Wujec Henryk

Świadkowie Epoki

IP/DF/SE/0602

25 kwietnia 2019, Warszawa

4:13

Henryk Wujec (ur. 1940, Podlesie) należy do najstarszych członków opozycji demokratycznej. Jego opowieść to rzadki przykład historii prostego wiejskiego chłopca, który dzięki swojemu charakterowi włącza się w wielki proces historyczny: obalenia starego ustroju. Dokonując życiowych wyborów, kierował się zawsze poczuciem elementarnej sprawiedliwości i empatii wobec ludzi pokrzywdzonych, szczególnie pokrzywdzonych przez system. Opowiada o swojej drodze z małej wsi podlaskiej do świata najpierw nauki, a potem polityki. Jego postawa życiowa podbudowana jest dążeniem do sprawiedliwego społeczeństwa. Dzięki niej budził zaufanie robotników, był wiarygodnym działaczem zarówno KOR, jak i NSZZ „S”. Jako wybitny organizator blisko współpracował z Jackiem Kuroniem i Lechem Wałęsą, przygotowywał obrady Okrągłego Stołu i pierwsze wolne wybory w 1989 r. Opowiada o swojej „pracy u podstaw” w KOR, wydawaniu pisma „Robotnik”, budowaniu struktur NSZZ „Solidarność” w 1980 r. Za swoją działalność opozycyjną został internowany i uwięziony, spędził w sumie 3 lata za kratkami. Był wśród 11 działaczy KOR i „Solidarności”, których władze komunistyczne postawiły przed sądem w 1984 r. „za próbę obalenia ustroju”. Ma za sobą życie, które, jak twierdzi, spełniło jego marzenie, ponieważ doprowadził wraz z innymi do wolnej Polski.
mehr...
weniger

[00:00:11] Ur. 25 grudnia 1940 r. (data w dokumentach: 1 stycznia 1941 r.), wieś Podlesie k. Biłgoraja, parafia Puszcza Solska. Błędnie zapisana przez księdza data urodzenia, „żeby później poszedł do wojska”. Prymitywne warunki mieszkaniowe, budowa drewnianego domu przez ojca. Silna wspólnota rodzinna, zamieszkanie z siostrą cioteczną.
[00:03:05] Na przełomie czerwca i lipca 1943 r. pacyfikacja Podlesia przez Niemców, wysiedlenia. Ukrywanie się mamy w zaawansowanej ciąży w lesie Krasne w Puszczy Solskiej, brat urodzony we wrześniu 1943 r. Zabranie boh. (2,5 roku ) i dalszej rodziny (kuzynki Helenka i Danusia, ciotka/wujna). Akcja wysiedleń na Zamojszczyźnie, przesiedlanie Niemców z Bośni, Siedmiogrodu, znad Wołgi. Prezydent Niemiec [Horst] Köhler urodzony w rodzinie przesiedlonej z Mołdawii do wsi Skierbieszów k. Zamościa.
[00:06:27] Przewiezienie rodziny do Zwierzyńca, droga pociągiem do Majdanka. Przekazanie babci ze wsi Zadębie prośby o ratunek. Wyniesienie boh. przez siostrę z PCK, choroba – reakcja na stres, opieka babci i siostry Danusi. Powrót do domu.
[00:09:40] Wzorowe gospodarstwo wuja (pasieka, sad, edukacja rolnicza), wywiezienie wuja do bauera, śmierć córki Heleny. Powrót wuja po wojnie, nowinki technologiczne (radio kryształkowe), stopniowe podupadanie gospodarstwa.
[00:13:18] Dalsze losy rodziny w czasie okupacji niemieckiej, urodziny brata Stanisława we wrześniu. Praca dzieci w gospodarstwie, koledzy. W 1946 r. początek edukacji w wieku 5,5 roku, szkoła w prywatnym domu w sąsiedniej wiosce. Nauczycielka Niewlaczyn z Biłgoraja, „klasyczna Siłaczka”. Radość z nauki.
[00:16:54] Przeniesienie do szkoły w Biłgoraju, motywacja mamy do edukowania dzieci. Wieś Różnówka. Wyjazdy zarobkowe mamy do Francji jako nastolatki, poczucie krzywdy. Odczuwalne deficyty kulturowe, trudności z wysławianiem się. Zasada boh.: solidarność wobec uczniów, służenie pomocą. Dobra pozycja w szkole.
[00:20:13] Śmierć Stalina w 1953 r. [+], „pierwszy wybryk antysocjalistyczny”. Uzyskanie zgody kuratorium na dalszą naukę w 8 klasie. Zamiłowanie do nauki, biblioteka parafialna.
[00:25:43] „Nielegalna” przynależność do ZMP [Związek Młodzieży Polskiej]. Matura w 1957 r., zdolności matematyczne, miłość do literatury romantyzmu, polonista Sikora. Udział w olimpiadzie matematycznej – boh. dawał ściągać konkurentom na etapie wojewódzkim.
