Stępień Józef

Świadkowie Epoki

IP/DF/SE/1513

12 października 2021, Wieluń

2:03

Józef Stępień (ur. 1932, Wieluń) był świadkiem bombardowania Wielunia 1 września 1939. Z palącego się miasta uciekł najpierw na obecne przedmieścia Wielunia do Niedzielska, a następnie pod Łask. Razem z rodziną zdecydowali się wrócić do Wielunia, gdzie spędzili całą okupację. Ojciec pana Józefa był przez pewien czas zatrudniony w firmie Kupka, a potem został wywieziony do Erfurtu do pracy w fabryce. Po jakimś czasie uciekł z fabryki i wrócił do Wielunia. Po wojnie Józef Stępień był m.in. dyrektorem Wieluńskiego Przedsiębiorstwa Przemysłu Terenowego.

[00:00:00] Ur. 2 czerwca 1932 r. w Wieluniu. Dom rodzinny w centrum miasta, dobry punkt obserwacyjny. Przygotowania ludności cywilnej do wojny, szkolenia z przysposobienia obronnego w ochronce przy ul. Ewangelickiej. Prezentacja gwiżdżącego czajnika – nowinka handlowa. 1 sierpnia [1939] przeprowadzka rodziny z ul. Reformackiej na ul. Ewangelicką, właściciel pan Tokarek.
[00:03:02] Wybuch wojny, poranek 1 września [1939], wybuchy i bombardowania, wybuch bomby w sąsiednim budynku, płonące centrum miasta. Decyzja o ucieczce z miasta miedzy drugą a trzecią rundą bombardowań. Droga ucieczki, dobytek na dwukołowym wózku, wspomnienie jęczących rannych i zabitych mieszkańców. Zniszczenie dawnego domu boh. przy ul. Reformackiej, uwięzieni ludzie zasypani w piwnicy. [+] Księża protestanccy dyżurujący przy gruzowisku. [+] Przekonanie boh. o uniknięciu zbombardowania dzięki bliskości budynku zboru.
[00:12:54] Ucieczka do wsi Niedzielsko, gdzie mieszkała babcia (dziś ulica Rymarkiewicz w Wieluniu), dalsza ucieczka wozem konnym z babcią i wujostwem. Nocleg w stodole w okolicach Łasku. Nad ranem przyjście Niemców, zawrócenie rodziny z drogi. Powrót do domu babci.
[00:16:28] Widok zniszczonego Wielunia, dopalające się budynki, powrót do domu, po kilku tygodniach wyrzucenie rodziny przez Niemców. Zamieszkanie w facjatce z oknem na podwórko przy ul. Narutowicza.
[00:20:46] Prace mieszkańców przy odgruzowywaniu miasta, wywożenie gruzów do kamieniołomu wapienia (gruby wieluńskie). Rozbieranie wypalonych budynków, zniszczenie 90 proc. zabudowań. Po wojnie zbór ewangelicki pozostał nieodbudowany z powodu braku ewangelików.
[00:24:37] Czasy okupacji niemieckiej: brak żywności, odzieży, obuwia (chodaki drewniane). Sklep firmy Bata, liczne zakłady szewskie naprzeciwko, naprawianie obcasów tekturą.
[00:25:55] Zebranie Żydów w głównym placu miasta, po zarekwirowaniu dobytku zamknięcie w kościele przez kilka dni. Dokarmianie Żydów przez okolicznych mieszkańców, podawanie gorącej kawy przez dziurę w murze, chleb z margaryną.
[00:29:15] Zatrudnienie ojca w czasie okupacji w firmie budowlanej Alfreda Kupke, potem ojciec został wywieziony na roboty przymusowe do Erfurtu, gdzie pracował w fabryce amunicji. Ucieczka ojca i polskiego oficera z fabryki. Wieluń należał do Kraju Warty (Wartheland), obowiązywał język niemiecki, zniemczanie. Głód, masowe hodowanie królików na mięso, podkradanie siana Niemcom, ściganie przez „Niemca w czarnym mundurze”, rzucającego w chłopców bagnetem. Ukrywanie się chłopców w obawie przed aresztowaniem.
[00:34:30] Nadgorliwi żandarmi niemieccy: obława na chłopców rwących rdest dla królików, uwolnienie boh. przez wyrozumiałego przełożonego oficera. [+]
[00:37:21] Radziecki oficer zastrzelony przez Polaków w Wieluniu, strzały w komendzie wojska radzieckiego. Powrót Rosjan z wojny: nocowanie w domu boh. po wyzwoleniu. Różne postawy Rosjan [+]. Trauma po bombardowaniach we wrześniu 1939 r.
[00:42:48] Przed wojną rodzice prowadzili stragan na targowisku („mały handel”), dobre zarobki. Zakup placu, na którym w 1958 r. zbudowali dom. Stolarnia niemiecka – wytwarzanie drewnianych skrzyń na amunicję.
[00:45:40] Po wywiezieniu ojca na roboty przymusowe mama zarabiała sprzątaniem i praniem u gestapowców. „Teatralna rola” groźnego Niemca odgrywana na targowisku przez inspektora sanitarnego. Ukaranie niemieckiego żandarma przez wysłanie na front wschodni za utratę broni, która trafiła do rąk partyzantów. [+]
