.
[02:07:30] Wyrzucenie boh. w 1977 r. („niezgoda na PESEL”). Prof. Nowak „nieosiągalny intelektualnie”, przystępny prof. Podgórecki. [+] Sylwetka Nowaka: syn fornala, zięć prof. Stanisława Lorentza, mąż socjolożki Ireny Nowak. Konwersatoria w pałacu w Nieborowie. Utrudnienia dla ubeków – zabieranie na spotkania opozycyjne syna, wózka dziecięcego. Spotkanie z Lorentzem w Nieborowie z protestacyjnym listem intelektualistów do podpisania. [++]
[02:15:55] Zwiedzanie Nieborowa, pod obrazem hr. Anny Orzelskiej [++]. „Każda wielkość kosztuje”.
[02:19:44] Wyjazdy z Wałęsą, kierowca Wachowski, boh. siedział z tyłu. „Bolesny rozdźwięk z Kuroniem”. Rozmowa o przyszłych stanowiskach, Wałęsa: „będę naczelnikiem”.
[02:22:32] Na imieninach Jana Józefa Lipskiego („bal u prezydenta”) m.in. Wańkowicz, Otton Stabrowski, Antoni Słonimski – wspólne picie wódki w ukryciu przed żonami. Zbiorowe wymioty z balkonu na głowy esbeków, wstyd: boh. zwymiotował na podłogę. [++] Pomoc żony Lipskiego Maruty. Powrót do domu, spotkanie milicjantów.
[02:28:20] Najbliżsi koledzy z harcerstwa, „mądrzejsi ode mnie” – do momentu współpracy z SLD. Janusz Kijowski, Juliusz Kijowski, Marek Barański. Obóz nad Jeziorem Białym Wigierskim, dziś ścisły rezerwat. Przyjazd Juliusza Kijowskiego, „problem egzystencjalny”. Poznanie Antoniego Macierewicza przez Janusza Kijowskiego, razem studiowali.
[02:32:35] W czerwcu 1966 „apogeum uroczystości milenijnych”, na kazaniu prymas Wyszyński w katedrze Św. Jana nawoływał do spokoju. Jedynka zablokowała wyjście z ulicy. Przyjaźń Janusza Kijowskiego z Macierewiczem, zazdrość boh. „Antoni był absolutnie dominujący”. Oswajanie Macierewicza, „przyjaźń nieprawdziwa”. Dyskusje nt. Arafata, Che Guevary, partyzantki miejskiej, Tupamaros – Macierewicz popierał., boh nie. „Mój dom był rewolucyjny”.
[02:36:31] Przyjaciel Michał Kowalski (jego dziadek Felicjan Kowalski malował socrealistyczne obrazy, ojciec Jerzy Kowalski był architektem, budował ambasadę polską w Pekinie) powrócił z Chin. Rywalizacja z Macierewiczem. Niechęć boh. do szkoły. Utworzenie szkoły koedukacyjnej w Reytanie, dziewczyny z klasy „szkaradztwa”. Żona Janusza Kijowskiego Hanna Kiliszek.
[02:38:57] Po rozpoczęciu studiów rozejście się z Januszem Kijowskim. Unikanie używek w harcerstwie, odejście po rozpoczęciu palenia. Powstanie Gromady Włóczęgów. Program społeczny Jedynki – mniejszości narodowe - odwiedzanie Litwinów, Tatarów, Łemków. Egzamin na studia – rozmowa o mniejszościach.
[02:42:23] Spotkania kilka razy w roku w sobotę wieczorem na konkretny temat – wykład z „ciekawym człowiekiem”: m.in. Anna Radziwiłł, Jan Strzelecki. Jerzy Kędzierski kariera partyjna, napięcie z Hufcem Mokotów. Groźba rozwiązania Jedynki, zarząd komisaryczny (drużynowa Halina Wiśniewska). Spotkania Gromady Włóczegów. Naimski świetnie dyskutował, Macierewicz dominował dyskusję.
[02:49:14] Spotkanie [Bronisława] Komorowskiego – spacery po lesie w Jaworzu z Tadeuszem Mazowieckim.
mehr...
weniger

Śmiłowicz Piotr

Saramonowicz Wojciech

Instytut Pileckiego

Film