[00:29:46] „Świetny” nauczyciel fizyki, lwowiak Adam Rottenberg [Adam Wodziński Rottenberg], cenne książki fizyczne, filozoficzne, zasady logiki. Wybór fizyki jako kierunku studiów.
[00:32:46] Pasja sportowa, wygrany na stadionie bieg narodowy na bosaka [+]. Treningi sportowe, wyjazdy na zawody regionalne. Marzenie mamy o przyszłości zawodowej syna: być „kimś”, niezadowolenie z fizyki. Początek studiów w 1957 r. na UMCS [Uniwersytet Marii Curie Skłodowskiej] w Lublinie. Brak wiary we własne możliwości, olimpijczycy z Warszawy.
[00:35:03] Docierające do szkoły informacje o wydarzeniach Czerwca 1956 w Poznaniu, zajęcia z przedmiotu „Wiadomości o Polsce i świecie współczesnym” prowadzone przez dyrektora Dyrykę. Agitacja do Rewolucyjnego Związku Młodzieży powstałego z rozpadu ZMP, wśród współzałożycieli Jacek Kuroń i Karol Modzelewski. [+] Kołchoźniki na wsi włączone w domach non stop: wiadomości, teatr, sport, rozpoczęcie elektryfikacji wsi.
[00:38:13] Zakazane książki w miejskiej bibliotece (m.in. „Ogniem i mieczem” Sienkiewicza). Lektura „Po prostu”, trudne teksty Leszka Kołakowskiego, satyra „Mowa trawa” – powiew wolności. Napięcie na linii władza-chłopi, obowiązkowe dostawy darmowe żywca i zboża. Mentalność chłopska, nieufność wobec przedstawicieli państwa, obawa przed wprowadzeniem kołchozów. [+]
[00:42:31] Nieistniejące na wsi tradycje powstańcze, nauka w szkole o wiejskim ruchu oporu, dezaprobata ojca wobec partyzantów: „bandyci”. W Puszczy Solskiej partyzanci BCh i AK, AL i GL w Lasach Janowskich, partyzantka radziecka. Operacje niemieckie Sturmwind 1 i Sturmwind 2 w Lasach Janowskich i Lasach Lipskich (Puszcza Solska), zagubienie dowódcy z AK mjr „Kaliny” [Edward Markiewicz] (masakra pod Osuchami – czerwiec 1944).
[00:47:26] Życie na wsi po wojnie, współpraca sąsiadów. Prace w gospodarstwie (poganianie konia w kieracie, pomoc w młócce, wspólna praca u sąsiadów). Obyczajowość ściśle połączona z wiarą katolicką, droga do kościoła na bosaka, po przejściu rzeki Czarna Łada wkładanie trzewików. Odpusty w sąsiednich parafiach, kolędowanie (tekst „połaźnika”, przygotowywanie kolęd). Pierwszy zarobek – kupno łyżew („stalówki, turfy”).
[00:51:13] Wyznaczanie rytmu życia przez święta kościelne, silna pozycja biskupa. Zwyczaje wielkanocne: śpiewanie „Gorzkich żali” w Wielkim Poście, warty strażaków przy grobie, rezurekcje [+]. Lekcje religii, przygotowanie do I Komunii, nauka ministrantury po łacinie, kontakty z dziećmi z innych wsi. „Specyficzna” chłopska uczciwość – nie wolno okraść sąsiada, ale z lasu państwowego wynieść drzewo – jak najbardziej. Pijaństwo na wsi.
[00:54:59] Biblioteka parafialna, brak wykształconych partnerów do rozmowy. Prowokacyjne pytania polityczne do księdza na lekcjach religii, lektury Bertranda Russella. Program ateizacji mało skuteczny.
[00:57:30] Rozważania na temat chrześcijańskich korzeni Polaków, tolerancja religijna doby renesansu w Biłgoraju: kalwinizm, cerkiew unicka, kościół katolicki, judaizm. Żydzi przed wojną: 50 proc. mieszkańców. Biłgoraj – wielokulturowy tygiel rozsławiony w pisarstwie braci Singer (Isaak Bashevis Singer, Izrael Jehoszua). Różnorodne obyczaje pogańskie, powszechna wiara w zabobony, wspólny model wychowania i myślenia na wsi. Wykorzystywanie religijności do rozgrywek z władzą (Gomułka vs kardynał Stefan Wyszyński, obchody 1000-lecia chrztu). Powolna laicyzacja Polski, „Kościół za bardzo polubił swoją władzę”.
[01:02:30] Studia na Wydziale Fizyki UMCS. Na roku ok. 20 osób z różnych środowisk. Kłamliwe zaświadczenie o dochodach, by zdobyć miejsce w akademiku, stypendium naukowe za dobre wyniki. Gospodarstwo rodziców 12 mórg (ok. 5.5 ha) w spadku po dziadku. Cegielnia dziadka, glina dobrej jakości (osadnictwo zapoczątkowane przez franciszkanów). Dziadek „nieźle zarabiał, ale dużo pił”.
