Cholewa Bronisław

Cholewa Bronisław

Świadkowie Epoki

IP/DF/SE/0494

14 marca 2019, Rabka Zdrój

1:16

Bronisław Cholewa (ur. 1933, Rabka Zdrój) lata II wojny światowej przeżył w Rabce. Jego ojciec na skutek donosu został aresztowany przez gestapo i wywieziony do obozu koncentracyjnego w Oświęcimiu. Pan Bronisław pomagał Żydówce, ukrywającej się w lesie, woził także jedzenie dla partyzantów.

[00:00:07] Bohater urodził się w 1933 r. w rodzinie Rozalii (ur. 1907) i Władysława (ur. 1906). Miał dwóch braci: starszego Franciszka i młodszego Pawła (ur. 1936) oraz siostrę Władysławę (ur. 1940). Rodzina żyła dostatnio z pracy ojca, który był dorożkarzem. Kiedy wybuchła wojna, ojca wzięto „za Sanok”. Wrócił z pistoletem i z faktu posiadania broni zwierzył się koledze, który go potem wydał. Zatarg z sąsiadem.
[00:02:40] Rano ojciec wziął 9-letniego boh. na konia, aby mu pokazać swój majątek i pola. Kiedy po powrocie zasiedli do śniadania, przyszło czterech gestapowców i pytali ojca o broń. Ojciec nie przyznał się, więc zaczęli go bić. Płaczącego brata Franka wyrzucili przez okno na płot. Mimo ciosów ojciec milczał, więc gestapowcy poszli do matki ojca i dopiero za jej namową ojciec boh. przyznał się. Żona dała mu ubranie i zabrano go na gestapo do Rabki, potem przez Zakopane i Tarnów trafił do Oświęcimia. Po pół roku [1943] przysłano ubranie ojca, pięć kilogramów mydła i informację, że ojciec zmarł. Znajomy, który przeżył Oświęcim opowiadał, że ojcu wybito wszystkie zęby, siedział w „pojedynczej kaźni”. [+]
[00:06:00] Matka boh. została sama z czwórką dzieci, zapanowała bieda. Najstarszy syn musiał jej pomagać w polu i na gospodarstwie. Kiedy w 1944 r. zbliżali się Rosjanie, 13-letni boh. przez miesiąc kopał okopy. Zapadł na czerwonkę i chorował przez 2 miesiące. Mama interweniowała na polskiej policji, kiedy znów chciano zabrać syna „na okopy”.
[00:07:20] Syn organisty z Rabki, p. Skowrońskiego, pożyczał od mamy za pieniądze konia z dorożką „na przejażdżki z dziewczynkami”. Później poszedł do partyzantki. Zgłosił się do mamy z kolegą, aby pomogła im w transporcie jedzenia z Rabki pod Turbacz. Z piekarni wzięli chleb, z masarni wędlinę. Za Rabką jadąc w kierunku Maciejowej byli ostrzelani przez Niemców, ale zdołali uciec. Rodzina boh. dostała jedzenia na miesiąc. [+]
[00:09:30] Ojciec został zabrany przez gestapowców zimą 1941 r. Brat Franek, rzucony przez okno przez jednego z nich, nabił się na sztachety płotu. Miał ogromnego guza i poddano go operacji. Podczas okupacji na dworzec w Rabce przyjeżdżały transporty jedzenia, boh. chodził z innymi kraść „pod wagony” ziemniaki, marchew i in.
[00:11:30] Matka boh. pomagała Żydom, zanim zostali zabrani - nosiła im jajka i mleko. W 1942 r. boh. wyszedł paść krowy i usłyszał płacz dziecka. Okazało się, że w gęstym lesie należącym do rodziny ukrywała się znajoma Żydówka z dziećmi. Przez miesiąc mama przygotowywała dla nich jedzenie, a boh. je nosił. Po tym okresie Żydówka z dziećmi zniknęła. [+]
[00:14:10] Po stracie ojca w domu boh. nie było co jeść. Nie wolno było mleć ziarna, więc boh. robił to w nocy. Z uzyskanej mąki gotowali kluski i placki. Rodzina miała dwie krowy, obydwie zabrali Niemcy w tym samym okresie, w którym zabrano ojca. Sąsiedzi mieli po cztery krowy, ale im bydła nie zabrano. Brat matki dał rodzinie jałówką.