[00:49:43] Niemiec Gretz. Pomaganie rodzinie boh. – mięso i inne produkty spożywcze otrzymywane przez mamę od czasu do czasu. Po ucieczce z obozu w Erfurcie powrót ojca piechotą do domu. Odpoczynek u rodziny w Częstochowie. Informacja o powrocie ojca do domu dotarła do Niemców, najście gestapo. Scena złapania ojca, areszt w ratuszu, informacja od żandarma o planowanym pokazowym powieszeniu ojca-uciekiniera w fabryce w Erfurcie.
[00:57:05] Długie starania mamy o uratowanie ojca, wsparcie niemieckiego żandarma. [+] Symulacja arytmii serca przez ojca podczas obdukcji lekarza powiatowego po wypiciu naparu z liści machorki i tabletek od bólu głowy z kogutkiem.
[01:04:34] Uwolnienie ojca dzięki zaświadczeniu od lekarza. Po kilku dniach w areszcie całkowite zwolnienie z Arbeitsamtu. [++] Po „wyzdrowieniu” skierowanie ojca do pracy u przesiedlonego rumuńskiego bauera.
[01:07:25] Wypadek przy pracy: kopnięcie ojca przez konia, odmowa pomocy lekarskiej w szpitalu, operacja przeprowadzona przez czeskiego studenta medycyny.
[01:10:44] Zarobki mamy sprzątaczki i praczki stanowiły jedyne źródło utrzymania rodziny. Przychylność, „ludzkie zachowanie” wieluńskich gestapowców wobec mamy. [++] Przyjęcie u gestapowców zakrapiane alkoholem po uratowaniu ojca.
[01:15:10] Ucieczka rodziny przed frontem do wsi koło Wielunia, gdzie pracował ojciec. Wkroczenie Rosjan do wsi wieczorem, „sznur czołgów”. Ukrycie się rodziny w piwnicy. Ukradkowe ucieczki pojedynczych Niemców przed Rosjanami furmanką, rowerem.
[01:17:53] Okop przeciwczołgowy w Wieluniu. Konieczność karmienia radzieckich żołnierzy przez mamę, zdobycie garnka do gotowania ziemniaków. Starcie Rosjan z Niemcami, odebranie broni, rozstrzelanie całego oddziału Niemców. Podarowanie boh. bilonu z niemieckich portmonetek.
[01:23:18] Odnalezienie rodziny boh. ukrytej w piwnicy przez Rosjan. Obrona Wielunia przez Niemców z okopów, zniszczenie radzieckiego czołgu z pancerfaustu.
[01:26:23] Palenie budynków w Wieluniu przez uciekających Niemców: piętro szkoły podstawowej, sklepy, ulica Barycz, budynek z obrotowym reflektorem (szperaczem), bombardowania.
[01:30:15] Trudne początki życia pod rządami niemieckimi, „czapkowanie” mundurowym, poniżanie Polaków. Stopniowe przyzwyczajanie się Polaków do obostrzeń, obchodzenie zakazów. Zdobywanie gwoździ do budowy klatek dla królików ze spalonego sklepu, pobicie boh. przez Niemca. [+]
[01:34:45] Zabawy chłopców w czasie okupacji, pod koniec wojny obrzucanie Niemców wychodzących z kościoła kamieniami. Kapłan ewangelicko-augsburski Henryk Wendt nękany za odmowę podpisania folklisty. [+]
[01:36:32] Edukacja w czasie wojny, nauka po niemiecku, prace polowe zamiast zajęć w szkole: pielenie chwastów w szkółce leśnej („hakanie”), wykopki ziemniaków, przewracanie lnu (roszenie lnu).
[01:38:31] Wuj Piotr Mikos działał w konspiracji, zadenuncjowany przez znajomego gospodarza Helmana, zginął w Auschwitz.
[01:41:48] Przynoszenie Żydom zamkniętym w kościele żywności od strony latryny przez wyrwę w murze. Getto w Wieluniu przy ul. Kilińskiego. Po wywiezieniu Żydów uporządkowanie kościoła przez kobiety, potem kościół zamieniony w magazyn sprzętu. Brak kontaktów z Żydami przed wojną, krawcy żydowscy. Zburzenie pożydowskich budynków po wojnie. Opis akcji zgromadzenia Żydów w kościele, zabranie im walizek z dobytkiem (kosztowności).
[01:48:37] Publiczna egzekucja 10 Żydów z getta w Wieluniu za nielegalny ubój cielaka. Zbudowanie szubienicy, prowadzenie Żydów na plac, zmuszanie Polaków do oglądania egzekucji, ciała pozostawione wiszące na stryczku przez 2 dni – traumatyczne wspomnienie boh. [++]
[01:54:12] Wrzesień 1939: wspomnienie ojca ciągnącego wózek z dobytkiem po ciałach ludzi leżących na ulicy, pospieszna ucieczka z miasta między bombardowaniami. Jęki rannych, rozpaczliwe wołanie o ratunek krwawiącej kobiety na ul. Reformackiej. Pchanie dekawki uciekającego gospodarza Tokarka. Obrazy z ulic mijanych po drodze. [++]
[01:59:26] Pierwsza bomba w Wieluniu zrzucona na szpital. Niemiec, uczeń wieluńskiego gimnazjum, bombardował miasto jako lotnik we wrześniu 1939. „Będę to pamiętać do śmierci”.
[02:02:16] Kariera zawodowa po wojnie: od sprzedawcy w sklepie po dyrektora w Wieluńskim Przedsiębiorstwie Przemysłu Terenowego.
mehr...
weniger

Grygiel Małgorzata

Miziołek Michał

Instytut Pileckiego

Film