[01:06:16] Sześć osób w jednym pokoju akademika, piętrowe łóżka, ciasnota. Warzywa od babci spod Lublina, dokarmianie kolegi. Intensywne studiowanie, wysiłek poznawczy. Postępowy kościół KUL-u, spotkania koła filozoficznego na UMCS przy pl. Litewskim, wielka potrzeba samorozwoju.
[01:10:54] Przyjaźń z Markiem Tabinem z „dobrej inteligenckiej rodziny z Lublina”, doświadczanie różnic pochodzenia. Decyzja przeniesienia do Warszawy, „ważna decyzja życiowa”. Nauka krytycznego myślenia, radziecki „Krótki słownik filozoficzny” jako podręcznik do polemiki z marksizmem i nauką radziecką.
[01:16:00] Starania o miejsce na Wydziale Fizyki UW, rozmowa z dziekanem prof. Jerzym Plebańskim [+], „wyproszony” pokój w akademiku przy ul. Anielewicza. Pani Bobrzycka z dziekanatu.
[01:20:25] Nowy styl życia, pierwsze wakacje w życiu u kolegi z Grudziądza, nauka pływania na żaglówce, kajakiem. Kolega z akademika Wiesław Celiński ze wsi Mały Stanisławów koło Mińska Mazowieckiego, syn kościelnego, msze akademickie w kościele św. Anny. Kręgi młodzieżowe u księdza [Witolda] Marciszewskiego, nowoczesne spojrzenie na filozofię, teoria probabilistycza wiary, nauka dialogu, ważny film „Niewinni czarodzieje” Wajdy. Ataki na Marciszewskiego za racjonalne podejście do wiary, porzucenie kapłaństwa.
[01:26:50] Bliska przyjaźń z księdzem Leonem Kantorskim, Kościół nowoczesny, otwarty. Środowisko KIK-u, Tydzień Kultury Katolickiej w Lublinie. Debata: filozofowie marksistowscy (Stanisław Rainko, Bohdan Chwedeńczuk, Tadeusz Stępień) vs. katoliccy (m.in. Witold Marciszewski i rzutki biskup Karol Wojtyła, „on zrobi karierę”).
[01:29:29] Klub dyskusyjny w akademiku pod egidą ZSP [Zrzeszenie Studentów Polskich]. Prelegenci: Marciszewski, Bronisław Dembowski. Delegacja komsomołu oburzona widokiem księdza w akademiku, „afera u rektora”, przesłuchanie, „uraz do Służby Bezpieczeństwa na resztę życia”. Pierwsza pielgrzymka akademicka na Jasną Górę. Filozof Henryk Jankowski, rozwiązanie klubu, poznanie Jacka Kuronia przez koleżankę Ewę Bugańską.
[01:35:36] Klub dyskusyjny zorganizowany przez J.Kuronia i K.Modzelewskiego na Uniwersytecie Warszawskim. Wizja sytuacji politycznej w PRL oczami Kuronia: zdradzone ideały socjalizmu, biurokracja partyjna, konieczność rewolucji uzdrawiającej ustrój, autonomia na uczelniach, samorząd pracowniczy. Kontakt ze strajkującymi pielęgniarkami i robotnikami z FSO, „rewolucja na ulicach”. Potrzeba przemyślenia sytuacji środowiska chłopskiego, „ty się tym zajmiesz”.
[01:38:10] Regularne seminaria w domu Kuronia. Potrzeba poszukiwania prawdy, zmiany, podziw dla dynamizmu Kuronia. Spotkania [Politycznego Klubu Dyskusyjnego przy UW] w Auditorium Maximum na UW, namawianie boh. przez Kuronia do wstąpienia do ZMS [Związek Młodzieży Socjalistycznej].
[01:42:30] Rozwiązanie klubu, wsparcie prof. Juliana Hochfelda z Wydziału Filozofii dla klubu przy Wydziale Fizyki, „bezpieczna” lista prelegentów od Hochfelda: Zygmunt Bauman, Włodzimierz Wesołowski, Jerzy Wiatr, niekontrowersyjne tematy: filozofia pracy, fenomenologia, zakończenie działalności. Zaangażowanie boh. przez Kuronia do obrony Marka Kordosa, asystenta na Wydziale Matematyki i Fizyki, aresztowanego za krytykę polityki Chruszczowa wobec Kuby. Zorganizowanie systemowej akcji protestacyjnej przez Tabina: do prokuratury, dziekana, rektora, PZPR, boh. poszedł do Komitetu Wojewódzkiego PZPR, Zdzisław Żandarowski.