[00:15:50] Uciekając, Żydówka zostawiła wszystko w domu i nie miała czym płacić mamie za jedzenie. Obiecała wyrównać wszystko później. Mama przyjaźniła się z Żydówką, której potem pomogła. Po wojnie remontowano budynki pożydowskie i odnajdywano w nich złoto, ludzie się bogacili. [+]
[00:17:20] Paczka z Oświęcimia po ojcu dotarła do rodziny w 1943 r. Początkowo rodzina myślała, że to przesyłka z UNRRA. Po wyzwoleniu brat pracował w Krakowie i starał się o mieszkanie. Dzięki papierom, które przysłano z Oświęcimia po śmierci ojca, bardzo szybko dostał mieszkanie w Nowej Hucie.
[00:19:25] Żydówka, której mama pomagała, należała do zamożnej żydowskiej rodziny Golmanów. Jej męża rozstrzelano wraz całą rodziną, kobiecie udało uciec z dwójką [czwórką] dzieci i ukryła się w lesie, tam mama z boh. przynosili im jedzenie.
[00:22:10] Historia zamieszkania rodziny boh. w Rabce. Żydowska rodzina [Goldmanów] pochodziła z Rabki. Na ul. Słonecznej miało siedzibę gestapo. Zwożono tam Żydów z całej okolicy (Mszany, Limanowej, Jordanowa) i rozstrzeliwano w lesie obok bunkrów. Przed wojną w Rabce było więcej Żydów niż Polaków. Posiadali wszystkie sklepy i budynki wczasowe. Metody działania Żydów na terenie Rabki przy stawianiu domów przez gospodarzy. Bogaci Żydzi dawali ofiary na budowę kościoła w Rabce. Antysemityzm.
[00:25:50] Edukacja boh. Dwór na rynku w Rabce, w którym przez jakiś czas mieściła się szkoła, został spalony przez partyzantów. W okresie okupacji boh. chodził do szkoły, ale spóźniał się i opuszczał lekcje, ponieważ miał pracę w gospodarstwie. Reakcja nauczycielki. Boh. ukończył tylko cztery klasy szkoły powszechnej.
[00:27:40] O posiadaniu broni przez ojca Niemcy dowiedzieli się od sąsiada, który ojca wydał „na złość”. Z ojcem nie było kontaktu. Dopiero jeden z więźniów po pobycie w Oświęcimiu przyszedł do rodziny i przekazał im pozdrowienia od ojca. Postać ojca – „przystojny był, wesoły był”, znany w okolicy. Boh. przejął po ojcu fach dorożkarski, dorożkę i sanie. Pracował jako „dorożka konna”. Prezenty od ojca dla dzieci. Po jego śmierci „wszystko znikło” i zaczęła się bieda.
[00:31:30] W okolicach Rabki, na Luboniu i Turbaczu działała partyzantka. Wypożyczenie przez mamę konia dla partyzantów i przewożenie chleba na Maciejową i Turbacz. Walki na Luboniu między Niemcami i partyzantami.
[00:34:00] Z papierów przysłanych z obozu wynikało, że w Oświęcimiu ojciec boh. przebywał w bloku nr 4. Papiery po ojcu wziął do Krakowa brat Franciszek, aby otrzymać mieszkanie w Nowej Hucie, nie zrobiono ich kopii.
[00:35:20] Zabranie przez Niemców krów. Boh. został wezwany do robót przy kopaniu okopów, ale zachorował na czerwonkę. Kiedy wyzdrowiał, matka poszła na komendę i załatwiła, aby mógł pracować przy kopaniu okopów w rodzinnej Rabce, miał wtedy 13 lat. Rodzina boh. mieszkała z babcią Agnieszką Surówką, która miała drugiego męża.
[00:37:15] Ojciec boh. nie ma indywidualnego grobu. Cmentarz w Rabce i pomnik dla ofiar.
[00:38:25] Kiedy zbliżał się front, do babci przyszło czterech gestapowców. Kazali posłać im łóżka i zrobić rosół. Rano odjechali. Dwie godziny później przyjechali Rosjanie i babcia pokazała im, w którą stronę udali się Niemcy. Złapanie i rozstrzelanie Niemców. Różnica miedzy eleganckimi żołnierzami niemieckimi a rosyjskimi „łachudrami”, którzy gwałcili kobiety i kradli.