[01:46:39] Reakcja rektora UW [prof. Stanisława Antoniego] Turskiego: uwolnienie Kordosa. Pierwszy sukces grupy, uznanie Kuronia. Zebranie autorów listu protestacyjnego [List otwarty do partii] w piwnicy boh. Utrata miejsca w akademiku. Dwie oddzielne organizacje ZSP, akcję obrony Kordosa podjęła Rada Wydziału Fizyki
[01:49:55] Zdobywanie wiedzy, poszukiwanie prawdy i miłość do fizyki zastąpione działalnością opozycyjną. Dystans kulturowy dziecka pochodzenia chłopskiego w Warszawie, skok z wiejskiej szkoły do Biłgoraju, potem do Lublina, w Warszawie „dostałem jak obuchem” – konieczność wyrównywania różnic (równania różniczkowe, zrozumienie definicja granicy Dedekinda), ogrom pracy własnej, pomaganie innym [+]. Słabe osiągnięcia w fizyce doświadczalnej, potrzeba poznania i zrozumienia praw fizyki. Szczytowe osiągnięcie boh.: poznanie zasad mechaniki kwantowej – równania Schrödingera i koncepcje macierzowe Heisenberga, zasada nieoznaczoności. Buntownicy poszukujący nowych teorii fizycznych. Kłopoty z zaliczeniem II roku, złamanie nogi w wypadku.
[01:55:46] Wybitni wykładowcy, 5 na egzaminie z analizy matematycznej zdawanym w parku (prof. Marek Burnat, książka Krzysztofa Maurina). Trudny III rok studiów, urlop dziekański, symulowanie choroby serca (picie machorki) – freudowska pomyłka w rozmowie z dziekanem [+], waletowanie w akademiku, zaangażowanie w działalność studencką. Praca magisterska z teorii względności u prof. [Andrzeja] Trautmana. Jacek Łoskot, Jacek [Tafel] – wychowankowie boh. z obozów KIK. Rozważania nt. życia w czasoprzestrzeni.
[02:05:04] Udawanie choroby jako nieuczciwość, działanie wbrew wyznawanym zasadom życia w prawdzie. Cechy chłopskie: jeśli można gdzieś oszukać, to oszukuje. „Nie jestem uczciwy”. Zdawanie egzaminu z matematyki za swojego ucznia. Własny system wartości. [+] Uczciwość wiejska: na przykładzie rodziców – „kombinowanie wbudowane”.
[02:08:30] Praca magisterska o czarnych dziurach: „Interpretacja fizyczna uogólnionych pól Schwarzschilda”, „banalna sprawa” [+]. Utrata możliwości złożenia pracy, wyrzucenie z akademika, usunięcie piwnicy przy bibliotece przy ul. Koszykowej po spotkaniu w sprawie Listu otwartego do partii. Mieszkanie na strychu domu p. Cariuka w Piasecznie, żona z rodziny słynnych piaseczyńskich ogrodników i pomologów Gałczyńskich. Początek „złotego okresu” w życiu boh., zarobkowanie korepetycjami, pasja turystyczna, wędrówki po Bieszczadach, kolega Krzysztof Szymborski, „dotknięcie tyłkiem do sufitu”.
[02:15:00] Pierwsza wspinaczka w Tatrach, nocleg u Andrzeja Mroza w Krakowie, pierwszy raz w rodzinie inteligenckiej. Schronisko w Murowańcu, wejście na Grań Kościelców – pierwsza droga wspinaczkowa. Kurs wspinaczkowy, nauka z Jackiem Woszczerowiczem juniorem. Pomaganie rodzicom w polu w czasie wakacji. Śmierć Woszczerowicza pod lawiną w 1964 r. Para wspinaczkowa z Krzysztofem Szymborskim. Wypadek na lewej ścianie Kazalnicy, spadek o 40 metrów, krwawienie, wstrząs mózgu. Porzucenie taternictwa po śmierci Woszczerowicza. [+]
[02:22:50] Organizowanie z KIK-iem wypraw w Bieszczady, Tatry, Beskid Niski (Jacek Łoskot, Jacek Tafel). Zakończenie i obrona pracy magisterskiej w 1970 r. (studia od 1958 r.), praca w fabryce i wyprawy górskie.
[02:25:14] Działalność polityczna. Bezsilność wobec skazania Kuronia, agent SB Mazur z Łodzi. Zerwanie kontaktu z Kuroniem. Antysemickie przemówienie Gomułki po wojnie sześciodniowej w 1967 r. Wielu przyjaciół Żydów (świadek na ślubie Ludwiki Wujec z Markiem Tabinem), Jerzy Srebrny, Grynberg. Na spotkaniach klubu politycznego dyskusje katolików z ZMS-owcami, encykliki papieża Jana XXIII „Pacem in Terris” vs dokumenty programowe na XX Zjazd KPZR (za czasu Chruszczowa).
[02:29:12] Poznanie Adama Michnika – sekcja kultury KIK prowadzona przez Krzysztofa Śliwińskiego vs Klub Poszukiwaczy Sprzeczności, debata Stanisław Manturzewski vs Janusz Zabłocki na temat wiary. Rozdyskutowane środowisko, ładne dziewczyny (Barbara Toruńczyk).
[02:32:28] Oburzenie boh. w 1967 r. nagonką antysemicką. List do Ludwiki odradzający ew. emigrację, początek relacji: „połączył nas Gomułka”. Praca w gospodarstwie rodziców latem. Incydenty antysemickie na Wydziale Fizyki.
[02:36:48] Szowinistyczna wystawa propagandowa w Pałacu Kultury poświęcona odradzającemu się rewizjonizmowi niemieckiemu. Protest boh. w księdze pamiątkowej. Przeżywanie w KIK-u wyboru Jana XXIII na papieża. Oddziaływanie ożywcze Soboru Watykańskiego II, pozytywne uczucia w stosunku do Izraela po wojnie sześciodniowej. Strach przed nagonką antysemicką, związek z Ludwiką od września 1967 r. Zmiana w życiu: niełatwe zderzenie tradycji polsko-wiejsko-katolicko-rodzinnej z tradycją rewolucyjno-komunistyczno-laicką, wątpliwości ojca, tolerancja i zaufanie rodziców.
[02:41:39] Poznawanie dzięki Ludwice innego świata: kultura, wzbogacająca tradycja żydowska (komunistyczna, chasydzka). Powrót na studia, pomoc m.in. Wojciecha Arkuszewskiego. W trakcie roku 1967/68 list studentów w obronie Adama Michnika i Henryka Szlajfera. 8 marca 1968 r. na zajęciach u prof. Józefa Werle odczytanie listu rektora ostrzegającego przed prowokacją podczas wiecu.
[02:44:58] Przebieg wydarzeń podczas wiecu 8 marca [1968], akcja ORMO-wców. Zaangażowanie w opozycję po Marcu ’68. Kuzyn Ludwiki Stefan Ulman. Wkroczenie na dziedziniec milicji, aktywu robotniczego od ul. Oboźnej, odśpiewanie hymnu. „Pokojowe rozejście”.
[02:50:35] Następnego dnia w gazetach „kubeł antyżydowskich pomyj”, oburzenie boh. Pokoleniowa cezura, „pokolenie marcowców”, klęska studentów, wyjazdy, kampania antysemicka – poczucie porażki i osamotnienia. „Gwałtowna edukacja polityczna”. Marzec ’68 jako podglebie ruchu 1980 r. - ci, którzy go przeżyli, chętniej angażowali się w „Solidarność”. Indoktrynacja antysemicka na komendzie w Piasecznie.
[02:55:34] W 1968 r. praca w Fabryce Półprzewodników Tewa na Służewcu, codziennie przez 8 godzin, stabilizacja życiowa. Poczucie porażki i beznadziei (bezowocne protesty studenckie, interwencja w Czechosłowacji, stłumiony bunt robotników na Wybrzeżu w 1970 r.). „Stłamszeni” ludzie po wyjściu z więzienia, obietnice Edwarda Gierka, otwarcie: w TV programy dyskusyjne (Jan Szydlak), książka „Wojna polska [1939]” Leszka Moczulskiego, ożywienie.
[02:59:10] Polityka Gierka „jedności moralno-politycznej narodu polskiego”, reorganizacja organizacji młodzieżowych (SZSP, ZSMP), powrót „zamordyzmu”. Przygotowanie się do przyszłych zagrożeń. Seminarium z udziałem aktywistów środowisk Marca, działaczy KIK-u, harcerzy z Czarnej Jedynki (Antoni Macierewicz, Piotr Naimski, Andrzej Celiński), spotkania co dwa tygodnie, poznawanie historii PRL, relacje świadków, Władysław Bartoszewski, w kościele Św. Krzyża u księdza Jacka Salija. Wspólne wypady za miasto.
[03:02:33] Zmiana konstytucji w 1975 r., akcja zbierania podpisów pod protestem środowisk inteligenckich. Przyjście Urszuli Doroszewskej z listem [List 59], boh. podpisał. Pierwszy raz zaangażowanie w zbieranie dalszych podpisów, m.in. od naukowców: fizyków, matematyków. Ogłoszenie 24 czerwca 1976 r. podwyżek cen o ok. 60 proc., „to był wstrząs”.
[03:04:40] Dyskutowanie możliwych scenariuszy na imieninach u Jana Józefa Lipskiego, wizja rewolucji Kuronia. Wieści ze strajków w Ursusie, wyłączenie telefonów. Zapowiedź procesów robotników ursuskich w połowie lipca 1976 r. w sądzie warszawskim, decyzja o chodzeniu na procesy, żeby władzy patrzeć na ręce.
[03:06:06] Poznanie rodzin sądzonych robotników, inicjatywa kontaktu od Gajki Kuroń, Małgorzaty Piotrowskiej, Małgorzaty Łukasiewicz. Wskazanie adwokatów gotowych bronić pro bono (Jan Olszewski, Stanisław Szczuka, Andrzej Grabiński, Władysła Siła-Nowicki). „Najważniejszy moment w życiu” boh. Zawarcie formalne związku małżeńskiego z Ludwiką Wujec w 1970 r. w Pałacu Ślubów.