[00:41:50] Parafia św. Marii Magdaleny w Rabce. Dawny proboszcz utrzymywał kontakty z partyzantami, przechowywał ich, dowoził jedzenie. W Rokicinach siostry zakonne przetrzymały w piwnicach klasztoru cztery rodziny żydowskie. Klasztor obecnie.
[00:44:25] Boh. był dorożkarzem i słuchał opowieści ludzi, m.in. jak „siostry Żydy wyrolowali w Rokicinach”. Ludzie opowiadali też o akcjach partyzanckich i napadach na Niemców. Dużo okolicznych Polaków pomagało Żydom. Ludzie opowiadali, że partyzanci odbijali też Niemcom znajomych Żydów prowadzonych na gestapo. Żydów przechowywał np. Stefan i Tadek Pitek ze szwagrem w Zarąbkach nad Olszówką. Niemcy robili obławy na Żydów i Polacy ratowali ich w okolicznych lasach. Jan Suski (Słojski) przechowywał Żydów i karmił przez ok. dwa lata.
[00:49:00] Podsumowanie rozmowy przez prowadzącego. Szczegóły miesięcznej pracy boh. przy kopaniu okopów. Przedwojenne relacje polsko-żydowskie – „wspaniale się żyło, na rękę Żydy szli gospodarzom na terenie Rabki, wynajmowali mieszkania, przyjeżdżali na wczasy”. Rzadkie postawy antysemickie. [+]
[00:53:10] Po ojca przyszło dwóch gestapowców i dwóch folksdojczów jako tłumaczy. Boh. nie było w domu. Żydówka z dziećmi, której pomagała rodzina boh., ukrywała się w lesie. Mama załatwiła jej pół kopy siana do wyściełania ziemi. O Żydówce wiedziała tylko matka i boh., nosili jej na zmianę jedzenie. Zajmowali się nią w czerwcu 1943 r. W Rokicinach Żydów przechowywały zakonnice, w Zarąbkach - Stefan i Tadek Pitek, którzy należeli do rodziny żony boh.
[00:56:10] W Rabce nie było getta, okolicznych Żydów zwożono do Rabki na gestapo, potem ich rozstrzeliwano. Boh. z kolegami obserwował z daleka, jak młodzi żydowscy chłopcy byli prowadzeni do lasu na egzekucję - „tak płakali te Żydy”. W Rabce kazali Żydom przyprowadzać na gestapo najpierw dziadków, potem ojców, a na koniec rozstrzeliwali młodych. „Jeden drugiego przyprowadził na gestapo”. [++]
[00:58:10] Boh. z matką przynosili Żydówce pieczone placki, mleko, jajka i „zaciórkę”. Sposoby robienia mąki w czasie okupacji.
[00:59:55] Wyzwolenie. Ludzie bali się wojsk radzieckich, ponieważ rozniosło się, że „jak przyjdą Ruskie, będą gwałcić kobiety”. Dziewczyny chowały się przed Rosjanami. [+]
[01:00:40] Trudny okres powojenny. W Rabce masarze po kryjomu ubijali zwierzęta. Boh. pracował jako dorożkarz i rozwoził „po doktorach” mięso, bo „dorożką nie było podejrzane”. „Dostawa” kiełbasy do Chabówki dla kierownika pociągu, zdarzenie z ubowcem. [+]
[01:03:00] Do Oświęcimia nie wolno było wysyłać ojcu paczek. Nie było z nim kontaktu. Ubrania i buty mama zaniosła ojcu na gestapo, ale nie pozwolili jej zobaczyć męża.
[01:04:00] Obchodzenie 1 listopada przez rodzinę. Próba uzyskania opinii boh. na temat zwrotów: „polskie obozy zagłady” i „polscy naziści”. Tadeusz Mocniak, polski maszynista, który wywiózł z obozu ok. 50 więźniów. [++]
[01:09:00] Boh. widział w Rabce mordowanych przez gestapo Żydów. Kiedy po wojnie orali ziemię koło Zakopianki, „wyorali Żyda”. Leżał płytko pod ziemią. Pochowano go na cmentarzu.
[01:10:00] Przechowywana w lesie Żydówka, pani Golmanowa, miała ok. 28-30 lat. Dzieci były w wieku ok. 5-6 lat. Po miesiącu boh. przyszedł do nich, jak co dzień, z jedzeniem ale nikogo nie zastał. Nie wiadomo, czy przeżyli wojnę.
[01:15:00] Pamięć o pomaganiu Żydom w przekazie rodzinnym boh. Zainteresowanie wnuka historią rodziny. Boh. z mamą pomagał Żydom z litości.
mehr...
weniger

Melka Przemysław

Melka Przemysław

Instytut Pileckiego

Film