[03:08:03] Decyzja o zaangażowaniu bezpośrednio w pomoc robotnikom z Ursusa i ich rodzinom wyszła od Antoniego Macierewicza. „Brygada” (boh., Wojciech Myszkiewicz, szef Dariusz Kupiecki, Wojciech Fałkowski) jeżdżąca codzienne po kolei do wszystkich domów w Ursusie i wsi pod Ursusem, rodziny chłoporobotników. „Katorga”, silna motywacja. Sprawozdania do Piotra Naimskiego, utworzenie kartoteki dla każdej ze 100 rodzin (dziś w Ośrodku Karta). Dzięki tej pracy – nawiązaniu kontaktów z robotnikami i zdobyciu ich zaufania – powstał Komitet Obrony Robotników KOR. Tworzyli go: Jacek Kuroń, Antoni Macierewicz, prof. Edward Lipiński, Halina Mikołajewska, Alina Steinsbergowa, Piotr Naimski, 23 września 1976 r. Brak zaangażowania ze strony Kościoła.
[03:12:10] Konieczność zachowania anonimowości tak długo, jak tylko się da. List Jerzego Andrzejewskiego do prześladowanych [robotników polskich] oraz Jacka Kuronia do komunistów włoskich [do Enrico Berlinguera]. Ustalanie potrzeb, pomoc zależała od wielkości rodziny: na każde dziecko „jak 500+”, pomoc młodzieży z KIK i Czarnej Jedynki (m.in. Rafał Zakrzewski, Agnieszka Wolfram). Korzystna sytuacja międzynarodowa, zlekceważenie ruchu przez władzę. Gra Gierka przed Zachodem „światłego komunisty”. Pierwsze przesłuchanie boh. w 1977 r.
[03:14:20] Wielki sukces: wyjście na wolność prawie wszystkich skazanych robotników z Ursusa (poza braćmi Markiem i Ireneuszem Majewskimi). Zwolnieni otrzymali „wilczy bilet”, nie mogli znaleźć pracy w całej Polsce. Akcja zbierania podpisów robotników na listach z apelem o zniesienie „wilczego biletu” i przywrócenie zwolnionych dyscyplinarnie do pracy, ponad 1000 listów wysłanych pocztą do Gierka. Reakcja władzy: nękania, zamykanie na 48 godzin, wyrzucenie boh. z pracy. Śmierć Stanisława Pyjasa, zaostrzenie represji.
[03:16:28] Założenie SKS [Studencki Komitet Solidarności] w obronie represjonowanych, głodówka warszawskiej opozycji w kościele Św. Marcina (Bogusława Blajfer i Bohdan Cywiński, boh.) pod koniec maja [24-30 maja 1977] o uwolnienie z aresztu ok. 10 współpracowników KOR-u oraz pięciu robotników z Radomia i Ursusa z więzienia. Telegram z informacją od Dariusza Kupieckiego o uwolnieniu 22 lipca [1977]. „Wielka radość”.
[03:18:28] Kontynuacja działalność opozycyjnej, wydawanie prasy, druk ulotek, biuro interwencyjne [Zofii i Zbigniewa] Romaszewskich, koncepcja ruchu demokratycznego. Zadanie „poszerzania demokracji w każdej dziedzinie życia”: wolny druk, własne pisma, utrzymanie związków z robotnikami poprzez wydawanie dla nich pisma „Robotnik” – decyzja na strychu budynku przy ul. Neseberskiej 3. Podpisali: Jan Lityński, Bogdan Borusewicz, Wojciech Onyszkiewicz, Dariusz Kupiecki, boh., Ludwika Wujec, Helena Łuczywo, Irena Wójcicka, Jan Malicki i działacze z dużych miast w Polsce (Wrocław, Kraków, Szczecin, Poznań , Gdańsk).
[03:20:05] Wydawanie pisma „Robotnik” co dwa tygodnie. „Ciężka praca”, nauka dyskusji i zawierania kompromisów. Koncepcja utworzenia wolnych, niezależnych związków zawodowych w ROPCiO (Ruch Obrony Praw Człowieka i Obywatela), Leszek Moczulski i Kazimierz Świtoń, zainteresowanie robotników. Powstanie w Gdańsku Wolnych Związków Zawodowych Wybrzeża, działali: Bogdan Borusewicz, Błażej Wyszkowski, Lech Wałęsa, Andrzej Gwiazda, Bogdan Lis, Anna Walentynowicz, Alina Pieńkowska. Wydawanie pisma „Robotnik Wybrzeża”. Rozpoczęcie współpracy środowiska robotników z inteligentami – sieć silnych ośrodków: Gdańsk, Szczecin, Ursus (Zbigniew Bujak, Zbigniew Janas), Lublin (Czesław Niezgoda), Nowa Huta, Wrocław. Zainspirowanie strajkujących latem 1980 r. ideami „Robotnika”. Koncepcja strajku Bogdana Borusewicza.
[03:23:10] Powstanie Komitetu Założycielskiego Wolnych Związków Zawodowych, strajk w [Stoczni Gdańskiej w sierpniu 1980], przystąpienie innych zakładów w Polsce, utworzenie MKS [Międzyzakładowy Komitet Strajkowy]. Negocjacje, przyjazd do stoczni doradców, m.in. Tadeusz Mazowiecki i Bronisław Geremek. Przekonanie o konieczności współdziałania robotników i inteligencji. Twarde egzekwowanie przez Mazowieckiego realizacji obietnic. „Bez inteligenckich doradców to by się nie udało”. Informowanie innych zakładów w Polsce o strajkach, przekazanie informacji przez Aleksandra Smolara do rozgłośni Wolna Europa.
[03:27:40] Delegacje z innych zakładów do obserwowania negocjacji. Przebieg wydarzeń w stoczni, podpisanie porozumień gdańskich. W tym czasie działacze KOR w więzieniu przy Rakowieckiej w Warszawie – 3 miesiące sankcji. Boh. aresztowany 29 sierpnia [1980], uwolniony 1 września, wielka radość. Natychmiastowe organizowanie wolnych związków zawodowych, punkt informacyjno-konsultacyjny przy ul. Bednarskiej, instruktaż w RWE. Powstanie 4 września w Ursusie wolnego związku zawodowego. Statut przygotował Wiesław Chrzanowski, przewodniczący Zbigniew Bujak. Miejsce spotkań i siedziba: mieszkanie pielęgniarki przy ul. Hożej w Warszawie.
[03:31:15] Lawina zgłoszeń, urlop dla boh. na obsługę rejestracji (praca w Polskim Komitecie Normalizacji, Miar i Jakości). Poznawanie Kodeksu pracy i Porozumień gdańskich, udzielanie porad. Przeniesienie do KIK [ul. Kopernika], własny lokal przy ul. Szpitalnej [5 m. 16]: Region Mazowsze „Solidarność”, stały kontakt z Lechem Wałęsą. Podziały w „S” w czerwcu 1981 r. Z inicjatywy PZPR powstanie tzw. wolskiego proletariatu z zakładów na warszawskiej Woli, przeciwstawianego KOR. Pomysł usuwania działaczy KOR, zebranie z Wałęsą. Bliska przyjaźń boh. z Wałęsą.
[03:34:19] Metamorfoza Wałęsy: ze zwykłego robotnika w nieznośnego „napompowanego kacyka”, skonfliktował się z działaczami wolnych związków, pomoc Kuronia. [+]
[03:35:50] 13 grudnia 1981 r. posiedzenie Komisji Krajowej „Solidarności” w Gdańsku, otoczenie sopockiego Grand Hotelu przez ZOMO (Karol Modzelewski) – „w poświacie księżyca ubrani w hełmy i stalowe płaszcze wyglądali jak Marsjanie na plaży”. Zatrzymywanie kolejnych delegatów przez dwóch esbeków.
[03:37:32] Opowieść esbeka po latach o kulisach starannie przygotowanej akcji [+], zatrzymujący bez broni. „Bardzo staranne” przygotowanie „operacji stan wojenny” przez generała [Jaruzelskiego]. Przewiezienie do aresztu na Kurkową w Gdańsku, stamtąd do Strzebielinka, więzienie dla pracujących w lesie. W celi Jacek Kuroń, Karol Modzelewski, Jan Rulewski, Andrzej Gwiazda, „sama śmietanka najgorszych elementów”. Pod koniec grudnia [1981] przewiezienie helikopterami nocą, strach. Droga w kajdankach na Białołękę, „wszystkim ulżyło”.
[03:40:59] Dwuosobowe cele w Białołęce, starannie przygotowane dwa procesy „ekstremistów” z KOR (oskarżeni Michnik, Lityński, Kuroń, Wujec) i z Komisji Krajowej „S” Boh. przez trzy lata siedział „w śledztwie”, czytanie akt (40 tomów). Anegdota o wielokrotnym odmawianiu paszportu Stanisławowi Barańczakowi, Nobel literacki dla Czesława Miłosza. Postawa władzy wobec opozycjonistów uzgodniona z Episkopatem, „to był rodzaj lojalki”. Bunt Adama Michnika [+]. Pomysł wysłania wszystkich opozycjonistów na granicę. Specjalny wysłannik Sekretarza Generalnego ONZ Emilio de Olivares na spacerniaku więzienia przy Rakowieckiej omawiał warunki wyjazdu Kuronia, Romaszewskiego, Wujca. Głosowanie sondażowe: przeciwko wyjazdowi Kuroń, Modzelewski, boh., Gwiazda, Romaszewski, wstrzymali się Grzegorz Palka, Seweryn Jaworski, Jan Rulewski, Andrzej Rozpłochowski. [++]
[03:48:30] Oburzenie Andrzeja Wielowieyskiego: „Tym głosowaniem zniszczyliście polska lewicę”. Początek procesu, nadajnik i magnetofony na sali sądowej, „teatralny” protest adwokatów przeciw rewizji.
[03:49:49] [Dopowiedzenie Ludwiki Wujec z offu]: liczne magnetofony na sali, Ewa Dobrowolska nadawała z urządzenia wmontowanego do zamka torebki. Sędzia [ppłk Władysław] Monarcha zakazał nadawania. Zakończenie procesu po jednym dniu, wyjście boh. we wrześniu [1984] po 3 latach – ostatnia amnestia stanu wojennego, rezygnacja władz z represji penitencjarnych, ostatnie aresztowanie boh. za zorganizowanie pochodu pierwszomajowego w 1986 r. – na 3 miesiące [+]. Wypuszczenie wszystkich opozycjonistów (Michnik, Lis, Frasyniuk) w 1986 r. Boh. w sumie „przesiedział” trzy lata.
[03:51:30] Nowa epoka, decyzja o jawnej działalności, w 1987 roku powstanie Krajowej Komisji Wykonawczej Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego „Solidarność”. Spotkania m.in. w kościółku przy ul. Czarnieckiego, ks. Roman Indrzejczyk. Reprezentanci regionów (Wrocław – Władysław Frasyniuk, Bogdan Lis, Bogdan Borusewicz i Lech Wałęsa z Gdańska, Mazowsze – Zbigniew Bujak). Czterech sekretarzy: Andrzej Celiński, Jarosław i Lech Kaczyński i boh., zajmowali się stroną organizacyjną. Jawne struktury, wydawane oficjalne komunikaty. Opór władz wobec legalności „S”, decyzja o strajku powszechnym jak w 1980 r.
[03:55:22] Pierwsze strajki w Stalowej Woli, Szczecinie, Ursusie, Stoczni Gdańskiej, Nowej Hucie, spacyfikowane przez ZOMO. Słabość gospodarki, pustki w sklepach. Zmiana taktyki: rozmowy, w imieniu opozycji negocjował Andrzej Stelmachowski, niezadowolenie Wałęsy. Nowy premier Mieczysław Rakowski, „wariant chiński” – reformy gospodarcze i usunięcie „S” z areny wydarzeń. Rakowski: „Potrzebny nam stół dobrze zastawiony, a nie stół okrągły.” Rozwiązanie Stoczni Gdańskiej.
[03:57:40] Telewizyjna debata Wałęsa – Alfred Miodowicz, sukces Wałęsy. Przygotowanie Wałęsy przez Andrzeja Wajdę (próbny sparing Wałęsa – Michnik) [+]. Wzrost poparcia dla „S” z 30 do 70 proc. Odmowa pomocy finansowej Polsce od Reagana i od Gorbaczowa. Szantaż generałów (Jaruzelski, Kiszczak, Siwicki) wobec „betonu” partyjnego. Decyzja zwołania Okrągłego Stołu na 6 lutego [1989].
[03:58:12] Przygotowania strony opozycyjnej: organizowanie jako Komitet Obywatelski w grudniu 1988 r. podzespołów dyskusyjnych, boh. sekretarzem, spotkania w prywatnych mieszkaniach. Podstawowe stanowisko: opozycyjne wobec władzy. Stopniowe zwiększanie roszczeń (np. demokratycznie wybrany senat vs super-prezydent). Zakończenie obrad 5 kwietnia [1989], 17 kwietnia ponowna rejestracja „Solidarności”. 4 czerwca termin wyborów. Strona organizacyjna: Andrzej Machalski (później szef Unicum), dołączył boh. Układanie list wyborczych. Pomoc zagranicznych doradców i obserwatorów, komputery (od Francuzów). Kuba Wygnański miał pierwszy w Polsce laptop zawierający cały bank danych kandydatów. [++]
[04:04:15] Pomysł plakatów wyborczych (Tomasz Sarnecki „W samo południe” z Garrym Cooperem) [++]. Niedostatki finansów i organizacji nadrabiane entuzjazmem, wolontariusze w całym kraju.
[04:06:18] Plakaty kandydatów z Wałęsą (pomysł Michnika), anegdoty z sesji zdjęciowej w stoczni, kronikarz Adam Cherek. Agitacja wyborcza Jacka Fedorowicza na antenie TV. „Nikt nie spodziewał się takiego sukcesu”.
[04:09:22] Pierwsze wyniki z wybranych punktów wyborczych opracowane wg specjalnego programu komputerowego. Wynik do senatu (99:100), przegrana Piotra Baumgarta na rzecz Henryka Stokłosy w Pile. „Nokaut”. Podsumowanie opozycji: dobre pomysły + dużo szczęścia.
[04:11:40] Pierwsze obchody rocznicy powstania w getcie warszawskim w 1988 r. – udział osób z zagranicy. „Myśmy w Polsce obalili komunizm” pokojowo, wzór dla innych krajów (Czechosłowacja i NRD). Doradztwo polskich opozycjonistów dla innych krajów bloku i republik radzieckich (Litwa, Ukraina). Boh. z żoną pojechali do Bułgarii. Stopniowe opadanie nadziei. Wolność i podmiotowość dla narodu.
mehr...
weniger

Lang Krzysztof

Czerniak Grzegorz

Instytut Pileckiego

Film